પ્રવૃત્તિલક્ષણં ધર્મં પશ્યામ પરમં દ્વિજ મગ્નસ્ય હિ પરે જ્ઞાને કિંતુ દુઃખાન્તરં ભવેત્
અમે પ્રવૃત્તિથી ઓળખાતો સર્વોચ્ચ ધર્મ দেখি છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; પણ જે પરમ જ્ઞાનમાં ડૂબેલા છે, તેમને બીજું દુઃખ પણ થઈ શકે છે.
યથાન્યાયં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પ્રશ્નઃ પૃષ્ટશ્ ચ સંકટઃ બુધાનામ્ અપિ સંમોહઃ પ્રશ્ને ઽસ્મિન્ મુનિસત્તમાઃ
જેમ યોગ્ય છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, પૂછેલો પ્રશ્ન કઠિન છે; એ પ્રશ્નમાં પણ વિદ્વાનો ગૂંચવાય જાય છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.
અત્રાપિ તત્ત્વં પરમં શૃણુધ્વં વચનં મમ બુદ્ધિશ્ ચ પરમા યત્ર કપિલાનાં મહાત્મનામ્
અહીં પણ, મારા સર્વોચ્ચ તત્વના વચન સાંભળો, જેમાં મહાન આત્માવાળા કપિલોના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે.
ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ બુધ્યન્તે સ્વદેહં દેહિનાં દ્વિજાઃ કરણાન્ય્ આત્મનસ્ તાનિ સૂક્ષ્મં પશ્યન્તિ તૈસ્ તુ સઃ
ઇન્દ્રિયો પણ, હે દ્વિજ, પોતાના શરીરમાં આત્માવાળાને ઓળખે છે; એ આત્માના સાધનો, સૂક્ષ્મ, એ દ્વારા તેને દેખાય છે.
આત્મના વિપ્રહીણાનિ કાષ્ઠકુડ્યસમાનિ તુ વિનશ્યન્તિ ન સંદેહો વેલા ઇવ મહાર્ણવે
આત્મા વગર, એ કાંઠા કે દિવાલ જેવાં બની જાય છે અને નિશ્ચયથી નાશ પામે છે, જેમ મહાસાગરમાં કિનારો નાશ પામે છે.
ઇન્દ્રિયૈઃ સહ સુપ્તસ્ય દેહિનો દ્વિજસત્તમાઃ સૂક્ષ્મશ્ ચરતિ સર્વત્ર નભસીવ સમીરણઃ
શરીરધારી ઇન્દ્રિયોની સાથે સૂઈ જાય છે ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સૂક્ષ્મ આત્મા સર્વત્ર ફરે છે, જેમ આકાશમાં પવન ફરતો હોય.
સ પશ્યતિ યથાન્યાયં સ્મૃત્વા સ્પૃશતિ ચાનઘાઃ બુધ્યમાનો યથાપૂર્વમ્ અખિલેનેહ ભો દ્વિજાઃ
તે યોગ્ય રીતે જુએ છે, યાદ કરે છે અને સ્પર્શ કરે છે, હે નિર્દોષો; જાગે ત્યારે, પહેલાં જેવું, અહીં સર્વ રીતે વર્તે છે, હે દ્વિજ.
ઇન્દ્રિયાણિ હ સર્વાણિ સ્વે સ્વે સ્થાને યથાવિધિ અનીશત્વાત્ પ્રલીયન્તે સર્પા વિષહતા ઇવ
બધી ઇન્દ્રિયોએ, દરેકે પોતાના સ્થાન પર અને નિયમ પ્રમાણે, શક્તિ ન હોવાને કારણે નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે, જેમ ઝેર લાગેલા સાપ નિષ્ક્રિય થાય છે.
ઇન્દ્રિયાણાં તુ સર્વેષાં સ્વસ્થાનેષ્વ્ એવ સર્વશઃ આક્રમ્ય ગતયઃ સૂક્ષ્મા વરત્ય્ આત્મા ન સંશયઃ
પણ આત્માની સૂક્ષ્મ ગતિઓ, બધી ઇન્દ્રિયોમાં પોતાના સ્થાન પર વ્યાપી, નિશ્ચયથી રહે છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી.
સત્ત્વસ્ય ચ ગુણાન્ કૃત્સ્નાન્ રજસશ્ ચ ગુણાન્ પુનઃ ગુણાંશ્ ચ તમસઃ સર્વાન્ ગુણાન્ બુદ્ધેશ્ ચ સત્તમાઃ
અને, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, સત્ત્વના બધા ગુણો, રજસના ગુણો, તમસના બધા ગુણો અને બુદ્ધિના ગુણો.
ગુણાંશ્ ચ મનસશ્ ચાપિ નભસશ્ ચ ગુણાંસ્ તથા ગુણાન્ વાયોશ્ ચ સર્વજ્ઞાઃ સ્નેહજાંશ્ ચ ગુણાન્ પુનઃ
મનના ગુણો, આકાશના ગુણો, પવનના ગુણો અને સ્નેહથી ઉત્પન્ન થયેલા ગુણો — હે જ્ઞાની લોકો, એ બધાં ગુણો છે.
અપાં ગુણાસ્ તથા વિપ્રાઃ પાર્થિવાંશ્ ચ ગુણાન્ અપિ સર્વાન્ એવ ગુણૈર્ વ્યાપ્ય ક્ષેત્રજ્ઞેષુ દ્વિજોત્તમાઃ
પાણીના ગુણો અને પૃથ્વીના ગુણો — હે બ્રાહ્મણો, એ બધા ગુણો પોતાના સ્વરૂપે ક્ષેત્રજ્ઞમાં વ્યાપી રહે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો.
આત્મા ચરતિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ કર્મણા ચ શુભાશુભે શિષ્યા ઇવ મહાત્માનમ્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ તં દ્વિજાઃ
આત્મા, ક્ષેત્રજ્ઞ, શુભ અને અશુભ કર્મોમાં ફરતો રહે છે; અને ઇન્દ્રિયો મહાત્માને શિષ્યની જેમ અનુસરે છે, હે બ્રાહ્મણો.
પ્રકૃતિં ચાપ્ય્ અતિક્રમ્ય શુદ્ધં સૂક્ષ્મં પરાત્ પરમ્ નારાયણં મહાત્માનં નિર્વિકારં પરાત્ પરમ્
પ્રકૃતિને પાર કરીને, શુદ્ધ, સુક્ષ્મ, સર્વથી પર, એ નારાયણ છે — મહાત્મા, સ્વરૂપે અપરિવર્તિત અને સર્વથી ઉન્નત.
વિમુક્તં સર્વપાપેભ્યઃ પ્રવિષ્ટં ચ હ્ય્ અનામયમ્ પરમાત્માનમ્ અગુણં નિર્વૃતં તં ચ સત્તમાઃ
જે સર્વ પાપોથી મુક્ત છે, રોગ-દુખથી રહિત છે, પરમાત્મા, ગુણોથી રહિત અને શાંતિમાં સ્થિત — એ જ છે, હે શ્રેષ્ઠ લોકો.
શ્રેષ્ઠં તત્ર મનો વિપ્રા ઇન્દ્રિયાણિ ચ ભો દ્વિજાઃ આગચ્છન્તિ યથાકાલં ગુરોઃ સંદેશકારિણઃ
ત્યાં મન શ્રેષ્ઠ છે, હે બ્રાહ્મણો, અને ઇન્દ્રિયો પણ; એ ગુરુના આદેશ પ્રમાણે યોગ્ય સમયે આવે છે, હે દ્વિજગણો.
શક્યં વાલ્પેન કાલેન શાન્તિં પ્રાપ્તું ગુણાંસ્ તથા એવમ્ ઉક્તેન વિપ્રેન્દ્રાઃ સાંખ્યયોગેન મોક્ષિણીમ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, આ રીતે સાંખ્યયોગ દ્વારા ઓછા સમયમાં શાંતિ અને ગુણો પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
સાંખ્યા વિપ્રા મહાપ્રાજ્ઞા ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્ જ્ઞાનેનાનેન વિપ્રેન્દ્રાસ્ તુલ્યં જ્ઞાનં ન વિદ્યતે
સાંખ્યમાં જ્ઞાની બ્રાહ્મણો પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે; આ જ્ઞાનથી સમાન બીજું જ્ઞાન નથી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.
અત્ર વઃ સંશયો મા ભૂજ્ જ્ઞાનં સાંખ્યં પરં મતમ્ અક્ષરં ધ્રુવમ્ એવોક્તં પૂર્વં બ્રહ્મ સનાતનમ્
તમને અહીં કોઈ સંશય ન રહે; જ્ઞાન અને સાંખ્ય સર્વોચ્ચ, અવિનાશી અને શાશ્વત છે, જે પહેલાં કહેવામાં આવ્યું — એ જ સનાતન બ્રહ્મ છે.
અનાદિમધ્યનિધનં નિર્દ્વંદ્વં કર્તૃ શાશ્વતમ્ કૂટસ્થં ચૈવ નિત્યં ચ યદ્ વદન્તિ શમાત્મકાઃ
જેનું આરંભ, મધ્ય અને અંત નથી, દ્વંદ્વથી મુક્ત છે, શાશ્વત કર્તા છે, અપરિવર્તિત અને નિત્ય — એ જ શાંતિમય સ્વરૂપ ધરાવનાર કહે છે.
યતઃ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ એવં શંસન્તિ શાસ્ત્રેષુ પ્રવક્તારો મહર્ષયઃ
જેમાંથી સર્વ સૃષ્ટિ, પ્રલય અને પરિવર્તન શરૂ થાય છે; એ જ મહર્ષિ અને શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવે છે.
સર્વે વિપ્રાશ્ ચ વેદાશ્ ચ તથા સામવિદો જનાઃ બ્રહ્મણ્યં પરમં દેવમ્ અનન્તં પરમાચ્યુતમ્
બધાં બ્રાહ્મણો, બધાં વેદો અને સામ જાણનાર લોકો — સર્વે બ્રહ્મને સર્વોચ્ચ, અનંત અને અવિનાશી દેવ તરીકે ઘોષણા કરે છે.
પ્રાર્થયન્તશ્ ચ તં વિપ્રા વદન્તિ ગુણબુદ્ધયઃ સમ્યગ્ ઉક્તાસ્ તથા યોગાઃ સાંખ્યાશ્ ચામિતદર્શનાઃ
એની ઇચ્છા કરતા બ્રાહ્મણો ગુણોની સમજ સાથે બોલે છે; અને યોગ તથા સાંખ્યના વિશાળ દૃષ્ટિવાળા લોકો પણ યોગ્ય રીતે કહે છે.
અમૂર્તિસ્ તસ્ય વિપ્રેન્દ્રાઃ સાંખ્યં મૂર્તિર્ ઇતિ શ્રુતિઃ અભિજ્ઞાનાનિ તસ્યાહુર્ મહાન્તિ મુનિસત્તમાઃ
એનું સ્વરૂપ નિરાકાર છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો; સાંખ્ય એનું સ્વરૂપ છે, એવી શ્રુતિમાં કહેવાયું છે. મહાન મુનિ એના વિશાળ ઓળખાણો કહે છે.
દ્વિવિધાનિ હિ ભૂતાનિ પૃથિવ્યાં દ્વિજસત્તમાઃ અગમ્યગમ્યસંજ્ઞાનિ ગમ્યં તત્ર વિશિષ્યતે
પૃથ્વી પર બે પ્રકારના જીવ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો: એક 'પહોંચી શકાય' અને બીજું 'અપહોંચી શકાય'; તેમાં 'પહોંચી શકાય' શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
જ્ઞાનં મહદ્ વૈ મહતશ્ ચ વિપ્રા વેદેષુ સાંખ્યેષુ તથૈવ યોગે યચ્ ચાપિ દૃષ્ટં વિધિવત્ પુરાણે સાંખ્યાગતં તન્ નિખિલં મુનીન્દ્રાઃ
મહાન જ્ઞાન, હે બ્રાહ્મણો, જે વેદ, સાંખ્ય, યોગ અને પુરાણમાં નિયમ પ્રમાણે જોવા મળે છે — એ બધું સાંખ્યમાં સમાવિષ્ટ છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
યચ્ ચેતિહાસેષુ મહત્સુ દૃષ્ટં યથાર્થશાસ્ત્રેષુ વિશિષ્ટદૃષ્ટમ્ જ્ઞાનં ચ લોકે યદ્ ઇહાસ્તિ કિંચિત્ સાંખ્યાગતં તચ્ ચ મહામુનીન્દ્રાઃ
મહાન ઇતિહાસ, યોગ્ય શાસ્ત્રો અને દુનિયામાં જે કંઈ જ્ઞાન છે — એ બધું સાંખ્યમાં સમાવિષ્ટ છે, હે મહાન મુનિ.
સમસ્તદૃષ્ટં પરમં બલં ચ જ્ઞાનં ચ મોક્ષશ્ ચ યથાવદ્ ઉક્તમ્ તપાંસિ સૂક્ષ્માણિ ચ યાનિ ચૈવ સાંખ્યે યથાવદ્ વિહિતાનિ વિપ્રાઃ
બધાં શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન, શક્તિ અને મોક્ષ, જે યોગ્ય રીતે કહેવામાં આવ્યું છે, અને સાંખ્યમાં જે સુક્ષ્મ તપ છે — એ બધું યોગ્ય રીતે છે, હે બ્રાહ્મણો.
વિપર્યયં તસ્ય હિતં સદૈવ ગચ્છન્તિ સાંખ્યાઃ સતતં સુખેન તાંશ્ ચાપિ સંધાર્ય તતઃ કૃતાર્થાઃ પતન્તિ વિપ્રાયતનેષુ ભૂયઃ
સાંખ્ય લોકો હંમેશા તેના માટે સાચું અને હિતકારી જે હોય છે, તે જ માર્ગે ચાલે છે અને સરળતાથી તેને જાળવે છે; આ રીતે પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને, તેઓ ફરીથી દ્વિજોના ઘરોમાં જન્મ લે છે.
હિત્વા ચ દેહં પ્રવિશન્તિ મોક્ષં દિવૌકસશ્ ચાપિ ચ યોગસાંખ્યાઃ અતો ઽધિકં તે ઽભિરતા મહાર્હે સાંખ્યે દ્વિજા ભો ઇહ શિષ્ટજુષ્ટે
દેહ છોડીને, યોગ અને સાંખ્યના અનુયાયીઓ મોક્ષમાં પ્રવેશ કરે છે, અને દેવતાઓ પણ એ જ કરે છે; તેથી, તેઓ અહીં શ્રેષ્ઠ અને મહાન સાંખ્યમાં વિશેષ ભક્તિ રાખે છે, જે શ્રેષ્ઠ લોકો દ્વારા માન્ય છે, હે દ્વિજ.