તેજો વાયૌ તુ સંયુક્તં વાયું નભસિ ચાશ્રિતમ્ નભો મહતિ સંયુક્તં તમો મહસિ સંસ્થિતમ્
તેજ વાયુમાં જોડાયેલું છે, વાયુ આકાશમાં આધાર પામે છે, આકાશ મહાનમાં જોડાયેલું છે, અને અંધકાર મહાનમાં સ્થિત છે.
રજઃ સત્ત્વં તથા સક્તં સત્ત્વં સક્તં તથાત્મનિ સક્તમ્ આત્માનમ્ ઈશે ચ દેવે નારાયણે તથા
રજ ગુણ સત્વ સાથે જોડાયેલો છે, સત્વ આત્મા સાથે જોડાયેલો છે, અને આત્મા ભગવાન નારાયણ સાથે જોડાયેલો છે.
દેવં મોક્ષે ચ સંયુક્તં તતો મોક્ષં ચ ન ક્વચિત્ જ્ઞાત્વા સત્ત્વગુણં દેહં વૃતં ષોડશભિર્ ગુણૈઃ
ભગવાન મુક્તિમાં જોડાયેલો છે, એટલે મુક્તિ બીજે ક્યાંય નથી; સત્વગુણને જાણીને, શરીર સોળ ગુણોથી ઘેરાયેલું છે.
સ્વભાવં ભાવનાં ચૈવ જ્ઞાત્વા દેહસમાશ્રિતામ્ મધ્યસ્થમ્ ઇવ ચાત્માનં પાપં યસ્મિન્ ન વિદ્યતે
પોતાનો સ્વભાવ અને ભાવના શરીરમાં વસે છે, અને આત્મા મધ્યમાં છે, જેમાં કોઈ પાપ નથી.
દ્વિતીયં કર્મ વૈ જ્ઞાત્વા વિપ્રેન્દ્રા વિષયૈષિણામ્ ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ ચ સર્વાન્ આત્મનિ સંશ્રિતાન્
વિષયની ઇચ્છા ધરાવનાર લોકોનું બીજું કર્મ જાણીને, અને બધા ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયો આત્મામાં સ્થિત છે.
દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વિજ્ઞાય શ્રુતિપૂર્વકમ્ પ્રાણાપાનૌ સમાનં ચ વ્યાનોદાનૌ ચ તત્ત્વતઃ
મુક્તિ મેળવવી કેટલી મુશ્કેલ છે, એ શાસ્ત્રોમાં જણાવાયું છે; અને પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન, ઉદાન – આ પાંચ પ્રાણોને સાચી રીતે જાણવું.
આદ્યં ચૈવાનિલં જ્ઞાત્વા પ્રભવં ચાનિલં પુનઃ સપ્તધા તાંસ્ તથા શેષાન્ સપ્તધા વિધિવત્ પુનઃ
પ્રથમ વાયુ અને તેના ઉદ્ભવને જાણીને, અને બાકી સાત ભાગોને પણ નિયમ મુજબ જાણવું.
પ્રજાપતીન્ ઋષીંશ્ ચૈવ સર્ગાંશ્ ચ સુબહૂન્ વરાન્ સપ્તર્ષીંશ્ ચ બહૂઞ્ જ્ઞાત્વા રાજર્ષીંશ્ ચ પરંતપાન્
પ્રજાપતિઓ, ઋષિઓ, અનેક ઉત્તમ સર્જનો, અનેક સાત ઋષિઓ અને રાજઋષિઓ – દુશ્મનોનો નાશ કરનાર – જાણવું.
સુરર્ષીન્ મરુતશ્ ચાન્યાન્ બ્રહ્મર્ષીન્ સૂર્યસંનિભાન્ ઐશ્વર્યાચ્ ચ્યાવિતાન્ દૃષ્ટ્વા કાલેન મહતા દ્વિજાઃ
દિવ્ય ઋષિઓ, મારુત અને અન્ય લોકો, બ્રહ્મઋષિઓ, જે સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવે છે, અને સમયના મહા બળથી શક્તિ ગુમાવેલા લોકોને જોવું.
મહતાં ભૂતસંઘાનાં શ્રુત્વા નાશં ચ ભો દ્વિજાઃ ગતિં વાચાં શુભાં જ્ઞાત્વા અર્ચાર્હાઃ પાપકર્મણામ્
મહાન ભૂતસમૂહોના નાશ વિશે સાંભળીને, અને પાપી કર્મ કરનાર માટે પૂજનીય, શુભ વાણીનો માર્ગ જાણવો.
વૈતરણ્યાં ચ યદ્ દુઃખં પતિતાનાં યમક્ષયે યોનિષુ ચ વિચિત્રાસુ સંચારાન્ અશુભાંસ્ તથા
યમના વાસસ્થાને પડેલા લોકો માટે વૈતરણીમાં જે દુઃખ છે, અને વિવિધ અજાણી યોનિમાં ભટકવું, તથા અશુભ યાત્રાઓ પણ.
જઠરે ચાશુભે વાસં શોણિતોદકભાજને શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષે ચ તીવ્રગન્ધસમન્વિતે
અશુભ પેટમાં રહેવું, રક્ત અને પાણીના પાત્રમાં, અને કફ, મૂત્ર, વિસર્જન સાથે, ભારે દુર્ગંધથી ભરેલું.
શુક્રશોણિતસંઘાતે મજ્જાસ્નાયુપરિગ્રહે શિરાશતસમાકીર્ણે નવદ્વારે પુરે ઽથ વૈ
શુક્ર અને રક્તના સમૂહમાં, મજ્જા અને સ્નાયુઓથી ઘેરાયેલું, શિરાઓથી ભરેલું, નવ દ્વારવાળી નગરમાં.
વિજ્ઞાય હિતમ્ આત્માનં યોગાંશ્ ચ વિવિધાન્ દ્વિજાઃ તામસાનાં ચ જન્તૂનાં રમણીયાનૃતાત્મનામ્
પોતાના હિતકારક આત્મા અને વિવિધ યોગના પ્રકારો જાણીને, અને અંધકારમાં રહેલા, મોહમય અને મીઠા લાગતા જીવોને પણ.
સાત્ત્વિકાનાં ચ જન્તૂનાં કુત્સિતં મુનિસત્તમાઃ ગર્હિતં મહતામ્ અર્થે સાંખ્યાનાં વિદિતાત્મનામ્
સત્વગુણવાળા જીવોની નીચતા, મુનિમાં શ્રેષ્ઠ, મહાન લોકોમાં અપમાન, અને આત્મા જાણનારા સાંખ્યોમાં પણ.
ઉપપ્લવાંસ્ તથા ઘોરાઞ્ શશિનસ્ તેજસસ્ તથા તારાણાં પતનં દૃષ્ટ્વા નક્ષત્રાણાં ચ પર્યયમ્
ભયાનક અવ્યવસ્થાઓ, ચંદ્રના તેજનો ઘટાડો, તારાઓનું પતન, અને નક્ષત્રોમાં ફેરફાર પણ જોવું.
દ્વંદ્વાનાં વિપ્રયોગં ચ વિજ્ઞાય કૃપણં દ્વિજાઃ અન્યોન્યભક્ષણં દૃષ્ટ્વા ભૂતાનામ્ અપિ ચાશુભમ્
જોડીઓનો વિયોગ અને દુઃખ સમજ્યા પછી, અને જીવોમાં પણ એકબીજાને ખાવા અને અશુભતા જોઈને, હે દ્વિજ, મન દુઃખી થાય છે.
બાલ્યે મોહં ચ વિજ્ઞાય પક્ષદેહસ્ય ચાશુભમ્ રાગં મોહં ચ સંપ્રાપ્તં ક્વચિત્ સત્ત્વં સમાશ્રિતમ્
બાળપણમાં મોહિત થવું અને શરીરનું દુઃખ સમજ્યા પછી, રાગ અને મોહ ક્યાંક ઉદ્ભવતા જોવા મળે છે, અને ક્યારેક શુદ્ધતા પણ જોવા મળે છે.
સહસ્રેષુ નરઃ કશ્ચિન્ મોક્ષબુદ્ધિં સમાશ્રિતઃ દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વિજ્ઞાનં શ્રુતિપૂર્વકમ્
હजारોમાંથી એક માણસ મુક્તિ માટે મન બનાવે છે; મુક્તિ મેળવવી દુર્લભ છે, અને વેદથી મળતી જ્ઞાન પણ સમજવું જોઈએ.
બહુમાનમ્ અલબ્ધેષુ લબ્ધે મધ્યસ્થતાં પુનઃ વિષયાણાં ચ દૌરાત્મ્યં વિજ્ઞાય ચ પુનર્ દ્વિજાઃ
જેને મળ્યું નથી, તેમના માટે માન નથી, અને મળ્યા પછી ઉદાસીનતા, અને વિષયોની નીચતા સમજ્યા પછી, હે દ્વિજ, મન વિચારમાં પડે છે.
ગતાસૂનાં ચ સત્ત્વાનાં દેહાન્ ભિત્ત્વા તથા શુભાન્ વાસં કુલેષુ જન્તૂનાં મરણાય ધૃતાત્મનામ્
મૃત જીવોના શરીરો, શુદ્ધ કે અશુદ્ધ, જોઈને, કુટુંબોમાં જીવોની વસવાટ, અને આત્મનિયંત્રણ ધરાવતા લોકોના મૃત્યુ પણ જોઈને, મન વિચારે છે.
સાત્ત્વિકાનાં ચ જન્તૂનાં દુઃખં વિજ્ઞાય ભો દ્વિજાઃ બ્રહ્મઘ્નાનાં ગતિં જ્ઞાત્વા પતિતાનાં સુદારુણામ્
શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવતા જીવોના દુઃખ સમજ્યા પછી, હે દ્વિજ, બ્રાહ્મણહત્યા કરનારની ભયંકર ગતિ અને પતિતોની દુઃખદ સ્થિતિ જાણી શકાય છે.
સુરાપાને ચ સક્તાનાં બ્રાહ્મણાનાં દુરાત્મનામ્ ગુરુદારપ્રસક્તાનાં ગતિં વિજ્ઞાય ચાશુભામ્
મદપાનમાં લિપ્ત બ્રાહ્મણો, દુષ્ટ મનવાળા, અને ગુરુની પત્ની સાથે જોડાયેલા લોકોની અશુભ ગતિ સમજ્યા પછી, મન ચિંતિત થાય છે.
જનનીષુ ચ વર્તન્તે યેન સમ્યગ્ દ્વિજોત્તમાઃ સદેવકેષુ લોકેષુ યેન વર્તન્તિ માનવાઃ
જેના દ્વારા જીવ માતામાં જન્મે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને જેના દ્વારા માનવો દેવો સાથે વિવિધ લોકોમાં વસે છે, એ જાણવું જોઈએ.
તેન જ્ઞાનેન વિજ્ઞાય ગતિં ચાશુભકર્મણામ્ તિર્યગ્યોનિગતાનાં ચ વિજ્ઞાય ચ ગતીઃ પૃથક્
એ જ્ઞાનથી અશુભ કર્મ કરનારની ગતિ, અને પશુ યોનિમાં જન્મેલા લોકોની અલગ-અલગ ગતિ સમજવી જોઈએ.
વેદવાદાંસ્ તથા ચિત્રાન્ ઋતૂનાં પર્યયાંસ્ તથા ક્ષયં સંવત્સરાણાં ચ માસાનાં ચ ક્ષયં તથા
વેદના વિવિધ મત, ઋતુઓના ફેરફાર, વર્ષોના ક્ષય, અને મહિનાઓના ઘટતા વધતા પણ સમજવા જોઈએ.
પક્ષક્ષયં તથા દૃષ્ટ્વા દિવસાનાં ચ સંક્ષયમ્ ક્ષયં વૃદ્ધિં ચ ચન્દ્રસ્ય દૃષ્ટ્વા પ્રત્યક્ષતસ્ તથા
પક્ષના ક્ષય, દિવસોની ઘટતી, અને ચંદ્રના વધતા-ઘટતા પણ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે.
વૃદ્ધિં દૃષ્ટ્વા સમુદ્રાણાં ક્ષયં તેષાં તથા પુનઃ ક્ષયં ધનાનાં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ વૃદ્ધિં તથૈવ ચ
સમુદ્રોની વૃદ્ધિ અને ક્ષય, ધનની ક્ષય અને ફરીથી વૃદ્ધિ પણ જોઈ શકાય છે.
સંયોગાનાં તથા દૃષ્ટ્વા યુગાનાં ચ વિશેષતઃ દેહવૈક્લવ્યતાં ચૈવ સમ્યગ્ વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ
યુગોના સંયોજન, અને શરીરની અસ્વસ્થતા સાચી રીતે સમજવી જોઈએ.
આત્મદોષાંશ્ ચ વિજ્ઞાય સર્વાન્ આત્મનિ સંસ્થિતાન્ સ્વદેહાદ્ ઉત્થિતાન્ ગન્ધાંસ્ તથા વિજ્ઞાય ચાશુભાન્
આત્મામાં રહેલા બધા દોષો, અને પોતાના શરીરમાંથી ઉદ્ભવતા અશુભ ગંધ પણ સમજવા જોઈએ.