સાંખ્યાઃ સાંખ્યં પ્રશંસન્તિ યોગાન્ યોગવિદુત્તમાઃ વદન્તિ કારણૈઃ શ્રેષ્ઠૈઃ સ્વપક્ષોદ્ભવનાય વૈ
સાંખ્યો સાંખ્યની પ્રશંસા કરે છે, અને યોગજ્ઞ શ્રેષ્ઠ યોગની પ્રશંસા કરે છે, દરેક પોતાનો પક્ષ સ્થાપિત કરવા શ્રેષ્ઠ કારણો આપે છે.
અનીશ્વરઃ કથં મુચ્યેદ્ ઇત્ય્ એવં મુનિસત્તમાઃ વદન્તિ કારણૈઃ શ્રેષ્ઠં યોગં સમ્યઙ્ મનીષિણઃ
કેવી રીતે ભગવાન વગર મુક્તિ મળે? શ્રેષ્ઠ મુનિઓ શ્રેષ્ઠ કારણો આપી, યોગને સાચો શ્રેષ્ઠ માને છે, હે વિદ્વાન.
વદન્તિ કારણં વેદં સાંખ્યં સમ્યગ્ દ્વિજાતયઃ વિજ્ઞાયેહ ગતીઃ સર્વા વિરક્તો વિષયેષુ યઃ
દ્વિજાતીઓ સાચી રીતે કહે છે કે સાંખ્ય વેદ આધારિત છે; તે અહીં વિષયોથી વિમુખ લોકો માટે માર્ગ છે.
ઊર્ધ્વં સ દેહાત્ સુવ્યક્તં વિમુચ્યેદ્ ઇતિ નાન્યથા એતદ્ આહુર્ મહાપ્રાજ્ઞાઃ સાંખ્યં વૈ મોક્ષદર્શનમ્
મહાપ્રજ્ઞો કહે છે કે શરીર છોડ્યા પછી સ્પષ્ટ રીતે ઉપર મુક્તિ મળે છે, અન્ય રીતે નહીં; સાંખ્યને મુક્તિનો દૃષ્ટિકોણ માનવામાં આવે છે.
સ્વપક્ષે કારણં ગ્રાહ્યં સમર્થં વચનં હિતમ્ શિષ્ટાનાં હિ મતં ગ્રાહ્યં ભવદ્ભિઃ શિષ્ટસંમતૈઃ
પોતાના પક્ષને સમર્થન આપતું કારણ અને હિત વચન સ્વીકારવું જોઈએ. શ્રેષ્ઠ લોકોની માન્યતા, શ્રેષ્ઠ લોકો દ્વારા માન્ય, તમારે સ્વીકારવી જોઈએ.
પ્રત્યક્ષં હેતવો યોગાઃ સાંખ્યાઃ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયાઃ ઉભે ચૈતે મતે તત્ત્વે સમવેતે દ્વિજોત્તમાઃ
યોગ પ્રત્યક્ષ અને તર્ક પર આધારિત છે; સાંખ્ય શાસ્ત્રના નિશ્ચય પર. બંને મત, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તત્વમાં એકરૂપ છે.
ઉભે ચૈતે મતે જ્ઞાતે મુનીન્દ્રાઃ શિષ્ટસંમતે અનુષ્ઠિતે યથાશાસ્ત્રં નયેતાં પરમાં ગતિમ્
આ બંને માર્ગો, જ્યારે મહાન ઋષિઓ દ્વારા સમજવામાં અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે અનુસરી લેવામાં આવે છે, ત્યારે જ્ઞાની લોકો દ્વારા માન્ય અને અનુષ્ઠિત થાય છે, અને એ સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે.
તુલ્યં શૌચં તયોર્ યુક્તં દયા ભૂતેષુ ચાનઘાઃ વ્રતાનાં ધારણં તુલ્યં દર્શનં ત્વ્ અસમં તયોઃ
બંને માર્ગો સમાન પવિત્રતા ધરાવે છે, પ્રાણીઓ માટે દયાળુ છે, અને વ્રતોનું પાલન પણ સમાન છે; તેમનું દૃષ્ટિકોણ લગભગ એકસરખું છે, પણ સંપૂર્ણપણે એક જેવું નથી.
યદિ તુલ્યં વ્રતં શૌચં દયા ચાત્ર મહામુને તુલ્યં તદ્દર્શનં કસ્માત્ તન્ નો બ્રૂહિ દ્વિજોત્તમ
મહાન મુનિ, જો બંનેના વ્રત, પવિત્રતા અને દયા એક જેવી છે, તો તેમનું દૃષ્ટિકોણ કેમ અલગ છે? હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને અમને એ સમજાવો.
રાગં મોહં તથા સ્નેહં કામં ક્રોધં ચ કેવલમ્ યોગાસ્થિરોદિતાન્ દોષાન્ પઞ્ચૈતાન્ પ્રાપ્નુવન્તિ તાન્
આસક્તિ, મોહ, સ્નેહ, કામ અને ક્રોધ—આ પાંચ દોષ માત્ર યોગમાં અસ્થિરતા હોવાથી જ ઊભા થાય છે.
યથા વાનિમિષાઃ સ્થૂલં જાલં છિત્ત્વા પુનર્ જલમ્ પ્રાપ્નુવન્તિ તથા યોગાત્ તત્ પદં વીતકલ્મષાઃ
જેમ પંખીઓ જાડું જાળ કાપી પછી ફરી બીજું જાળ મળે છે, તેમ યોગથી શુદ્ધ થયેલા લોકો એ નિર્મળ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
તથૈવ વાગુરાં છિત્ત્વા બલવન્તો યથા મૃગાઃ પ્રાપ્નુયુર્ વિમલં માર્ગં વિમુક્તાઃ સર્વબન્ધનૈઃ
જેમ શક્તિશાળી હરણો ફાંસ તોડીને સર્વ બંધનોથી મુક્ત થઈ શુદ્ધ માર્ગે જાય છે, તેમ જ છે.
લોભજાનિ તથા વિપ્રા બન્ધનાનિ બલાન્વિતઃ છિત્ત્વા યોગાત્ પરં માર્ગં ગચ્છન્તિ વિમલં શુભમ્
હે બ્રાહ્મણો, જેમ શક્તિશાળી લોકો યોગ દ્વારા લોભથી જન્મેલા બંધન તોડી, સર્વોચ્ચ, શુદ્ધ અને શુભ માર્ગે આગળ વધે છે.
અચલાસ્ ત્વ્ આવિલા વિપ્રા વાગુરાસુ તથાપરે વિનશ્યન્તિ ન સંદેહસ્ તદ્વદ્ યોગબલાદ્ ઋતે
પણ બીજા, જે અચળ અને ગૂંચવાયેલા છે, ફાંસમાં ફસાઈને નાશ પામે છે; એમાં કોઈ શંકા નથી—યોગની શક્તિ વગર આવું જ થાય છે.
બલહીનાશ્ ચ વિપ્રેન્દ્રા યથા જાલં ગતા દ્વિજાઃ બન્ધં ન ગચ્છન્ત્ય્ અનઘા યોગાસ્ તે તુ સુદુર્લભાઃ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જે શક્તિથી વંચિત છે, તેઓ પંખીઓની જેમ જાળમાં ફસાઈને બંધનમાંથી બહાર આવી શકતા નથી; આવા યોગો તો ખૂબ દુર્લભ છે.
યથા ચ શકુનાઃ સૂક્ષ્મં પ્રાપ્ય જાલમ્ અરિંદમાઃ તત્રાશક્તા વિપદ્યન્તે મુચ્યન્તે તુ બલાન્વિતાઃ
હે દુશ્મનને જીતનાર, જેમ પંખીઓ નાજુક જાળમાં ફસાઈ શક્તિ વગર નાશ પામે છે, પણ શક્તિશાળી હોય તો મુક્ત થાય છે.
કર્મજૈર્ બન્ધનૈર્ બદ્ધાસ્ તદ્વદ્ યોગપરા દ્વિજાઃ અબલા ન વિમુચ્યન્તે મુચ્યન્તે ચ બલાન્વિતાઃ
હે દ્વિજ, જેમ યોગમાં તત્પર લોકો કર્મથી જન્મેલા બંધનમાં બંધાય છે, તેઓ શક્તિ વગર મુક્તિ પામતા નથી, પણ શક્તિશાળી હોય તો મુક્ત થાય છે.
અલ્પકશ્ ચ યથા વિપ્રા વહ્નિઃ શામ્યતિ દુર્બલઃ આક્રાન્ત ઇન્ધનૈઃ સ્થૂલૈસ્ તદ્વદ્ યોગબલઃ સ્મૃતઃ
હે બ્રાહ્મણો, જેમ નાનકડી અને કમજોર આગ જાડા ઇંધણથી દબાઈને બુઝાઈ જાય છે, તેમ યોગની શક્તિ પણ યાદ રાખવી.
સ એવ ચ તદા વિપ્રા વહ્નિર્ જાતબલઃ પુનઃ સમીરણગતઃ કૃત્સ્નાં દહેત્ ક્ષિપ્રં મહીમ્ ઇમામ્
પણ એ આગ, હે બ્રાહ્મણો, ફરીથી શક્તિશાળી બને અને પવનથી ફૂંકાય, તો એ આખી ધરતીને ઝડપથી બળી શકે છે.
તત્ત્વજ્ઞાનબલો યોગી દીપ્તતેજા મહાબલઃ અન્તકાલ ઇવાદિત્યઃ કૃત્સ્નં સંશોષયેજ્ જગત્
સત્યજ્ઞાનથી શક્તિશાળી, તેજસ્વી અને મહાશક્તિશાળી યોગી, વિનાશના સમયે સૂર્યની જેમ, આખા જગતને સૂકવી શકે છે.
દુર્બલશ્ ચ યથા વિપ્રાઃ સ્રોતસા હ્રિયતે નરઃ બલહીનસ્ તથા યોગી વિષયૈર્ હ્રિયતે ચ સઃ
હે બ્રાહ્મણો, જેમ કમજોર માણસ પ્રવાહમાં વહાઈ જાય છે, તેમ યોગી જો શક્તિથી વંચિત હોય, તો વિષયોમાં વહાઈ જાય છે.
તદ્ એવ તુ યથા સ્રોતો વિષ્કમ્ભયતિ વારણઃ તદ્વદ્ યોગબલં લબ્ધ્વા ન ભવેદ્ વિષયૈર્ હૃતઃ
પણ જેમ હાથી પ્રવાહને અટકાવે છે, તેમ યોગની શક્તિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, કોઈ વિષયમાં વહાઈ નથી જતો.
વિશન્તિ વા વશાદ્ વાથ યોગાદ્ યોગબલાન્વિતાઃ પ્રજાપતીન્ મનૂન્ સર્વાન્ મહાભૂતાનિ ચેશ્વરાઃ
યોગ અને યોગની શક્તિથી યુક્ત લોકો, પોતાની ઇચ્છાથી કે યોગ દ્વારા, સર્વ પ્રજાપતિઓ, સર્વ મનુઓ અને મહાભૂતોમાં પ્રવેશ કરે છે, હે શાસકો.
ન યમો નાન્તકઃ ક્રુદ્ધો ન મૃત્યુર્ ભીમવિક્રમઃ વિશન્તે તદ્ દ્વિજાઃ સર્વે યોગસ્યામિતતેજસઃ
યમ, ક્રોધિત મૃત્યુ કે ભયાનક મૃત્યુ પણ ત્યાં પ્રવેશી શકતા નથી, હે દ્વિજ; યોગની અનંત તેજસ્વિતા સામે બધા હાર જાય છે.
આત્મનાં ચ સહસ્રાણિ બહૂનિ દ્વિજસત્તમાઃ યોગં કુર્યાદ્ બલં પ્રાપ્ય તૈશ્ ચ સર્વૈર્ મહીં ચરેત્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જ્યારે કોઈને શક્તિ મળે છે, ત્યારે એ અનેક હજાર આત્માઓ સાથે એકતા સાધે અને એ બધાને સાથે લઈને પૃથ્વી પર ફરવું જોઈએ.
પ્રાપ્નુયાદ્ વિષયાન્ કશ્ચિત્ પુનશ્ ચોગ્રં તપશ્ ચરેત્ સંક્ષિપ્યેચ્ ચ પુનર્ વિપ્રાઃ સૂર્યસ્ તેજોગુણાન્ ઇવ
કોઈક વિષયોને પ્રાપ્ત કરે, પછી ફરીથી કઠિન તપ કરે; અને, હે બ્રાહ્મણો, એ ફરીથી પોતાની શક્તિઓને સંકોચે, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોને ખેંચે છે.
બલસ્થસ્ય હિ યોગસ્ય બલાર્થં મુનિસત્તમાઃ વિમોક્ષપ્રભવં વિષ્ણુમ્ ઉપપન્નમ્ અસંશયમ્
હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, યોગની શક્તિ તો શક્તિ માટે જ છે; અને એથી, નિશ્ચયપૂર્વક, મુક્તિનો સ્ત્રોત એવા વિષ્ણુને પ્રાપ્ત થાય છે.
બલાનિ યોગપ્રોક્તાનિ મયૈતાનિ દ્વિજોત્તમાઃ નિદર્શનાર્થં સૂક્ષ્માણિ વક્ષ્યામિ ચ પુનર્ દ્વિજાઃ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, મેં યોગમાં જણાવેલી શક્તિઓ તમને સમજાવી છે; હવે, ઉદાહરણ માટે, હું એની સૂક્ષ્મ રૂપો ફરીથી કહું છું.
આત્મનશ્ ચ સમાધાને ધારણાં પ્રતિ વા દ્વિજાઃ નિદર્શનાનિ સૂક્ષ્માણિ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ
હે બ્રાહ્મણો, આત્માની એકાગ્રતા અથવા ધારણા વિશેના સૂક્ષ્મ ઉદાહરણો સાંભળો, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.
અપ્રમત્તો યથા ધન્વી લક્ષ્યં હન્તિ સમાહિતઃ યુક્તઃ સમ્યક્ તથા યોગી મોક્ષં પ્રાપ્નોત્ય્ અસંશયમ્
જેમ એક તીરંદાજ, સાવધાન અને એકાગ્ર, નિશાન પર તીર મારે છે, એ જ રીતે યોગી, યોગ્ય રીતે જોડાઈ, નિશ્ચયપૂર્વક મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.