તાં તુ બુદ્ધ્વા નરઃ સર્ગં ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્ સમચેષ્ટશ્ ચ વૈ સમ્યગ્ લભતે શમમ્ ઉત્તમમ્
જીવોની ઉત્પત્તિ, આગમન અને ગમન સમજ્યા પછી, જે યોગ્ય રીતે વર્તે છે, તે શ્રેષ્ઠ શાંતિ મેળવે છે.
એતદ્ દ્વિજન્મસામગ્ર્યં બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ આત્મજ્ઞાનસમસ્નેહપર્યાપ્તં તત્પરાયણમ્
આ દ્વિજનોનો સંકલન છે, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ માટે; આત્મજ્ઞાન અને સમાન પ્રેમમાં તલિન રહેલા માટે પૂરતું છે.
તત્ત્વં બુદ્ધ્વા ભવેદ્ બુદ્ધઃ કિમ્ અન્યદ્ બુદ્ધલક્ષણમ્ વિજ્ઞાયૈતદ્ વિમુચ્યન્તે કૃતકૃત્યા મનીષિણઃ
સાચું જાણીને માણસ જાગૃત થાય છે; જાગૃત થવાનો બીજો શું લક્ષણ છે? આ સમજ્યા પછી, બુદ્ધિમાન લોકો પોતાના કામ પૂર્ણ કરીને મુક્ત થાય છે.
ન ભવતિ વિદુષાં મહદ્ ભયં યદ્ અવિદુષાં સુમહદ્ ભયં પરત્ર નહિ ગતિર્ અધિકાસ્તિ કસ્યચિદ્ ભવતિ હિ યા વિદુષઃ સનાતની
જ્ઞાનીઓ માટે મોટું ભય નથી, જ્યારે અજ્ઞાનીઓ માટે બહુ મોટું ભય છે. પરલોકમાં કોઈને પણ જ્ઞાનીઓના શાશ્વત માર્ગથી વધારે ઊંચો માર્ગ નથી.
લોકે માતરમ્ અસૂયતે નરસ્ તત્ર દેવમ્ અનિરીક્ષ્ય શોચતે તત્ર ચેત્ કુશલો ન શોચતે યે વિદુસ્ તદ્ ઉભયં કૃતાકૃતમ્
આ દુનિયામાં માણસ પોતાની માતાને ઈર્ષ્યા કરે છે અને ત્યાં દેવને જો્યા વિના દુઃખી થાય છે. પરંતુ જો તે કુશળ હોય તો દુઃખી થતો નથી; જેણે જાણ્યું છે, તે બંને કામ — કરેલું અને અકરેલું — પૂર્ણ કરે છે.
યત્ કરોત્ય્ અનભિસંધિપૂર્વકં તચ્ ચ નિન્દયતિ યત્ પુરા કૃતમ્ યત્ પ્રિયં તદ્ ઉભયં ન વાપ્રિયં તસ્ય તજ્ જનયતીહ કુર્વતઃ
જે કામ કોઈ પૂર્વ ઈરાદા વિના કરે છે, તે પોતે જ નિંદા કરે છે, અને જે પહેલા કર્યું છે, તે પણ. જે મનપસંદ છે કે નાપસંદ છે, તે બંને અહીં એ કાર્યકર્તાને કંઈ ફળ આપતું નથી.
યસ્માદ્ ધર્માત્ પરો ધર્મો વિદ્યતે નેહ કશ્ચન યો વિશિષ્ટશ્ ચ ભૂતેભ્યસ્ તદ્ ભવાન્ પ્રબ્રવીતુ નઃ
અહીં ધર્મથી વધારે કોઈ ધર્મ નથી, અને જીવોમાં પણ કોઈ વિશિષ્ટ નથી. હે પૂજ્ય, કૃપા કરીને એ વાત અમને કહો.
ધર્મં ચ સંપ્રવક્ષ્યામિ પુરાણમ્ ઋષિભિઃ સ્તુતમ્ વિશિષ્ટં સર્વધર્મેભ્યઃ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ
હું એ પ્રાચીન ધર્મ કહું છું, જે ઋષિઓએ વખાણ્યો છે, અને જે બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ છે. હે મહાન મુનિઓ, તમે સાંભળો.
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ બુદ્ધ્યા સંયમ્ય તત્ત્વતઃ સર્વતઃ પ્રસૃતાનીહ પિતા બાલાન્ ઇવાત્મજાન્
ઇન્દ્રિયો બહુ ઉગ્ર છે; બુદ્ધિથી તેમને સાચવી રાખવી જોઈએ, જેમ પિતા પોતાના નાના બાળકોને સંભાળે છે. કારણ કે એ બધે ફેલાય છે.
મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચાપ્ય્ ઐકાગ્ર્યં પરમં તપઃ વિજ્ઞેયઃ સર્વધર્મેભ્યઃ સ ધર્મઃ પર ઉચ્યતે
મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા એ સૌથી મોટું તપ છે. એ બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ સમજવી જોઈએ; એ ધર્મને પરમ કહેવાય છે.
તાનિ સર્વાણિ સંધાય મનઃષષ્ઠાનિ મેધયા આત્મતૃપ્તઃ સ એવાસીદ્ બહુચિન્ત્યમ્ અચિન્તયન્
બુદ્ધિથી મન અને પાંચ ઇન્દ્રિયોને એકત્ર કરીને, પોતામાં સંતોષ પામીને, એ માણસ ઘણું વિચારવાનું હોય તે વિચારતો રહે છે.
ગોચરેભ્યો નિવૃત્તાનિ યદા સ્થાસ્યન્તિ વેશ્મનિ તદા ચૈવાત્મનાત્માનં પરં દ્રક્ષ્યથ શાશ્વતમ્
જ્યારે એ બધું પોતાના ક્ષેત્રમાંથી પાછું ખેંચીને ઘર પર રહે છે, ત્યારે તમે પોતે જ પોતાના પરમ, શાશ્વત આત્માને જોઈ શકશો.
સર્વાત્માનં મહાત્માનં વિધૂમમ્ ઇવ પાવકમ્ પ્રપશ્યન્તિ મહાત્માનં બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ
મહાન આત્માવાળાં, બુદ્ધિમાન બ્રાહ્મણો સર્વવ્યાપી આત્માને, ધૂમ વગરની અગ્નિ જેવો મહાન આત્માને, સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે.
યથા પુષ્પફલોપેતો બહુશાખો મહાદ્રુમઃ આત્મનો નાભિજાનીતે ક્વ મે પુષ્પં ક્વ મે ફલમ્
જેમ એક મોટો વૃક્ષ, અનેક શાખાઓ અને ફૂલો-ફળોથી ભરેલો, પોતે જાણતો નથી — મારા ફૂલો ક્યાં છે, મારા ફળ ક્યાં છે —
એવમ્ આત્મા ન જાનીતે ક્વ ગમિષ્યે કુતો ઽન્વ્ અહમ્ અન્યો હ્ય્ અસ્યાન્તરાત્માસ્તિ યઃ સર્વમ્ અનુપશ્યતિ
એ જ રીતે આત્મા પણ જાણતો નથી — હું ક્યાં જઇશ? હું ક્યાંથી આવ્યો? એના અંદર બીજું એક આંતરિક આત્મા છે, જે બધું જોઈ શકે છે.
જ્ઞાનદીપેન દીપ્તેન પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના દૃષ્ટ્વાત્માનં તથા યૂયં વિરાગા ભવત દ્વિજાઃ
જ્ઞાનના દીપકથી પ્રકાશિત થઈને, માણસ આત્માને આત્માથી જ જોઈ શકે છે. આ રીતે આત્માને જોઈને, હે દ્વિજ, તમે પણ વૈરાગ્યવાળાં બની જાવ.
વિમુક્તાઃ સર્વપાપેભ્યો મુક્તત્વચ ઇવોરગાઃ પરાં બુદ્ધિમ્ અવાપ્યેહાપ્ય્ અચિન્તા વિગતજ્વરાઃ
બધા પાપોથી મુક્ત થઈને, જેમ સાપ પોતાની ચામડી છોડે છે, પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, અહીં જ તમે ચિંતા અને દુઃખથી મુક્ત બની જાઓ છો.
સર્વતઃસ્રોતસં ઘોરાં નદીં લોકપ્રવાહિણીમ્ પઞ્ચેન્દ્રિયગ્રાહવતીં મનઃસંકલ્પરોધસમ્
ભયાનક નદી, જે સર્વત્ર વહે છે, દુનિયાને વહાવે છે, પાંચ ઇન્દ્રિયો જે કાંસ છે, અને મનના સંકલ્પ જે બંધ છે —
લોભમોહતૃણચ્છન્નાં કામક્રોધસરીસૃપામ્ સત્યતીર્થાનૃતક્ષોભાં ક્રોધપઙ્કાં સરિદ્વરામ્
લોભ અને મોહના ઘાસથી ઢંકાયેલી, કામ અને ક્રોધ જે સાપ છે, સત્ય એ તીર્થ છે અને અસત્ય એ ઉછાળો છે, ક્રોધ એ કાદવ છે — એ શ્રેષ્ઠ નદી છે.
અવ્યક્તપ્રભવાં શીઘ્રાં કામક્રોધસમાકુલામ્ પ્રતરધ્વં નદીં બુદ્ધ્યા દુસ્તરામ્ અકૃતાત્મભિઃ
અપ્રગટમાંથી ઉત્પન્ન, ઝડપી, કામ અને ક્રોધથી ગભરાયેલી — આ નદી બુદ્ધિથી પાર કરો, કારણ કે જે આત્માને કાબૂમાં નથી રાખતા, એ માટે એ પાર કરવી અઘરી છે.
સંસારસાગરગમાં યોનિપાતાલદુસ્તરામ્ આત્મજન્મોદ્ભવાં તાં તુ જિહ્વાવર્તદુરાસદામ્
જે જીવનના સમુદ્રમાં લઈ જાય છે, અનેક યોનિમાં જન્મના ઊંડા કૂપ છે, જે પોતાના જન્મથી ઉત્પન્ન થાય છે અને જીભના ક્ષેત્રમાં રહે છે, એ પાર કરવું બહુ જ મુશ્કેલ છે.
યાં તરન્તિ કૃતપ્રજ્ઞા ધૃતિમન્તો મનીષિણઃ તાં તીર્ણઃ સર્વતો મુક્તો વિધૂતાત્માત્મવાઞ્ શુચિઃ
જેઓ બુદ્ધિશાળી, ધીર અને વિવેકી છે, તેઓ એ પાર કરી જાય છે; એકવાર પાર થઈ ગયા પછી, બધાથી મુક્ત, મન શુદ્ધ અને આત્મા પવિત્ર થઈ જાય છે.
ઉત્તમાં બુદ્ધિમ્ આસ્થાય બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ઉત્તીર્ણઃ સર્વસંક્લેશાન્ પ્રસન્નાત્મા વિકલ્મષઃ
ઉત્તમ બુદ્ધિ અપનાવીને, બ્રહ્મની સ્થિતિ માટે યોગ્ય બની જાય છે; બધા દુઃખ-ક્લેશ પાર કરી, મન પ્રસન્ન અને નિર્મળ થઈ જાય છે.
ભૂયિષ્ઠાનીવ ભૂતાનિ સર્વસ્થાનાન્ નિરીક્ષ્ય ચ અક્રુધ્યન્ન્ અપ્રસીદંશ્ ચ નનૃશંસમતિસ્ તથા
બધા જીવોને તેમના-તેમના સ્થાન પર જોઈને, ગુસ્સો કર્યા વિના, આનંદ કર્યા વિના અને ક્રૂરતા વિના, એ પ્રમાણે વર્તે છે.
તતો દ્રક્ષ્યથ સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયમ્ એતદ્ ધિ સર્વધર્મેભ્યો વિશિષ્ટં મેનિરે બુધાઃ
પછી તમે બધા જીવોના ઉત્પત્તિ અને અંતને જોઈ શકશો; જ્ઞાની લોકો એને બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ માન્યા છે.
ધર્મં ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠા મુનયઃ સત્યદર્શિનઃ આત્માનો વ્યાપિનો વિપ્રા ઇતિ પુત્રાનુશાસનમ્
મુનિઓ, ધર્મ પાળનારોમાં શ્રેષ્ઠ અને સત્યના દર્શક, એ જ્ઞાની બ્રાહ્મણો માટે શીખવે છે કે આત્મા સર્વત્ર વ્યાપી છે; એ પુત્રોને આપેલી શીખ છે.
પ્રયતાય પ્રવક્તવ્યં હિતાયાનુગતાય ચ આત્મજ્ઞાનમ્ ઇદં ગુહ્યં સર્વગુહ્યતમં મહત્
આ આત્મજ્ઞાન, જે સર્વથી વધુ ગુપ્ત અને મહાન છે, એ માત્ર શ્રદ્ધાળુ, શુદ્ધ અને કલ્યાણ ઇચ્છનારને જ કહેવું જોઈએ.
અબ્રવં યદ્ અહં વિપ્રા આત્મસાક્ષિકમ્ અઞ્જસા નૈવ સ્ત્રી ન પુમાન્ એવં ન ચૈવેદં નપુંસકમ્
હું જે કહ્યું છે, એ આત્માની સીધી સાક્ષી છે, બ્રાહ્મણો; એ ન તો સ્ત્રી છે, ન પુરૂષ છે, અને ન તો નપુંસક છે.
અદુઃખમ્ અસુખં બ્રહ્મ ભૂતભવ્યભવાત્મકમ્ નૈતજ્ જ્ઞાત્વા પુમાન્ સ્ત્રી વા પુનર્ભવમ્ અવાપ્નુયાત્
બ્રહ્મમાં દુઃખ કે સુખ નથી, એ ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનો સાર છે; એ જાણ્યા પછી, ન તો પુરૂષ અને ન તો સ્ત્રી ફરી જન્મ પામે છે.
યથા મતાનિ સર્વાણિ તથૈતાનિ યથા તથા કથિતાનિ મયા વિપ્રા ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ
જે રીતે બધા મત છે, એ રીતે મેં આ વાતો કહી છે, બ્રાહ્મણો; એ છે પણ છે નહીં.