એવંસ્વભાવમ્ એવેદમ્ ઇતિ બુદ્ધ્વા ન મુહ્યતિ અશોચન્ સંપ્રહૃષ્યંશ્ ચ નિત્યં વિગતમત્સરઃ
આ જ તેનું સ્વભાવ છે, એવું જાણીને, માણસ ભ્રમિત થતો નથી, દુઃખી કે અતિ આનંદિત થતો નથી, હંમેશા ઈર્ષ્યા રહિત રહે છે.
ન હ્ય્ આત્મા શક્યતે દ્રષ્ટુમ્ ઇન્દ્રિયૈઃ કામગોચરૈઃ પ્રવર્તમાનૈર્ અનેકૈર્ દુર્ધરૈર્ અકૃતાત્મભિઃ
આત્માને ઇન્દ્રિયોથી જોવું શક્ય નથી, કારણ કે ઇન્દ્રિયો કામના વિષયમાં ફસાઈ, અનેક રીતે ચાલે છે, અને અસંયમિત મનવાળા માટે તે અઘરું છે.
તેષાં તુ મનસા રશ્મીન્ યદા સમ્યઙ્ નિયચ્છતિ તદા પ્રકાશતે શ્યાત્મા દીપદીપ્તા યથાકૃતિઃ
પણ જ્યારે મનની કિરણોને યોગ્ય રીતે નિયંત્રિત કરે છે, ત્યારે આત્મા પ્રકાશિત થાય છે, દીપકના પ્રકાશ જેવો દેખાય છે.
સર્વેષામ્ એવ ભૂતાનાં તમસ્ય્ ઉપગતે યથા પ્રકાશં ભવતે સર્વં તથૈવમ્ ઉપધાર્યતામ્
જેમ બધા જીવોમાં અંધકાર આવે ત્યારે પ્રકાશ બધાં માટે દેખાય છે, એ જ રીતે આ સમજવું જોઈએ.
યથા વારિચરઃ પક્ષી ન લિપ્યતિ જલે ચરન્ વિમુક્તાત્મા તથા યોગી ગુણદોષૈર્ ન લિપ્યતે
જેમ પાણીમાં ચાલતો પક્ષી પાણીમાં રહેતો હોવા છતાં ભીનો થતો નથી, તેમ મુક્ત આત્માવાળા યોગી ગુણ અને દોષથી અસ્પૃશ્ય રહે છે.
એવમ્ એવ કૃતપ્રજ્ઞો ન દોષૈર્ વિષયાંશ્ ચરન્ અસજ્જમાનઃ સર્વેષુ ન કથંચિત્ પ્રલિપ્યતે
એ જ રીતે, જેણે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, જે વિષયોમાં આસક્તિ વિના ફરે છે, તે કોઈ પણ દોષથી ક્યારેય દૂષિત થતો નથી.
ત્યક્ત્વા પૂર્વકૃતં કર્મ રતિર્ યસ્ય સદાત્મનિ સર્વભૂતાત્મભૂતસ્ય ગુણસઙ્ગેન સજ્જતઃ
પહેલાં કરેલા કર્મોનો ત્યાગ કરીને, જેનું મન સદા આત્મામાં રમતું રહે છે, અને જે સર્વ જીવોમાં આત્મરૂપ બની ગયો છે, તે ગુણોની સાથે જોડાઈને આસક્ત થઈ જાય છે.
સ્વયમ્ આત્મા પ્રસવતિ ગુણેષ્વ્ અપિ કદાચન ન ગુણા વિદુર્ આત્માનં ગુણાન્ વેદ સ સર્વદા
આત્મા પોતે ક્યારેક ગુણો ઉત્પન્ન કરે છે, પણ ગુણો ક્યારેય આત્માને ઓળખી શકતા નથી; જ્યારે આત્મા તો હમેશા ગુણોને જાણે છે.
પરિદધ્યાદ્ ગુણાનાં સ દ્રષ્ટા ચૈવ યથાતથમ્ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞયોર્ એવમ્ અન્તરં લક્ષયેન્ નરઃ
માણસે ગુણોને સાચા રૂપે ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ અને તેમનો દર્શક બનવું જોઈએ; આમ કરીને તે સત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચેનો ભેદ સમજવો જોઈએ.
સૃજતે તુ ગુણાન્ એક એકો ન સૃજતે ગુણાન્ પૃથગ્ભૂતૌ પ્રકૃત્યૈતૌ સંપ્રયુક્તૌ ચ સર્વદા
એક ગુણો ઉત્પન્ન કરે છે, બીજો ગુણો ઉત્પન્ન કરતો નથી; આ બંને અલગ સ્વરૂપ ધરાવે છે, છતાં હમેશા સાથે જોડાયેલા રહે છે.
યથાશ્મના હિરણ્યસ્ય સંપ્રયુક્તૌ તથૈવ તૌ મશકોદુમ્બરૌ વાપિ સંપ્રયુક્તૌ યથા સહ
જેમ પથ્થર સાથે સોનુ જોડાય છે, તેમ આ બંને પણ જોડાયેલા છે; અથવા જેમ મશક અને ઉદુંબર વૃક્ષ સાથે રહે છે, તેમ પણ.
ઇષિકા વા યથા મુઞ્જે પૃથક્ ચ સહ ચૈવ હ તથૈવ સહિતાવ્ એતૌ અન્યોન્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતૌ
જેમ ઇષિકા અને મુંજ ઘાસ અલગ પણ છે અને સાથે પણ છે, તેમ આ બંને પણ એકબીજામાં જોડાયેલા અને સ્થિત છે.
સૃજતે તુ ગુણાન્ સત્ત્વં ક્ષેત્રજ્ઞસ્ ત્વ્ અધિતિષ્ઠતિ ગુણાન્ વિક્રિયતઃ સર્વાન્ ઉદાસીનવદ્ ઈશ્વરઃ
સત્વ ગુણો ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ તેમને નિયંત્રિત કરે છે; બધા ગુણો બદલાય છે, પણ ઈશ્વર તો ઉદાસીન રહે છે.
સ્વભાવયુક્તં તત્ સર્વં યદ્ ઇમાન્ સૃજતે ગુણાન્ ઊર્ણનાભિર્ યથા સૂત્રં સૃજતે તદ્ ગુણાંસ્ તથા
આ બધું પોતાનાં સ્વભાવથી ગુણો ઉત્પન્ન કરે છે, જેમ ઉળીને કાપડ બનાવે છે, તેમ ગુણો પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
પ્રવૃત્તા ન નિવર્તન્તે પ્રવૃત્તિર્ નોપલભ્યતે એવમ્ એકે વ્યવસ્યન્તિ નિવૃત્તિમ્ ઇતિ ચાપરે
એકવાર શરૂ થયેલા ગુણો પાછા નથી જતા; નિવૃત્તિ દેખાતી નથી. કેટલાક પ્રવૃત્તિ માનવે છે, તો કેટલાક નિવૃત્તિ માનવે છે.
ઉભયં સંપ્રધાર્યૈતદ્ અધ્યવસ્યેદ્ યથામતિ અનેનૈવ વિધાનેન ભવેદ્ વૈ સંશયો મહાન્
બંને બાબતો વિચારવી જોઈએ અને પોતાની સમજ પ્રમાણે નિશ્ચય કરવો જોઈએ; આ રીતે મોટો સંશય પણ ઊભો થઈ શકે છે.
અનાદિનિધનો હ્ય્ આત્મા તં બુદ્ધ્વા વિહરેન્ નરઃ અક્રુધ્યન્ન્ અપ્રહૃષ્યંશ્ ચ નિત્યં વિગતમત્સરઃ
આત્મા તો અનાદિ અને અનંત છે; આ જાણીને માણસે ગુસ્સો કે અતિ આનંદ વિના, હંમેશા ઈર્ષ્યા રહિત જીવન જીવવું જોઈએ.
ઇત્ય્ એવં હૃદયે સર્વો બુદ્ધિચિન્તામયં દૃઢમ્ અનિત્યં સુખમ્ આસીનમ્ અશોચ્યં છિન્નસંશયઃ
આ રીતે, હૃદયમાં દૃઢ રીતે સ્થિત, બધું જ બુદ્ધિ અને વિચારથી બનેલું છે; અસ્થિર સુખ બેઠું છે, શોક કરવાનું નથી, અને સંશય દૂર થઈ ગયો છે.
તરયેત્ પ્રચ્યુતાં પૃથ્વીં યથા પૂર્ણાં નદીં નરાઃ અવગાહ્ય ચ વિદ્વાંસો વિપ્રા લોલમ્ ઇમં તથા
જેમ માણસો પડેલી ધરતી પાર કરે છે અથવા ભરેલી નદીમાં પ્રવેશ કરે છે, તેમ જ વિદ્વાન બ્રાહ્મણો આ અસ્થિર દુનિયા પાર કરે છે.
ન તુ તપ્યતિ વૈ વિદ્વાન્ સ્થલે ચરતિ તત્ત્વવિત્ એવં વિચિન્ત્ય ચાત્માનં કેવલં જ્ઞાનમ્ આત્મનઃ
પણ તત્ત્વ જાણનારા વિદ્વાન જમીન પર ચાલતા દુઃખી થતા નથી; આ રીતે, માત્ર આત્માનું ચિંતન કરીને, તેઓ આત્માનું શુદ્ધ જ્ઞાન મેળવે છે.
તાં તુ બુદ્ધ્વા નરઃ સર્ગં ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્ સમચેષ્ટશ્ ચ વૈ સમ્યગ્ લભતે શમમ્ ઉત્તમમ્
જીવોની ઉત્પત્તિ, આગમન અને ગમન સમજ્યા પછી, જે યોગ્ય રીતે વર્તે છે, તે શ્રેષ્ઠ શાંતિ મેળવે છે.
એતદ્ દ્વિજન્મસામગ્ર્યં બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ આત્મજ્ઞાનસમસ્નેહપર્યાપ્તં તત્પરાયણમ્
આ દ્વિજનોનો સંકલન છે, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ માટે; આત્મજ્ઞાન અને સમાન પ્રેમમાં તલિન રહેલા માટે પૂરતું છે.
તત્ત્વં બુદ્ધ્વા ભવેદ્ બુદ્ધઃ કિમ્ અન્યદ્ બુદ્ધલક્ષણમ્ વિજ્ઞાયૈતદ્ વિમુચ્યન્તે કૃતકૃત્યા મનીષિણઃ
સાચું જાણીને માણસ જાગૃત થાય છે; જાગૃત થવાનો બીજો શું લક્ષણ છે? આ સમજ્યા પછી, બુદ્ધિમાન લોકો પોતાના કામ પૂર્ણ કરીને મુક્ત થાય છે.
ન ભવતિ વિદુષાં મહદ્ ભયં યદ્ અવિદુષાં સુમહદ્ ભયં પરત્ર નહિ ગતિર્ અધિકાસ્તિ કસ્યચિદ્ ભવતિ હિ યા વિદુષઃ સનાતની
જ્ઞાનીઓ માટે મોટું ભય નથી, જ્યારે અજ્ઞાનીઓ માટે બહુ મોટું ભય છે. પરલોકમાં કોઈને પણ જ્ઞાનીઓના શાશ્વત માર્ગથી વધારે ઊંચો માર્ગ નથી.
લોકે માતરમ્ અસૂયતે નરસ્ તત્ર દેવમ્ અનિરીક્ષ્ય શોચતે તત્ર ચેત્ કુશલો ન શોચતે યે વિદુસ્ તદ્ ઉભયં કૃતાકૃતમ્
આ દુનિયામાં માણસ પોતાની માતાને ઈર્ષ્યા કરે છે અને ત્યાં દેવને જો્યા વિના દુઃખી થાય છે. પરંતુ જો તે કુશળ હોય તો દુઃખી થતો નથી; જેણે જાણ્યું છે, તે બંને કામ — કરેલું અને અકરેલું — પૂર્ણ કરે છે.
યત્ કરોત્ય્ અનભિસંધિપૂર્વકં તચ્ ચ નિન્દયતિ યત્ પુરા કૃતમ્ યત્ પ્રિયં તદ્ ઉભયં ન વાપ્રિયં તસ્ય તજ્ જનયતીહ કુર્વતઃ
જે કામ કોઈ પૂર્વ ઈરાદા વિના કરે છે, તે પોતે જ નિંદા કરે છે, અને જે પહેલા કર્યું છે, તે પણ. જે મનપસંદ છે કે નાપસંદ છે, તે બંને અહીં એ કાર્યકર્તાને કંઈ ફળ આપતું નથી.
યસ્માદ્ ધર્માત્ પરો ધર્મો વિદ્યતે નેહ કશ્ચન યો વિશિષ્ટશ્ ચ ભૂતેભ્યસ્ તદ્ ભવાન્ પ્રબ્રવીતુ નઃ
અહીં ધર્મથી વધારે કોઈ ધર્મ નથી, અને જીવોમાં પણ કોઈ વિશિષ્ટ નથી. હે પૂજ્ય, કૃપા કરીને એ વાત અમને કહો.
ધર્મં ચ સંપ્રવક્ષ્યામિ પુરાણમ્ ઋષિભિઃ સ્તુતમ્ વિશિષ્ટં સર્વધર્મેભ્યઃ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ
હું એ પ્રાચીન ધર્મ કહું છું, જે ઋષિઓએ વખાણ્યો છે, અને જે બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ છે. હે મહાન મુનિઓ, તમે સાંભળો.
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ બુદ્ધ્યા સંયમ્ય તત્ત્વતઃ સર્વતઃ પ્રસૃતાનીહ પિતા બાલાન્ ઇવાત્મજાન્
ઇન્દ્રિયો બહુ ઉગ્ર છે; બુદ્ધિથી તેમને સાચવી રાખવી જોઈએ, જેમ પિતા પોતાના નાના બાળકોને સંભાળે છે. કારણ કે એ બધે ફેલાય છે.
મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચાપ્ય્ ઐકાગ્ર્યં પરમં તપઃ વિજ્ઞેયઃ સર્વધર્મેભ્યઃ સ ધર્મઃ પર ઉચ્યતે
મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા એ સૌથી મોટું તપ છે. એ બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ સમજવી જોઈએ; એ ધર્મને પરમ કહેવાય છે.