ન તર્કશાસ્ત્રદગ્ધાય તથૈવ પિશુનાય ચ શ્લાઘિને શ્લાઘનીયાય પ્રશાન્તાય તપસ્વિને
જે તર્કશાસ્ત્રથી દગ્ધ થયો છે, જે દુષ્ટ છે, જે ગર્વીલા છે, તેને આ શાસ્ત્ર કહેવું નહીં; પણ જે યોગ્ય છે, શાંત છે, અને તપસ્વી છે, તેને કહેવું.
ઇદં પ્રિયાય પુત્રાય શિષ્યાયાનુગતાય તુ રહસ્યધર્મં વક્તવ્યં નાન્યસ્મૈ તુ કથંચન
આ રહસ્યમય ધર્મની શિક્ષા માત્ર પ્રિય પુત્રને, અનુયાયી શિષ્યને કહેવી, બીજાને ક્યારેય નહીં.
યદ્ અપ્ય્ અસ્ય મહીં દદ્યાદ્ રત્નપૂર્ણામ્ ઇમાં નરઃ ઇદમ્ એવ તતઃ શ્રેય ઇતિ મન્યેત તત્ત્વવિત્
જો કોઈ માણસ રત્નોથી ભરેલી આખી ધરતી આપી દે, તો પણ તત્વજ્ઞાની આ શિક્ષાને વધુ શ્રેષ્ઠ માને છે.
અતો ગુહ્યતરાર્થં તદ્ અધ્યાત્મમ્ અતિમાનુષમ્ યત્ તન્ મહર્ષિભિર્ દૃષ્ટં વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે
આથી, આત્મા સંબંધિત અને માનવથી પર રહેલી સૌથી રહસ્યમય વાત, જે મહર્ષિઓએ જોઈ છે અને વેદાંતમાં ગવાઈ છે, એ અહીં છે.
તદ્ યુષ્મભ્યં પ્રયચ્છામિ યન્ માં પૃચ્છત સત્તમાઃ યન્ મે મનસિ વર્તેત યસ્ તુ વો હૃદિ સંશયઃ શ્રુતં ભવદ્ભિસ્ તત્ સર્વં કિમ્ અન્યત્ કથયામિ વઃ
હે સજ્જનો, તમે જે પૂછ્યું છે, જે મારા મનમાં છે, અને જે તમારા હૃદયમાં સંશય છે, એ બધું હું તમને આપું છું; તમે જે સાંભળ્યું છે, એ સિવાય હું બીજું શું કહું?
અધ્યાત્મં વિસ્તરેણેહ પુનર્ એવ વદસ્વ નઃ યદ્ અધ્યાત્મં યથા વિદ્મો ભગવન્ન્ ઋષિસત્તમ
હે મહાન ઋષિ, કૃપા કરીને આત્મા વિશે ફરીથી વિગતે કહો, જેથી અમે આત્માને સાચા રૂપે જાણી શકીએ.
અધ્યાત્મં યદ્ ઇદં વિપ્રાઃ પુરુષસ્યેહ પઠ્યતે યુષ્મભ્યં કથયિષ્યામિ તસ્ય વ્યાખ્યાવધાર્યતામ્
હે બ્રાહ્મણો, અહીં મનુષ્યના આત્મા વિશે જે કહેવામાં આવે છે, એ હું તમને સમજાવું છું; તેની વ્યાખ્યા ધ્યાનથી સાંભળો.
ભૂમિર્ આપસ્ તથા જ્યોતિર્ વાયુર્ આકાશમ્ એવ ચ મહાભૂતાનિ યશ્ ચૈવ સર્વભૂતેષુ ભૂતકૃત્
પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—આ મહાભૂત છે; અને જે સર્વ પ્રાણીઓમાં પ્રાણીઓનો સર્જનહાર છે.
આકારં તુ ભવેદ્ યસ્ય યસ્મિન્ દેહં ન પશ્યતિ આકાશાદ્યં શરીરેષુ કથં તદ્ ઉપવર્ણયેત્ ઇન્દ્રિયાણાં ગુણાઃ કેચિત્ કથં તાન્ ઉપલક્ષયેત્
જેની સ્વરૂપ દેખાય નહીં, જેમ શરીરમાં આકાશ દેખાતું નથી, એ સ્વરૂપને કેવી રીતે વર્ણવી શકાય? અને ઇન્દ્રિયોની ગુણોને કેવી રીતે ઓળખી શકાય?
એતદ્ વો વર્ણયિષ્યામિ યથાવદ્ અનુદર્શનમ્ શૃણુધ્વં તદ્ ઇહૈકાગ્ર્યા યથાતત્ત્વં યથા ચ તત્
હું તમને આ વિષય સાચી રીતે સમજાવીશ, યોગ્ય રીતે દર્શાવીશ. તમે અહીં એકાગ્રતાપૂર્વક સાંભળો, જેમ છે અને જેમ સમજવું જોઈએ તેમ.
શબ્દઃ શ્રોત્રં તથા ખાનિ ત્રયમ્ આકાશલક્ષણમ્ પ્રાણશ્ ચેષ્ટા તથા સ્પર્શ એતે વાયુગુણાસ્ ત્રયઃ
ધ્વનિ, શ્રવણ અને ત્રણ માર્ગો — આ આકાશના લક્ષણો છે. શ્વાસ, હલચલ અને સ્પર્શ — આ વાયુના ત્રણ ગુણો છે.
રૂપં ચક્ષુર્ વિપાકશ્ ચ ત્રિધા જ્યોતિર્ વિધીયતે રસો ઽથ રસનં સ્વેદો ગુણાસ્ ત્વ્ એતે ત્રયો ઽમ્ભસામ્
રૂપ, દૃષ્ટિ અને પરિવર્તન — આ અગ્નિના ત્રણ ગુણો છે. સ્વાદ, જીભ અને પસીનો — આ પાણીના ત્રણ ગુણો છે.
ઘ્રેયં ઘ્રાણં શરીરં ચ ભૂમેર્ એતે ગુણાસ્ ત્રયઃ એતાવાન્ ઇન્દ્રિયગ્રામો વ્યાખ્યાતઃ પાઞ્ચભૌતિકઃ
ગંધ, નાક અને શરીર — આ પૃથ્વીના ત્રણ ગુણો છે. આ રીતે પાંચ તત્વોથી બનેલા ઇન્દ્રિયોના સમૂહનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
વાયોઃ સ્પર્શો રસો ઽદ્ભ્યશ્ ચ જ્યોતિષો રૂપમ્ ઉચ્યતે આકાશપ્રભવઃ શબ્દો ગન્ધો ભૂમિગુણઃ સ્મૃતઃ
વાયુમાંથી સ્પર્શ, પાણીમાંથી સ્વાદ, અગ્નિમાંથી રૂપ, આકાશમાંથી ધ્વનિ અને પૃથ્વીમાંથી ગંધ — આ ગુણો માનવામાં આવે છે.
મનો બુદ્ધિઃ સ્વભાવશ્ ચ ગુણા એતે સ્વયોનિજાઃ તે ગુણાન્ અતિવર્તન્તે ગુણેભ્યઃ પરમા મતાઃ
મન, બુદ્ધિ અને સ્વભાવ — આ ગુણો પોતે જ જન્મે છે. એ ગુણોને પાર કરે છે અને ગુણોથી ઊંચા માનવામાં આવે છે.
યથા કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ પ્રસાર્ય સંનિયચ્છતિ એવમ્ એવેન્દ્રિયગ્રામં બુદ્ધિશ્રેષ્ઠો નિયચ્છતિ
જેમ કાચબો પોતાના અંગોને ફેલાવે અને પાછા ખેંચે છે, તેમ બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ હોવાથી ઇન્દ્રિયોના સમૂહને નિયંત્રિત કરે છે.
યદ્ ઊર્ધ્વં પાદતલયોર્ અવાર્કોર્ધ્વં ચ પશ્યતિ એતસ્મિન્ન્ એવ કૃત્યે સા વર્તતે બુદ્ધિર્ ઉત્તમા
પગની તળિયાથી ઉપર જે કંઈ છે અને સૂર્યથી ઉપર જે દેખાય છે, એ કાર્યમાં ઉત્તમ બુદ્ધિ કાર્યરત રહે છે.
ગુણૈસ્ તુ નીયતે બુદ્ધિર્ બુદ્ધિર્ એવેન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ મનઃષષ્ઠાનિ સર્વાણિ બુદ્ધ્યા ભાવાત્ કુતો ગુણાઃ
બુદ્ધિ ગુણોથી ચલાય છે, અને બુદ્ધિ જ ઇન્દ્રિયોને ચલાવે છે. મન અને પાંચ ઇન્દ્રિયો — આ બધું બુદ્ધિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; તો ગુણો કેવી રીતે અલગ રહી શકે?
ઇન્દ્રિયાણિ નરૈઃ પઞ્ચ ષષ્ઠં તન્ મન ઉચ્યતે સપ્તમીં બુદ્ધિમ્ એવાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞં વિદ્ધિ ચાષ્ટમમ્
માણસમાં પાંચ ઇન્દ્રિયો, છઠ્ઠું મન કહેવાય છે, સાતમું બુદ્ધિ છે અને આઠમું ક્ષેત્રજ્ઞ — એટલે જાણનાર — જાણો.
ચક્ષુર્ આલોકનાયૈવ સંશયં કુરુતે મનઃ બુદ્ધિર્ અધ્યવસાનાય સાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે
દૃષ્ટિ જોવા માટે છે, મન સંશય કરવા માટે છે, બુદ્ધિ નિશ્ચય માટે છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ — એટલે સાક્ષી — કહેવાય છે.
રજસ્ તમશ્ ચ સત્ત્વં ચ ત્રય એતે સ્વયોનિજાઃ સમાઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ તાન્ ગુણાન્ ઉપલક્ષયેત્
રજસ, તમસ અને સત્ત્વ — આ ત્રણ ગુણો પોતે જ જન્મે છે. બધા જીવોમાં સમાન છે; એ ગુણોને ઓળખવા જોઈએ.
તત્ર યત્ પ્રીતિસંયુક્તં કિંચિદ્ આત્મનિ લક્ષયેત્ પ્રશાન્તમ્ ઇવ સંયુક્તં સત્ત્વં તદ્ ઉપધારયેત્
આત્મામાં જે આનંદથી જોડાયેલું અને શાંતિપૂર્ણ લાગે, એ સત્ત્વ છે — એ રીતે સમજવું.
યત્ તુ સંતાપસંયુક્તં કાયે મનસિ વા ભવેત્ પ્રવૃત્તં રજ ઇત્ય્ એવં તત્ર ચાપ્ય્ ઉપલક્ષયેત્
શરીર કે મનમાં જે ઉદ્વેગથી જોડાયેલું અને સક્રિય હોય, એ રજસ છે — એ રીતે ઓળખવું.
યત્ તુ સંમોહસંયુક્તમ્ અવ્યક્તં વિષમં ભવેત્ અપ્રતર્ક્યમ્ અવિજ્ઞેયં તમસ્ તદ્ ઉપધારયેત્
જે ભ્રમથી જોડાયેલું, સ્પષ્ટ નહીં, અસમાન, સમજાતું નહીં અને અજાણ હોય — એ તમસ છે — એ રીતે સમજવું.
પ્રહર્ષઃ પ્રીતિર્ આનન્દં સ્વામ્યં સ્વસ્થાત્મચિત્તતા અકસ્માદ્ યદિ વા કસ્માદ્ વદન્તિ સાત્ત્વિકાન્ ગુણાન્
હર્ષ, આનંદ, સુખ, સ્વામ્ય અને આત્મામાં સ્થિર મન — અચાનક કે કોઈ કારણથી — એ સાત્ત્વિક ગુણો કહેવાય છે.
અભિમાનો મૃષાવાદો લોભો મોહસ્ તથાક્ષમા લિઙ્ગાનિ રજસસ્ તાનિ વર્તન્તે હેતુતત્ત્વતઃ
અહંકાર, ખોટી વાત, લોભ, ભ્રમ અને અશાંતિ — આ રજસના લક્ષણો છે અને વિશિષ્ટ કારણોથી ઉત્પન્ન થાય છે.
તથા મોહઃ પ્રમાદશ્ ચ તન્દ્રી નિદ્રાપ્રબોધિતા કથંચિદ્ અભિવર્તન્તે વિજ્ઞેયાસ્ તામસા ગુણાઃ
એવી રીતે ભ્રમ, અવિનય, ઉંઘ અને ઉંઘમાંથી જાગવું, ક્યારેક કોઈ રીતે આવે છે; આ બધું અંધકારના ગુણો તરીકે સમજવું જોઈએ.
મનઃ પ્રસૃજતે ભાવં બુદ્ધિર્ અધ્યવસાયિની હૃદયં પ્રિયમ્ એવેહ ત્રિવિધા કર્મચોદના
મન ઇચ્છા પેદા કરે છે, બુદ્ધિ નિશ્ચય કરે છે અને હૃદય અહીં હંમેશા પ્રિય વસ્તુ સાથે જોડાયેલી રહે છે — આ ત્રણેય કર્મ માટે પ્રેરક છે.
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા અર્થેભ્યશ્ ચ પરં મનઃ મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ આત્મા પરઃ સ્મૃતઃ
ઇન્દ્રિયોથી વિષયો વધુ છે; વિષયોથી મન વધુ છે; મનથી બુદ્ધિ વધુ છે; અને બુદ્ધિથી આત્મા વધુ છે, એવું કહેવાય છે.
બુદ્ધિર્ આત્મા મનુષ્યસ્ય બુદ્ધિર્ એવાત્મનાયિકા યદા વિકુરુતે ભાવં તદા ભવતિ સા મનઃ
માણસની બુદ્ધિ એ જ તેનું આત્મા છે; બુદ્ધિ જ આત્માને માર્ગદર્શન આપે છે. જ્યારે તે ઇચ્છામાં ફેરવાય છે, ત્યારે તે મન બની જાય છે.