સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ લભ્યાલભ્યેન વર્તયન્ ધૂતપાપ્મા તુ તેજસ્વી લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ
બધા જીવોમાં સમતા રાખીને, લાભ-હાનિમાં સમભાવથી વર્તીને, પાપથી શુદ્ધ, તેજસ્વી, ઓછું ખાવા અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલા—એવો મનુષ્ય સ્થિર રહે છે.
કામક્રોધૌ વશે કૃત્વા નિષેવેદ્ બ્રહ્મણઃ પદમ્ મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચ કૃત્વૈકાગ્ર્યં સમાહિતઃ
ઇચ્છા અને ક્રોધને વશ કરીને, બ્રહ્મની સ્થિતિ મેળવવી જોઈએ, મન અને ઇન્દ્રિયોને એકાગ્ર કરીને.
પૂર્વરાત્રે પરાર્ધે ચ ધારયેન્ મન આત્મનઃ જન્તોઃ પઞ્ચેન્દ્રિયસ્યાસ્ય યદ્ય્ એકં ક્લિન્નમ્ ઇન્દ્રિયમ્
રાતના અંતિમ ભાગમાં, પોતાના મનને સ્થિર રાખવું જોઈએ; જો પાંચ ઇન્દ્રિયોમાંથી એક પણ અસ્થિર થાય,
તતો ઽસ્ય સ્રવતિ પ્રજ્ઞા ગિરેઃ પાદાદ્ ઇવોદકમ્ મનસઃ પૂર્વમ્ આદદ્યાત્ કૂર્માણામ્ ઇવ મત્સ્યહા
તો જ્ઞાન તેની પાસે થી પાણી પર્વતના પગથી વહે છે એમ દૂર થઈ જાય છે; પહેલા મનને નિયંત્રિત કરવું, જેમ માછલીઓ પકડનાર કાચબાને પકડે છે.
તતઃ શ્રોત્રં તતશ્ ચક્ષુર્ જિહ્વા ઘ્રાણં ચ યોગવિત્ તત એતાનિ સંયમ્ય મનસિ સ્થાપયેદ્ યદિ
પછી યોગ જાણનાર કાન, પછી આંખ, જીભ અને નાકને નિયંત્રિત કરે; આ બધાને નિયંત્રિત કરીને મનમાં સ્થિર કરે.
તથૈવાપોહ્ય સંકલ્પાન્ મનો હ્ય્ આત્મનિ ધારયેત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ મનસિ હૃદિ સંસ્થાપયેદ્ યદિ
એ જ રીતે, સંકલ્પો દૂર કરીને, મનને આત્મામાં સ્થિર રાખવું; પાંચ ઇન્દ્રિયોને મનમાં, હૃદયમાં સ્થિર કરવું.
યદૈતાન્ય્ અવતિષ્ઠન્તે મનઃષષ્ઠાનિ ચાત્મનિ પ્રસીદન્તિ ચ સંસ્થાયાં તદા બ્રહ્મ પ્રકાશતે
જ્યારે આ છ—મન અને પાંચ ઇન્દ્રિય—આત્મામાં સ્થિર થાય અને શાંત થાય, ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશિત થાય છે.
વિધૂમ ઇવ દીપ્તાર્ચિર્ આદિત્ય ઇવ દીપ્તિમાન્ વૈદ્યુતો ઽગ્નિર્ ઇવાકાશે પશ્યન્ત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ
ધૂમ વગરની જ્યોત જેવી, તેજસ્વી સૂર્ય જેવી, આકાશમાં વીજળી જેવી, મનુષ્ય પોતાનું આત્મા પોતાના અંદર જુએ છે.
સર્વં તત્ર તુ સર્વત્ર વ્યાપકત્વાચ્ ચ દૃશ્યતે તં પશ્યન્તિ મહાત્માનો બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ
ત્યાં અને સર્વત્ર, તે સર્વત્ર વ્યાપક છે; મહાન આત્માવાળા, વિવેકી બ્રાહ્મણો તેને જુએ છે.
ધૃતિમન્તો મહાપ્રાજ્ઞાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ એવં પરિમિતં કાલમ્ આચરન્ સંશિતવ્રતઃ
ધીર, મહા વિદ્વાન, સર્વજીવોના હિતમાં રત—એ રીતે, મર્યાદિત સમય સુધી, દૃઢ વ્રતવાળા મનુષ્ય આચરણ કરે છે.
આસીનો હિ રહસ્ય્ એકો ગચ્છેદ્ અક્ષરસામ્યતામ્ પ્રમોહો ભ્રમ આવર્તો ઘ્રાણં શ્રવણદર્શને
એકાંતમાં, ગુપ્ત જગ્યાએ બેઠા રહીને, અક્ષર સાથે સમતા પ્રાપ્ત થાય છે; ભ્રમ, મોહ અને ઉથલપાથલ સુગંધ, સાંભળવું અને જોવામાં અસર કરે છે.
અદ્ભુતાનિ રસઃ સ્પર્શઃ શીતોષ્ણમારુતાકૃતિઃ પ્રતિભાન્ ઉપસર્ગાશ્ ચ પ્રતિસંગૃહ્ય યોગતઃ
રસ, સ્પર્શ, ઠંડક-ઉષ્ણતા, પવનના રૂપ, ચમક, અને અવરોધ—આ બધાને યોગ દ્વારા નિયંત્રિત કરવું જોઈએ.
તાંસ્ તત્ત્વવિદ્ અનાદૃત્ય સામ્યેનૈવ નિવર્તયેત્ કુર્યાત્ પરિચયં યોગે ત્રૈલોક્યે નિયતો મુનિઃ
તત્વજ્ઞાની એ બધાને અવગણીને, સમભાવથી પાછું ખેંચે; નિયમિત મુનિ ત્રણેય લોકમાં યોગની ઓળખ વધાવે.
ગિરિશૃઙ્ગે તથા ચૈત્યે વૃક્ષમૂલેષુ યોજયેત્ સંનિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામં કોષ્ઠે ભાણ્ડમના ઇવ
પર્વતની ટોચ પર, દેવસ્થાનમાં કે વૃક્ષની મૂળ પાસે, ઇન્દ્રિયોના સમૂહને નિયંત્રિત કરીને, ભંડાર માટે મન લગાવનાર માણસની જેમ યોગ કરવો.
એકાગ્રં ચિન્તયેન્ નિત્યં યોગાન્ નોદ્વિજતે મનઃ યેનોપાયેન શક્યેત નિયન્તું ચઞ્ચલં મનઃ
મનને એકાગ્ર રાખીને, રોજ વિચાર કરવો જોઈએ, જેથી યોગના અભ્યાસથી મન વિચલિત ન થાય; મન જે રીતે શાંત થઈ શકે, એ રીતે તેને નિયંત્રિત કરવું.
તત્ર યુક્તો નિષેવેત ન ચૈવ વિચલેત્ તતઃ શૂન્યાગારાણિ ચૈકાગ્રો નિવાસાર્થમ્ ઉપક્રમેત્
એ સ્થાને, સ્થિર રહીને, મન એકાગ્ર રાખવું અને ક્યારેય ડગમગવું નહીં; નિવાસ માટે ખાલી ઘર શોધવા માટે પ્રયત્ન કરવો.
નાતિવ્રજેત્ પરં વાચા કર્મણા મનસાપિ વા ઉપેક્ષકો યતાહારો લબ્ધાલબ્ધસમો ભવેત્
વાણી, કર્મ કે મનથી અતિશય ન વધવું; નિરલ્પતાપૂર્વક, મર્યાદિત ખોરાક લેવું અને પ્રાપ્ત-અપ્રાપ્તમાં સમભાવ રાખવો.
યશ્ ચૈનમ્ અભિનન્દેત યશ્ ચૈનમ્ અભિવાદયેત્ સમસ્ તયોશ્ ચાપ્ય્ ઉભયોર્ નાભિધ્યાયેચ્ છુભાશુભમ્
જે કોઈ તેને પ્રશંસા કરે કે વંદન કરે, બંને પ્રત્યે સમભાવ રાખવો અને તેમના શુભ-અશુભ ઈરાદા વિશે વિચાર ન કરવું.
ન પ્રહૃષ્યેત લાભેષુ નાલાભેષુ ચ ચિન્તયેત્ સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ સધર્મા માતરિશ્વનઃ
લાભમાં આનંદ ન કરવો અને અલાભમાં ચિંતિત ન થવું; બધા જીવમાં સમભાવ રાખવો અને પવનની જેમ સદભાવ રાખવો.
એવં સ્વસ્થાત્મનઃ સાધોઃ સર્વત્ર સમદર્શિનઃ ષણ્ માસાન્ નિત્યયુક્તસ્ય શબ્દબ્રહ્માભિવર્તતે
જે સદ્પુરુષ પોતાનું મન સ્થિર રાખે છે, સર્વત્ર સમભાવથી જુએ છે અને સતત છ મહિના સુધી યોગમાં જોડાય છે, તે શબ્દબ્રહ્મને પાર કરી જાય છે.
વેદનાર્તાન્ પરાન્ દૃષ્ટ્વા સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ એવં તુ નિરતો માર્ગં વિરમેન્ ન વિમોહિતઃ
બીજાને દુઃખમાં જોઈને પણ, માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમભાવ રાખવો; આ રીતે માર્ગમાં તત્પર રહી, ભટકવું કે મોહિત થવું નહીં.
અપિ વર્ણાવકૃષ્ટસ્ તુ નારી વા ધર્મકાઙ્ક્ષિણી તાવ્ અપ્ય્ એતેન માર્ગેણ ગચ્છેતાં પરમાં ગતિમ્
નીચ વર્ણનો માણસ કે ધર્મ ઇચ્છતી સ્ત્રી પણ, આ જ માર્ગથી, સર્વોચ્ચ ગતિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
અજં પુરાણમ્ અજરં સનાતનં યમ્ ઇન્દ્રિયાતિગમ્ અગોચરં દ્વિજાઃ અવેક્ષ્ય ચેમાં પરમેષ્ઠિસામ્યતાં પ્રયાન્ત્ય્ અનાવૃત્તિગતિં મનીષિણઃ
અજન્મ, પ્રાચીન, વૃદ્ધ ન થતો, શાશ્વત, ઇન્દ્રિયોથી પર અને અદૃશ્ય એવા પરમને જોતા, વિદ્વાન લોકો પરમેશ્વરની સમતા પ્રાપ્ત કરે છે અને પાછા ન આવવાની ગતિ પામે છે.
યદ્ય્ એવં વેદવચનં કુરુ કર્મ ત્યજેતિ ચ કાં દિશં વિદ્યયા યાન્તિ કાં ચ ગચ્છન્તિ કર્મણા
જો વેદ કહે છે 'કર્મ કરો' અને 'કર્મ છોડો', તો જ્ઞાનથી લોકો કયા માર્ગે જાય છે અને કર્મથી કયા માર્ગે જાય છે?
એતદ્ વૈ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામસ્ તદ્ ભવાન્ પ્રબ્રવીતુ નઃ એતદ્ અન્યોન્યવૈરૂપ્યં વર્તતે પ્રતિકૂલતઃ
અમે આ સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ; કૃપા કરીને આપ અમને કહો. આ વિષયમાં પરસ્પર વિરુદ્ધતા અને વિરોધ છે.
શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલા યત્ પૃચ્છધ્વં સમાસતઃ કર્મવિદ્યામયૌ ચોભૌ વ્યાખ્યાસ્યામિ ક્ષરાક્ષરૌ
મુનિગણો, તમે જે પૂછો છો, એનું સારાંશમાં સાંભળો; હું કર્મ અને જ્ઞાનના બંને માર્ગ, ક્ષર અને અક્ષર સમજાવીશ.
યાં દિશં વિદ્યયા યાન્તિ યાં ગચ્છન્તિ ચ કર્મણા શૃણુધ્વં સાંપ્રતં વિપ્રા ગહનં હ્ય્ એતદ્ ઉત્તરમ્
લોકો જ્ઞાનથી કયા માર્ગે જાય છે અને કર્મથી કયા માર્ગે જાય છે—હવે સાંભળો, બ્રાહ્મણો, કારણ કે આ પ્રશ્ન ખૂબ જ ઊંડો અને મુશ્કેલ છે.
અસ્તિ ધર્મ ઇતિ યુક્તં નાસ્તિ તત્રૈવ યો વદેત્ યક્ષસ્ય સાદૃશ્યમ્ ઇદં યક્ષસ્યેદં ભવેદ્ અથ
કોઈ કહે કે 'ધર્મ છે', તો એ યોગ્ય છે; કોઈ કહે કે 'ધર્મ નથી', તો એ પણ અહીં લાગુ પડે છે. આ યક્ષની સમાનતા છે; એ યક્ષનું સ્વરૂપ છે.
દ્વાવ્ ઇમાવ્ અથ પન્થાનૌ યત્ર વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ પ્રવૃત્તિલક્ષણો ધર્મો નિવૃત્તો વા વિભાષિતઃ
વેદો જ્યાં સ્થિત છે, ત્યાં બે માર્ગ છે: એક પ્રવૃત્તિથી, બીજો નિવૃત્તિથી; બંનેનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્ વિદ્યયા ચ વિમુચ્યતે તસ્માત્ કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પારદર્શિનઃ
કર્મથી જીવ બંધાય છે અને જ્ઞાનથી મુક્ત થાય છે. તેથી, સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ ધરાવતા યતિઓ કર્મ નથી કરતા.