ન તદ્ ઊર્ધ્વં ન તિર્યક્ ચ નાધો ન ચ પુનઃ પુનઃ ન મધ્યે પ્રતિગૃહ્ણીતે નૈવ કિંચિન્ ન કશ્ચન
એ ન તો ઉપર છે, ન આડેથી છે, ન નીચે છે, ન વારંવાર છે; એ વચ્ચે કંઈ સ્વીકારતું નથી, કંઈ પણ નથી, કોઈ પણ નથી.
સર્વે તત્સ્થા ઇમે લોકા બાહ્યમ્ એષાં ન કિંચન યદ્ય્ અપ્ય્ અગ્રે સમાગચ્છેદ્ યથા બાણો ગુણચ્યુતઃ
બધા લોકો એમાં જ સ્થિત છે; એમાં બહાર કંઈ નથી. જો આગળ મળીને આવે, તો એ ધનુષની ડોરીમાંથી છૂટેલા બાણ જેવું છે.
નૈવાન્તં કારણસ્યેયાદ્ યદ્ય્ અપિ સ્યાન્ મનોજવઃ તસ્માત્ સૂક્ષ્મતરં નાસ્તિ નાસ્તિ સ્થૂલતરં તથા
મન જેટલું ઝડપથી દોડે, તોય કારણનો અંત પામી શકતું નથી; એટલે, એથી વધુ સૂક્ષ્મ કંઈ નથી, અને એથી વધુ સ્થૂળ પણ નથી.
સર્વતઃપાણિપાદં તત્ સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્ સર્વતઃશ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ
એ સર્વત્ર હાથ-પગ ધરાવે છે, સર્વત્ર ચહેરા, માથા અને મોઢા ધરાવે છે; એ જગતમાં સર્વત્ર સાંભળે છે, બધું વ્યાપી ને સ્થિર છે.
તદ્ એવાણોર્ અણુતરં તન્ મહદ્ભ્યો મહત્તરમ્ તદ્ અન્તઃ સર્વભૂતાનાં ધ્રુવં તિષ્ઠન્ ન દૃશ્યતે
એ સૌથી સૂક્ષ્મ કરતાં પણ વધુ સૂક્ષ્મ છે, અને સૌથી મહાન કરતાં પણ વધુ મહાન છે; એ બધા જીવોમાં અંદર સ્થિર છે, પણ દેખાતો નથી.
અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ દ્વેધા ભાવો ઽયમ્ આત્મનઃ ક્ષરઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ દિવ્યં ત્વ્ અમૃતમ્ અક્ષરમ્
અવિનાશી અને વિનાશી—આ આત્માની બે જાત છે; વિનાશી બધા જીવોમાં છે, પણ દિવ્ય અને અમર એ અવિનાશી છે.
નવદ્વારં પુરં કૃત્વા હંસો હિ નિયતો વશી ઈદૃશઃ સર્વભૂતસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ
નવ દ્વારવાળું શહેર બનાવી, હંસ સ્વયં નિયંત્રિત અને સ્વયં વશ છે; એ બધાં સ્થિર અને ચલ જીવોમાં આવું જ છે.
હાનેનાભિવિકલ્પાનાં નરાણાં સંચયેન ચ શરીરાણામ્ અજસ્યાહુર્ હંસત્વં પારદર્શિનઃ
માણસોમાં વિવિધ ભેદથી શરીરોના હાનિ અને સંગ્રહ થવાથી, પારદર્શી દ્રષ્ટિ ધરાવનાર એ હંસત્વને અજન્મ કહે છે.
હંસોક્તં ચ ક્ષરં ચૈવ કૂટસ્થં યત્ તદ્ અક્ષરમ્ તદ્ વિદ્વાન્ અક્ષરં પ્રાપ્ય જહાતિ પ્રાણજન્મની
હંસ તરીકે કહેવાયેલ વિનાશી અને કૂટસ્થ અવિનાશી—વિદ્વાન અવિનાશી પામી, પ્રાણ અને જન્મ છોડી દે છે.
ભવતાં પૃચ્છતાં વિપ્રા યથાવદ્ ઇહ તત્ત્વતઃ સાંખ્યં જ્ઞાનેન સંયુક્તં યદ્ એતત્ કીર્તિતં મયા
હે બ્રાહ્મણો, તમે અહીં જે રીતે પૂછ્યું છે, એ પ્રમાણે મેં તત્ત્વથી જોડાયેલી સાંખ્ય વિધિ જ્ઞાન સાથે વર્ણવી છે.
યોગકૃત્યં તુ ભો વિપ્રાઃ કીર્તયિષ્યામ્ય્ અતઃ પરમ્ એકત્વં બુદ્ધિમનસોર્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ સર્વશઃ
હવે, હે બ્રાહ્મણો, હું યોગની ક્રિયા જણાવું છું: બુદ્ધિ, મન અને સર્વે ઇન્દ્રિયોની એકતા.
આત્મનો વ્યાપિનો જ્ઞાનં જ્ઞાનમ્ એતદ્ અનુત્તમમ્ તદ્ એતદ્ ઉપશાન્તેન દાન્તેનાધ્યાત્મશીલિના
આ સર્વત્ર વ્યાપી આત્માનું શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન, શાંતિ, દમ અને આંતરિક ભક્તિ ધરાવનારને પ્રાપ્ત થાય છે.
આત્મારામેણ બુદ્ધેન બોદ્ધવ્યં શુચિકર્મણા યોગદોષાન્ સમુચ્છિદ્ય પઞ્ચ યાન્ કવયો વિદુઃ
જેનું મન આત્મામાં આનંદ પામે છે, જેના કર્મ શુદ્ધ છે, અને યોગના પાંચ દોષો દૂર કરીને જ્ઞાની બને છે, એ જ તેને સમજવા યોગ્ય છે.
કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ ભયં સ્વપ્નં ચ પઞ્ચમમ્ ક્રોધં શમેન જયતિ કામં સંકલ્પવર્જનાત્
ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, ભય અને સ્વપ્ન—આ પાંચ છે; ક્રોધ શાંતિથી જીતાય છે, ઇચ્છા સંકલ્પ છોડી જીતાય છે.
સત્ત્વસંસેવનાદ્ ધીરો નિદ્રામ્ ઉચ્છેત્તુમ્ અર્હતિ ધૃત્યા શિશ્નોદરં રક્ષેત્ પાણિપાદં ચ ચક્ષુષા
શુદ્ધતાની સેવા કરીને ધીર વ્યક્તિ નિદ્રા દૂર કરી શકે છે; ધીરજથી શિશ્ન અને પેટ, અને હાથ, પગ, આંખને રક્ષવું જોઈએ.
ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ મનસા મનો વાચં ચ કર્મણા અપ્રમાદાદ્ ભયં જહ્યાદ્ દમ્ભં પ્રાજ્ઞોપસેવનાત્
મનથી આંખ અને કાનને નિયંત્રિત કરવું, વાણીથી કર્મને; સતર્કતાથી ભય છોડી દેવું, અને જ્ઞાનીની સંગતથી દંભ દૂર કરવો.
એવમ્ એતાન્ યોગદોષાઞ્ જયેન્ નિત્યમ્ અતન્દ્રિતઃ અગ્નીંશ્ ચ બ્રાહ્મણાંશ્ ચાથ દેવતાઃ પ્રણમેત્ સદા
આ રીતે, સતત જાગૃત રહીને, યોગના દોષોને હંમેશા જીતવા જોઈએ અને આગ, બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓને સદા વંદન કરવું જોઈએ.
વર્જયેદ્ ઉદ્ધતાં વાચં હિંસાયુક્તાં મનોનુગામ્ બ્રહ્મતેજોમયં શુક્રં યસ્ય સર્વમ્ ઇદં જગત્
અહંકારભરી વાતો, હિંસાપૂર્ણ શબ્દો અને મનના પાછળ ચાલતી ભાષા ટાળવી જોઈએ; કારણ કે આખું જગત બ્રહ્મ અને તેજથી ભરેલા શુક્રમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
એતસ્ય ભૂતભૂતસ્ય દૃષ્ટં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ધ્યાનમ્ અધ્યયનં દાનં સત્યં હ્રીર્ આર્જવં ક્ષમા
આ સર્વજીવોના મૂળ સ્વરૂપમાં, જે દેખાય છે તે સ્થિર અને ચળવળતું, ધ્યાન, અભ્યાસ, દાન, સત્ય, લાજ, સરળતા અને ક્ષમા—all belong.
શૌચં ચૈવાત્મનઃ શુદ્ધિર્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ નિગ્રહઃ એતૈર્ વિવર્ધતે તેજઃ પાપ્માનં ચાપકર્ષતિ
શુદ્ધતા, આત્માની સફાઈ અને ઇન્દ્રિયોની નિયંત્રણથી તેજ વધે છે અને પાપ દૂર થાય છે.
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ લભ્યાલભ્યેન વર્તયન્ ધૂતપાપ્મા તુ તેજસ્વી લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ
બધા જીવોમાં સમતા રાખીને, લાભ-હાનિમાં સમભાવથી વર્તીને, પાપથી શુદ્ધ, તેજસ્વી, ઓછું ખાવા અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલા—એવો મનુષ્ય સ્થિર રહે છે.
કામક્રોધૌ વશે કૃત્વા નિષેવેદ્ બ્રહ્મણઃ પદમ્ મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચ કૃત્વૈકાગ્ર્યં સમાહિતઃ
ઇચ્છા અને ક્રોધને વશ કરીને, બ્રહ્મની સ્થિતિ મેળવવી જોઈએ, મન અને ઇન્દ્રિયોને એકાગ્ર કરીને.
પૂર્વરાત્રે પરાર્ધે ચ ધારયેન્ મન આત્મનઃ જન્તોઃ પઞ્ચેન્દ્રિયસ્યાસ્ય યદ્ય્ એકં ક્લિન્નમ્ ઇન્દ્રિયમ્
રાતના અંતિમ ભાગમાં, પોતાના મનને સ્થિર રાખવું જોઈએ; જો પાંચ ઇન્દ્રિયોમાંથી એક પણ અસ્થિર થાય,
તતો ઽસ્ય સ્રવતિ પ્રજ્ઞા ગિરેઃ પાદાદ્ ઇવોદકમ્ મનસઃ પૂર્વમ્ આદદ્યાત્ કૂર્માણામ્ ઇવ મત્સ્યહા
તો જ્ઞાન તેની પાસે થી પાણી પર્વતના પગથી વહે છે એમ દૂર થઈ જાય છે; પહેલા મનને નિયંત્રિત કરવું, જેમ માછલીઓ પકડનાર કાચબાને પકડે છે.
તતઃ શ્રોત્રં તતશ્ ચક્ષુર્ જિહ્વા ઘ્રાણં ચ યોગવિત્ તત એતાનિ સંયમ્ય મનસિ સ્થાપયેદ્ યદિ
પછી યોગ જાણનાર કાન, પછી આંખ, જીભ અને નાકને નિયંત્રિત કરે; આ બધાને નિયંત્રિત કરીને મનમાં સ્થિર કરે.
તથૈવાપોહ્ય સંકલ્પાન્ મનો હ્ય્ આત્મનિ ધારયેત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ મનસિ હૃદિ સંસ્થાપયેદ્ યદિ
એ જ રીતે, સંકલ્પો દૂર કરીને, મનને આત્મામાં સ્થિર રાખવું; પાંચ ઇન્દ્રિયોને મનમાં, હૃદયમાં સ્થિર કરવું.
યદૈતાન્ય્ અવતિષ્ઠન્તે મનઃષષ્ઠાનિ ચાત્મનિ પ્રસીદન્તિ ચ સંસ્થાયાં તદા બ્રહ્મ પ્રકાશતે
જ્યારે આ છ—મન અને પાંચ ઇન્દ્રિય—આત્મામાં સ્થિર થાય અને શાંત થાય, ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશિત થાય છે.
વિધૂમ ઇવ દીપ્તાર્ચિર્ આદિત્ય ઇવ દીપ્તિમાન્ વૈદ્યુતો ઽગ્નિર્ ઇવાકાશે પશ્યન્ત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ
ધૂમ વગરની જ્યોત જેવી, તેજસ્વી સૂર્ય જેવી, આકાશમાં વીજળી જેવી, મનુષ્ય પોતાનું આત્મા પોતાના અંદર જુએ છે.
સર્વં તત્ર તુ સર્વત્ર વ્યાપકત્વાચ્ ચ દૃશ્યતે તં પશ્યન્તિ મહાત્માનો બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ
ત્યાં અને સર્વત્ર, તે સર્વત્ર વ્યાપક છે; મહાન આત્માવાળા, વિવેકી બ્રાહ્મણો તેને જુએ છે.
ધૃતિમન્તો મહાપ્રાજ્ઞાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ એવં પરિમિતં કાલમ્ આચરન્ સંશિતવ્રતઃ
ધીર, મહા વિદ્વાન, સર્વજીવોના હિતમાં રત—એ રીતે, મર્યાદિત સમય સુધી, દૃઢ વ્રતવાળા મનુષ્ય આચરણ કરે છે.