નાભૌ નિધાય હસ્તૌ દ્વૌ શાન્તઃ પદ્માસને સ્થિતઃ સંસ્થાપ્ય દૃષ્ટિં નાસાગ્રે પ્રાણાન્ આયમ્ય વાગ્યતઃ
બંને હાથ નાભિ પર રાખીને, શાંત, પદ્માસનમાં બેઠા, નજર નાકના ટોચ પર સ્થિર રાખીને, શ્વાસ નિયંત્રિત કરીને અને વાણી પર નિયંત્રણ રાખીને.
સમાહૃત્યેન્દ્રિયગ્રામં મનસા હૃદયે મુનિઃ પ્રણવં દીર્ઘમ્ ઉદ્યમ્ય સંવૃતાસ્યઃ સુનિશ્ચલઃ
ઇન્દ્રિયોને એકત્ર કરીને, મનને હૃદયમાં રાખીને, મુનિ મોઢું બંધ રાખીને, સ્થિર રહીને, લાંબા 'ઓમ'નો ઉચ્ચાર કરે છે.
રજસા તમસો વૃત્તિં સત્ત્વેન રજસસ્ તથા સંછાદ્ય નિર્મલે શાન્તે સ્થિતઃ સંવૃતલોચનઃ
રજસથી તમસના કર્મોને ઢાંકી શકાય છે; અને સત્ત્વથી રજસને ઢાંકી શકાય છે. આમ, શુદ્ધ અને શાંત રહી, ઇન્દ્રિયોનું નિયંત્રણ કરીને, મનુષ્ય સ્થિર રહે છે.
હૃત્પદ્મકોટરે લીનં સર્વવ્યાપિ નિરઞ્જનમ્ યુઞ્જીત સતતં યોગી મુક્તિદં પુરુષોત્તમમ્
યોગી એ હૃદયના કમળમાં રહેલા, સર્વત્ર વ્યાપક, નિર્મલ અને મુક્તિ આપનાર સર્વોચ્ચ પુરુષ સાથે મનને સતત જોડવું જોઈએ.
કરણેન્દ્રિયભૂતાનિ ક્ષેત્રજ્ઞે પ્રથમં ન્યસેત્ ક્ષેત્રજ્ઞશ્ ચ પરે યોજ્યસ્ તતો યુઞ્જતિ યોગવિત્
પ્રથમ, યોગી એ ઇન્દ્રિયો અને તત્વોને ક્ષેત્રજ્ઞમાં સ્થિર કરે; પછી ક્ષેત્રજ્ઞને પરમાત્મા સાથે જોડે; આમ, યોગ જાણનાર યોગમાં એકરૂપ થાય છે.
મનો યસ્યાન્તમ્ અભ્યેતિ પરમાત્મનિ ચઞ્ચલમ્ સંત્યજ્ય વિષયાંસ્ તસ્ય યોગસિદ્ધિઃ પ્રકાશિતા
જેનો ચંચળ મન સર્વ વિષયોને ત્યજીને પરમાત્મામાં સ્થિર થાય છે, તેના માટે યોગની સિદ્ધિ સ્પષ્ટ થાય છે.
યદા નિર્વિષયં ચિત્તં પરે બ્રહ્મણિ લીયતે સમાધૌ યોગયુક્તસ્ય તદાભ્યેતિ પરં પદમ્
જ્યારે મન વિષયોથી મુક્ત થઈ પરમ બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે, ત્યારે યોગમાં સ્થિર થયેલા માટે સમાધિમાં સર્વોચ્ચ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
અસંસક્તં યદા ચિત્તં યોગિનઃ સર્વકર્મસુ ભવત્ય્ આનન્દમ્ આસાદ્ય તદા નિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ
યોગીનું મન સર્વ કર્મોમાં અસ્પૃશ્ય રહે છે, અને આનંદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી તે મુક્તિ સુધી પહોંચે છે.
શુદ્ધં ધામત્રયાતીતં તુર્યાખ્યં પુરુષોત્તમમ્ પ્રાપ્ય યોગબલાદ્ યોગી મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ
યોગની શક્તિથી, શુદ્ધ, ત્રણ ધામથી પર, તુર્ય નામે ઓળખાતા સર્વોચ્ચ પુરુષને પ્રાપ્ત કરીને, યોગી મુક્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
નિઃસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યઃ સર્વત્ર પ્રિયદર્શનઃ સર્વત્રાનિત્યબુદ્ધિસ્ તુ યોગી મુચ્યેત નાન્યથા
યોગી સર્વ કામનાઓથી નિઃસ્પૃહ, સર્વત્ર શુભ દૃષ્ટિ ધરાવનાર, અને સર્વ વસ્તુઓના અનિત્યપણાને સમજનાર હોય, તો જ મુક્ત થાય છે; અન્યથા નહીં.
ઇન્દ્રિયાણિ ન સેવેત વૈરાગ્યેણ ચ યોગવિત્ સદા ચાભ્યાસયોગેન મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ
યોગ જાણનાર એ ઇન્દ્રિયોનું સેવન ન કરે, વૈરાગ્યથી વર્તે; અને સતત અભ્યાસથી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ન ચ પદ્માસનાદ્ યોગો ન નાસાગ્રનિરીક્ષણાત્ મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચ સંયોગો યોગ ઉચ્યતે
યોગ માત્ર પદ્માસન અથવા નાકની ટોચે નજર રાખવાથી નથી; મન અને ઇન્દ્રિયોની એકતા જ યોગ કહેવાય છે.
એવં મયા મુનિશ્રેષ્ઠા યોગઃ પ્રોક્તો વિમુક્તિદઃ સંસારમોક્ષહેતુશ્ ચ કિમ્ અન્યચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છથ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, આ રીતે મેં મુક્તિ આપનાર અને સંસારમુક્તિનું કારણ બનનાર યોગ જણાવ્યો છે. હવે તમે શું વધુ સાંભળવા ઇચ્છો છો?
શ્રુત્વા તે વચનં તસ્ય સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ ચાબ્રુવન્ વ્યાસં પ્રશસ્ય સંપૂજ્ય પુનઃ પ્રષ્ટું સમુદ્યતાઃ
તેમના વચન સાંભળીને, તેઓ 'સારા, ખૂબ સારું' કહીને વ્યાસજીની પ્રશંસા કરી, તેમને સન્માન આપ્યું અને ફરી પ્રશ્ન પૂછવા તૈયાર થયા.
તવ વક્ત્રાબ્ધિસંભૂતમ્ અમૃતં વાઙ્મયં મુને પિબતાં નો દ્વિજશ્રેષ્ઠ ન તૃપ્તિર્ ઇહ દૃશ્યતે
હે મુનિ, તમારા મોઢાના સમુદ્રમાંથી ઉદ્ભવેલા વાણીના અમૃતને અમે પીતા હોવા છતાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અમને અહીં સંતોષ નથી મળતો.
તસ્માદ્ યોગં મુને બ્રૂહિ વિસ્તરેણ વિમુક્તિદમ્ સાંખ્યં ચ દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે વયમ્
તેથી, હે મુનિ, મુક્તિ આપનાર યોગ અને સંખ્યાનું વિસ્તૃત વર્ણન કરો; હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, અમે એ સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
પ્રજ્ઞાવાઞ્ શ્રોત્રિયો યજ્વા ખ્યાતઃ પ્રાજ્ઞો ઽનસૂયકઃ સત્યધર્મમતિર્ બ્રહ્મન્ કથં બ્રહ્માધિગચ્છતિ
હે બ્રાહ્મણ, જ્ઞાની, શાસ્ત્રજ્ઞ, યજ્ઞકર્તા, પ્રસિદ્ધ, બુદ્ધિશાળી, નિર્દોષ, અને સત્ય-ધર્મમાં સ્થિર મન ધરાવનાર વ્યક્તિ બ્રહ્મને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે છે?
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ સર્વત્યાગેન મેધયા સાંખ્યે વા યદિ વા યોગ એતત્ પૃષ્ટો વદસ્વ નઃ
શું તે તપસ્યા, બ્રહ્મચર્ય, સર્વ ત્યાગ, બુદ્ધિ, સંખ્યા કે યોગથી પ્રાપ્ત થાય છે? અમે પૂછ્યું છે, કૃપા કરીને અમને કહો.
મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચ યથૈકાગ્ર્યમ્ અવાપ્યતે યેનોપાયેન પુરુષસ્ તત્ ત્વં વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ
મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા કયા ઉપાયથી પ્રાપ્ત થાય છે? એ તમે અમને સમજાવો.
નાન્યત્ર જ્ઞાનતપસોર્ નાન્યત્રેન્દ્રિયનિગ્રહાત્ નાન્યત્ર સર્વસંત્યાગાત્ સિદ્ધિં વિન્દતિ કશ્ચન
જ્ઞાન અને તપસ્યા સિવાય, ઇન્દ્રિય નિયંત્રણ સિવાય, અને સર્વ ત્યાગ સિવાય, કોઈ પણ વ્યક્તિ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.
મહાભૂતાનિ સર્વાણિ પૂર્વસૃષ્ટિઃ સ્વયંભુવઃ ભૂયિષ્ઠં પ્રાણભૃદ્ગ્રામે નિવિષ્ટાનિ શરીરિષુ
મહાન તત્વો, સ્વયંભુની મૂળ રચના, જીવાતમાઓના સમૂહમાં, શરીરમાં જ વધારે વસે છે.
ભૂમેર્ દેહો જલાત્ સ્નેહો જ્યોતિષશ્ ચક્ષુષી સ્મૃતે પ્રાણાપાનાશ્રયો વાયુઃ કોષ્ઠાઆકાશં શરીરિણામ્
પૃથ્વીથી શરીર, પાણીથી ભેજ, અગ્નિથી આંખો, પ્રકાશથી સ્મૃતિ, વાયુમાં પ્રાણ અને અપાન રહે છે, અને શરીરની ખાલી જગ્યા આકાશથી છે.
ક્રાન્તૌ વિષ્ણુર્ બલે શક્રઃ કોષ્ઠે ઽગ્નિર્ ભોક્તુમ્ ઇચ્છતિ કર્ણયોઃ પ્રદિશઃ શ્રોત્રે જિહ્વાયાં વાક્ સરસ્વતી
ચળવળમાં વિષ્ણુ, શક્તિમાં ઇન્દ્ર, પેટમાં અગ્નિ ભોજનની ઇચ્છા કરે છે, કાનમાં દિશાઓ, સાંભળવામાં અવાજ, અને જીભમાં વાણીની દેવી સરસ્વતી છે.
કર્ણૌ ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી દશ તાનીન્દ્રિયોક્તાનિ દ્વારાણ્ય્ આહારસિદ્ધયે
કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ અને પાંચમું નાક—આ દસ ઇન્દ્રિયો કહેવાય છે, જે આહાર મેળવવા માટે દ્વાર છે.
શબ્દસ્પર્શૌ તથા રૂપં રસં ગન્ધં ચ પઞ્ચમમ્ ઇન્દ્રિયાર્થાન્ પૃથગ્ વિદ્યાદ્ ઇન્દ્રિયેભ્યસ્ તુ નિત્યદા
અવાજ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને પાંચમું સુગંધ—આ હંમેશા ઇન્દ્રિયોના વિષય છે, જે ઇન્દ્રિયોથી અલગ છે.
ઇન્દ્રિયાણિ મનો યુઙ્ક્તે અવશ્યાન્ ઇવ રાજિનઃ મનશ્ ચાપિ સદા યુઙ્ક્તે ભૂતાત્મા હૃદયાશ્રિતઃ
મન ઇન્દ્રિયોને રાજા જેવા પોતાના પ્રજાને જોડે છે, અને હૃદયમાં રહેલો જીવ મનને હંમેશા જોડે છે.
ઇન્દ્રિયાણાં તથૈવૈષાં સર્વેષામ્ ઈશ્વરં મનઃ નિયમે ચ વિસર્ગે ચ ભૂતાત્મા મનસસ્ તથા
બધી ઇન્દ્રિયોમાં મન તેમનો સ્વામી છે; નિયંત્રણ અને મુક્તિમાં, જીવ પણ મનનો સ્વામી છે.
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ ચ સ્વભાવશ્ ચેતના મનઃ પ્રાણાપાનૌ ચ જીવશ્ ચ નિત્યં દેહેષુ દેહિનામ્
ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષય, સ્વભાવ, ચેતના, મન, પ્રાણ અને અપાન, અને જીવ—આ બધું હંમેશા શરીરમાં રહે છે.
આશ્રયો નાસ્તિ સત્ત્વસ્ય ગુણશબ્દો ન ચેતનાઃ સત્ત્વં હિ તેજઃ સૃજતિ ન ગુણાન્ વૈ કથંચન
સત્ત્વ માટે અલગ આધાર નથી, 'ગુણ' એ તેનું નામ નથી, અને એ ચેતના પણ નથી; સત્ત્વ તેજ ઉત્પન્ન કરે છે, પણ ક્યારેય ગુણો ઉત્પન્ન નથી કરતી.
એવં સપ્તદશં દેહં વૃતં ષોડશભિર્ ગુણૈઃ મનીષી મનસા વિપ્રાઃ પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ
આ રીતે, સોળ ગુણોથી ઘેરાયેલ સત્તર ભાગનું શરીર, વિદ્વાન મનથી પોતાના આત્માને આત્મામાં જોઈ શકે છે.