શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ દ્વે વિદ્યે વૈ વેદિતવ્યે ઇતિ ચાથર્વણી શ્રુતિઃ
જે વ્યક્તિ શબ્દરૂપ બ્રહ્મમાં નિપુણ છે, તે પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે; ખરેખર, બે પ્રકારનું જ્ઞાન જાણવું જરૂરી છે—આ એથર્વણ શ્રુતિએ પણ કહ્યું છે.
પરયા હ્ય્ અક્ષરપ્રાપ્તિર્ ઋગ્વેદાદિમયાપરા યત્ તદ્ અવ્યક્તમ્ અજરમ્ અચિન્ત્યમ્ અજમ્ અવ્યયમ્
ઉચ્ચ જ્ઞાનથી અવિનાશી તત્વ પ્રાપ્ત થાય છે; નીચું જ્ઞાન ઋગ્વેદ વગેરે છે; જે અદૃશ્ય, વૃદ્ધ ન થતું, વિચારી શકાતું નથી, જન્મે નહીં અને કદી નાશ પામતું નથી.
અનિર્દેશ્યમ્ અરૂપં ચ પાણિપાદાદ્યસંયુતમ્ વિત્તં સર્વગતં નિત્યં ભૂતયોનિમ્ અકારણમ્
તે વર્ણનથી પરે છે, રૂપરહિત છે, હાથ-પગ વગેરેથી રહિત છે; તે સર્વવ્યાપી, શાશ્વત, સર્વ જીવોનું મૂળ અને કારણરહિત છે.
વ્યાપ્યં વ્યાપ્તં યતઃ સર્વં તદ્ વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ તદ્ બ્રહ્મ પરમં ધામ તદ્ ધેયં મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ
જે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને સર્વમાં વ્યાપી છે—એવું જ્ઞાન મહાન ઋષિઓએ જોયું છે; એ પરમ બ્રહ્મ જ મુક્તિ ઇચ્છનારાઓનું પરમ ધામ અને લક્ષ્ય છે.
શ્રુતિવાક્યોદિતં સૂક્ષ્મં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્
શ્રુતિના વાક્યોમાં જે સૂક્ષ્મ પરમ સ્થાનનું વર્ણન થયું છે, એ વિષ્ણુનું ધામ છે—જેમાં સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે, તેમ જ તેમનું આવવું અને જવું પણ.
વેત્તિ વિદ્યામ્ અવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાન્ ઇતિ જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વર્યવીર્યતેજાંસ્ય્ અશેષતઃ
જે જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંનેને જાણે છે, તેને ભગવાન કહેવાય છે; એમાં જ્ઞાન, શક્તિ, બળ, સ્વામિત્વ, પરાક્રમ અને તેજસ સહિત સર્વ ગુણો પૂર્ણપણે છે.
ભગવચ્છબ્દવાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ સર્વાણિ તત્ર ભૂતાનિ નિવસન્તિ પરાત્મનિ
'ભગવાન' શબ્દથી જે પરમાત્મા દર્શાવવામાં આવ્યો છે, તેમાં કોઈ નીચા ગુણો કે દોષો નથી; તેમાં સર્વ જીવો વસે છે.
ભૂતેષુ ચ સ સર્વાત્મા વાસુદેવસ્ તતઃ સ્મૃતઃ ઉવાચેદં મહર્ષિભ્યઃ પુરા પૃષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ
એ સર્વ જીવોમાં આત્મારૂપે છે, તેથી તેને વાસુદેવ કહેવામાં આવે છે; પ્રાચીન સમયમાં મહર્ષિઓએ પૂછ્યું ત્યારે પ્રજાપતિએ આ વાત કહી હતી.
નામવ્યાખ્યામ્ અનન્તસ્ય વાસુદેવસ્ય તત્ત્વતઃ ભૂતેષુ વસતે યો ઽન્તર્ વસન્ત્ય્ અત્ર ચ તાનિ યત્ ધાતા વિધાતા જગતાં વાસુદેવસ્ તતઃ પ્રભુઃ
અનંત વાસુદેવનું સાચું અર્થ એ છે કે તે સર્વ જીવોમાં વસે છે અને એ જીવો પણ તેમાં વસે છે; એ જગતનો સર્જનહાર અને નિયમનહાર છે, તેથી તે વાસુદેવ પ્રભુ કહેવાય છે.
સ સર્વભૂતપ્રકૃતિર્ ગુણાંશ્ ચ દોષાંશ્ ચ સર્વાન્ સગુણો હ્ય્ અતીતઃ અતીતસર્વાવરણો ઽખિલાત્મા તેનાવૃતં યદ્ ભુવનાન્તરાલમ્
તે સર્વ જીવોની સ્વભાવ, ગુણ અને દોષોનું મૂળ છે; ગુણો ધરાવતો હોવા છતાં તે સર્વથી પર છે અને સર્વનો આત્મા છે; એ જ જગત વચ્ચેનું સ્થળ આવરી લે છે.
સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકો હિ સ્વશક્તિલેશાદૃતભૂતસર્ગઃ ઇચ્છાગૃહીતાભિમતોરુદેહઃ સંસાધિતાશેષજગદ્ધિતો ઽસૌ
તે સર્વ શુભ ગુણોથી યુક્ત છે; પોતાની શક્તિના અંશથી સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે; પોતાની ઇચ્છા અને મનગમતા રૂપે શરીર ધારણ કરે છે અને સમગ્ર જગતનું કલ્યાણ કરે છે.
તેજોબલૈશ્વર્યમહાવરોધઃ સ્વવીર્યશક્ત્યાદિગુણૈકરાશિઃ પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સન્તિ પરાપરેશે
તે તેજ, બળ, સ્વામિત્વ અને મહાન સંયમ જેવા ગુણોથી ભરપૂર છે; સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે; જેમાં કોઈ દુઃખ કે કષ્ટ નથી, તે પરાપરનો સ્વામી છે.
સ ઈશ્વરો વ્યષ્ટિસમષ્ટિરૂપો ઽવ્યક્તસ્વરૂપઃ પ્રકટસ્વરૂપઃ સર્વેશ્વરઃ સર્વદૃક્ સર્વવેત્તા સમસ્તશક્તિઃ પરમેશ્વરાખ્યઃ
તે ઈશ્વર વ્યક્તિગત અને સમૂહ રૂપે છે, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત સ્વરૂપે છે; સર્વનો સ્વામી, સર્વને જોનાર, સર્વને જાણનાર, સર્વ શક્તિઓથી યુક્ત અને પરમેશ્વર કહેવાય છે.
સંજ્ઞાયતે યેન તદ્ અસ્તદોષં શુદ્ધં પરં નિર્મલમ્ એકરૂપમ્ સંદૃશ્યતે વાપ્ય્ અથ ગમ્યતે વા તજ્ જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ અતો ઽન્યદ્ ઉક્તમ્
જે દ્વારા તેને ઓળખી શકાય છે, તે શુદ્ધ, પરમ, નિર્મળ અને નિર્દોષ છે; એ એકરૂપ છે, જોવામાં આવે છે કે પ્રાપ્ત થાય છે; જ્ઞાનને અજ્ઞાનથી અલગ ગણાયું છે.
ઇદાનીં બ્રૂહિ યોગં ચ દુઃખસંયોગભેષજમ્ યં વિદિત્વાવ્યયં તત્ર યુઞ્જામઃ પુરુષોત્તમમ્
હવે, કૃપા કરીને અમને યોગ વિશે કહો, જે દુઃખ સાથે જોડાવાનું ઉપાય છે; એ અવિનાશી અવસ્થાને જાણીને, આપણે સર્વોચ્ચ પુરુષ સાથે જોડાવા માટે યોગ કરીએ.
શ્રુત્વા સ વચનં તેષાં કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ તદા અબ્રવીત્ પરમપ્રીતો યોગી યોગવિદાં વરઃ
તેમના શબ્દો સાંભળીને, કૃષ્ણદ્વૈપાયન, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને યોગ જાણનાર, ખૂબ આનંદિત થઈને બોલ્યા.
યોગં વક્ષ્યામિ ભો વિપ્રાઃ શૃણુધ્વં ભવનાશનમ્ યમ્ અભ્યસ્યાપ્નુયાદ્ યોગી મોક્ષં પરમદુર્લભમ્
હે બ્રાહ્મણો, હું યોગ સમજાવું છું, જે ભવસાગરનો નાશ કરે છે; સાંભળો—એનું અભ્યાસ કરીને યોગી એ મુક્તિ પામે છે, જે ખૂબ જ દુર્લભ છે.
શ્રુત્વાદૌ યોગશાસ્ત્રાણિ ગુરુમ્ આરાધ્ય ભક્તિતઃ ઇતિહાસં પુરાણં ચ વેદાંશ્ ચૈવ વિચક્ષણઃ
પ્રથમ, યોગના ગ્રંથો સાંભળ્યા પછી, ગુરુની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરીને, અને ઇતિહાસ, પુરાણ તથા વેદોમાં નિપુણ બનીને,
આહારં યોગદોષાંશ્ ચ દેશકાલં ચ બુદ્ધિમાન્ જ્ઞાત્વા સમભ્યસેદ્ યોગં નિર્દ્વંદ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ
આહાર, યોગના દોષ, સ્થળ અને સમય જાણીને, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ દ્વંદ્વથી મુક્ત અને સંપત્તિ વગર યોગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.
ભુઞ્જન્ સક્તું યવાગૂં ચ તક્રમૂલફલં પયઃ યાવકં કણપિણ્યાકમ્ આહારં યોગસાધનમ્
સક્તુ, જવારનું પાણું, છાસ, મૂળ, ફળ, દૂધ, યાવક અને કઠણ લોટ—આ બધા યોગના અભ્યાસ માટે યોગ્ય આહાર છે.
ન મનોવિકલે ધ્માતે ન શ્રાન્તે ક્ષુધિતે તથા ન દ્વંદ્વે ન ચ શીતે ચ ન ચોષ્ણે નાનિલાત્મકે
મન અસ્વસ્થ હોય ત્યારે, શ્વાસ અટકેલો હોય, થાકેલો કે ભૂખ્યો હોય ત્યારે, દ્વંદ્વમાં, ઠંડામાં, ગરમમાં કે જોરદાર પવનવાળા સ્થળે યોગ કરવો નહીં.
સશબ્દે ન જલાભ્યાસે જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે સરીસૃપે શ્મશાને ચ ન નદ્યન્તે ઽગ્નિસંનિધૌ
શબ્દવાળા સ્થળે, પાણી પાસે, બગડેલા ગૌશાળામાં, ચોરાસ રસ્તે, સાપ-વીંછા વચ્ચે, શમશાનમાં, નદીના કિનારે કે અગ્નિ પાસે યોગ કરવો નહીં.
ન ચૈત્યે ન ચ વલ્મીકે સભયે કૂપસંનિધૌ ન શુષ્કપર્ણનિચયે યોગં યુઞ્જીત કર્હિચિત્
મંદિરમાં, વાંદળમાં, ભયજનક સ્થળે, કૂવામાં, સૂકા પાનના ઢગલામાં ક્યારેય યોગ કરવો નહીં.
દેશાન્ એતાન્ અનાદૃત્ય મૂઢત્વાદ્ યો યુનક્તિ વૈ પ્રવક્ષ્યે તસ્ય યે દોષા જાયન્તે વિઘ્નકારકાઃ
જો કોઈ અજ્ઞાનતાથી આ સ્થળોને અવગણે અને યોગ કરે, તો હું એના માટે જે દોષો ઊભા થાય છે, જે અવરોધક છે, તે જણાવું છું.
બાધિર્યં જડતા લોપઃ સ્મૃતેર્ મૂકત્વમ્ અન્ધતા જ્વરશ્ ચ જાયતે સદ્યસ્ તદ્વદ્ અજ્ઞાનસંભવઃ
બહેરાપણું, મૂર્ખતા, સ્મૃતિનો લોપ, મૌન, અંધત્વ અને તાવ તરત જ થાય છે, તેમજ અજ્ઞાન પણ.
તસ્માત્ સર્વાત્મના કાર્યા રક્ષા યોગવિદા સદા ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં શરીરં સાધનં યતઃ
એથી, યોગ જાણનાર વ્યક્તિએ હંમેશા શરીરનું સર્વ રીતે રક્ષણ કરવું જોઈએ, કેમ કે શરીર ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ માટે સાધન છે.
આશ્રમે વિજને ગુહ્યે નિઃશબ્દે નિર્ભયે નગે શૂન્યાગારે શુચૌ રમ્યે ચૈકાન્તે દેવતાલયે
આશ્રમમાં, એકાંત અને ગુપ્ત, નિઃશબ્દ અને નિર્ભય સ્થળે, પર્વત પર, ખાલી ઘરમાં, શુદ્ધ અને રમણિય એકાંતમાં કે દેવાલયમાં.
રજન્યાઃ પશ્ચિમે યામે પૂર્વે ચ સુસમાહિતઃ પૂર્વાહ્ણે મધ્યમે ચાહ્નિ યુક્તાહારો જિતેન્દ્રિયઃ
રાતના છેલ્લાં પ્રહરમાં, કે વહેલી સવારે, મન એકાગ્ર રાખીને; સવારે કે મધ્યાહ્ને, મર્યાદિત આહાર અને ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરીને.
આસીનઃ પ્રાઙ્મુખો રમ્ય આસને સુખનિશ્ચલે નાતિનીચે ન ચોચ્છ્રિતે નિઃસ્પૃહઃ સત્યવાક્ શુચિઃ
પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, સુખદ અને સ્થિર આસનમાં, ન તો બહુ નીચા કે બહુ ઊંચા, ઇચ્છા રહિત, સત્યવક્તા અને શુદ્ધ રહીને બેઠા.
યુક્તનિદ્રો જિતક્રોધઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ સર્વદ્વંદ્વસહો ધીરઃ સમકાયાઙ્ઘ્રિમસ્તકઃ
મર્યાદિત ઊંઘ, ક્રોધ પર વિજય, સર્વ જીવના હિતમાં રત, સર્વ દ્વંદ્વ સહન કરનાર, સ્થિર અને શરીર, પગ અને માથું સરખું રાખનાર.