પ્રાગ્ આસીન્ નૃપતિઃ શ્રીમાન્ આગ્નીધ્ર ઇતિ વિશ્રુતઃ નગરે કામદમનસ્ તસ્યાથ તનયઃ શુચિઃ
ક્યારેક, કામદમન શહેરમાં, શ્રીમંત અને પ્રસિદ્ધ રાજા અગ્નીધ્ર હતો; તેના એક પુત્ર હતો, જે શુદ્ધ સ્વભાવનો હતો.
ધર્મારામઃ ક્ષમાશીલઃ પિતૃશુશ્રૂષણે રતઃ પ્રજાનુરઞ્જકો દક્ષઃ શ્રુતિશાસ્ત્રકૃતશ્રમઃ
તે ધર્મમાં આનંદ પામતો, ક્ષમાશીલ, પિતાની સેવા માટે તત્પર, પ્રજાને ખુશ રાખવામાં કુશળ અને વેદ-શાસ્ત્રના અભ્યાસમાં મહેનત કરતો.
પિતાસ્ય ત્વ્ અકરોદ્ યત્નં વિવાહાય ન ચૈચ્છત તં પિતા પ્રાહ કિમ્ ઇતિ નેચ્છસે દારસંગ્રહમ્
પિતાએ તેના લગ્ન માટે પ્રયત્ન કર્યો, પણ પુત્રએ એ ઇચ્છા બતાવી નહીં. પિતાએ પૂછ્યું: 'તમે પત્ની લેવા કેમ ઇચ્છતા નથી?'
સર્વમ્ એતત્ સુખાર્થં હિ વાઞ્છન્તિ મનુજાઃ કિલ સુખમૂલા હિ દારાશ્ ચ તસ્માત્ તં ત્વં સમાચર
બધા લોકો સુખ માટે આ બધું ઇચ્છે છે; પત્ની સુખનું મૂળ છે, તેથી તું પણ એ કર.
સ પિતુર્ વચનં શ્રુત્વા તૂષ્ણીમ્ આસ્તે ચ ગૌરવાત્ મુહુર્ મુહુસ્ તં ચ પિતા ચોદયામ્ આસ ભો દ્વિજાઃ
પિતાના શબ્દો સાંભળીને, એ પુત્ર માનના કારણે મૌન રહ્યો; વારંવાર પિતા તેને ઉકેરતો રહ્યો, હે બ્રાહ્મણો.
અથાસૌ પિતરં પ્રાહ તાત નામાનુરૂપતા મયા સમાશ્રિતા વ્યક્તા વૈષ્ણવી પરિપાલિની
પછી એ પિતાને કહ્યું: 'પિતા, મેં વૈષ્ણવને અનુરૂપ નામ અને વર્તન સ્વીકાર્યું છે, જે સ્પષ્ટ રીતે રક્ષક છે.'
તં પિતા પ્રાહ સંગમ્ય નૈષ ધર્મો ઽસ્તિ પુત્રક ન વિધારયિતવ્યા સ્યાત્ પુરુષેણ વિપશ્ચિતા
પિતાએ નજીક જઈને કહ્યું: 'પુત્ર, આ ધર્મ નથી; વિવેકી પુરુષે આવું રાખવું જોઈએ નહીં.'
કુરુ મદ્વચનં પુત્ર પ્રભુર્ અસ્મિ પિતા તવ મા નિમજ્જ કુલં મહ્યં નરકે સંતતિક્ષયાત્
પુત્ર, મારા શબ્દો માન, હું તારો પિતા અને પ્રભુ છું; સંતાન ન રહે તો મારા કુળને નરકમાં ન નાખ.
સ હિ તં પિતુર્ આદેશં શ્રુત્વા પ્રાહ સુતો વશી પ્રીતઃ સંસ્મૃત્ય પૌરાણીં સંસારસ્ય વિચિત્રતામ્
પિતાની આજ્ઞા સાંભળીને, પુત્રએ આનંદથી અને આજ્ઞાકારી બનીને, પુરાતન વાર્તાઓ અને સંસારની અનેકવિધતા યાદ કરી, વાત કરી.
શૃણુ તાત વચો મહ્યં તત્ત્વવાક્યં સહેતુકમ્ નામાનુરૂપં કર્તવ્યં સત્યં ભવતિ પાર્થિવ
પિતા, મારી વાત સાંભળો—સાચી અને કારણસભર વાત. પોતાના નામ પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ; એ સાચું છે, રાજા.
મયા જન્મસહસ્રાણિ જરામૃત્યુશતાનિ ચ પ્રાપ્તાનિ દારસંયોગવિયોગાનિ ચ સર્વશઃ
હું અનેક જન્મો, અનેક વાર વૃદ્ધાવસ્થાઓ અને મરણ, અને પત્ની સાથે મિલન અને વિયોગ, બધું અનુભવી ચૂક્યો છું.
તૃણગુલ્મલતાવલ્લીસરીસૃપમૃગદ્વિજાઃ પશુસ્ત્રીપુરુષાદ્યાનિ પ્રાપ્તાનિ શતશો મયા
હું ઘાસ, ઝાડ, લતાવલ્લી, સાપ, પશુ, પક્ષી, સ્ત્રી, પુરુષ અને બીજા અનેક રૂપોમાં, અનેક વાર જન્મ લઈ ચૂક્યો છું.
ગણકિંનરગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગાઃ યક્ષગુહ્યકરક્ષાંસિ દાનવાપ્સરસઃ સુરાઃ
ગણ, કિન્નર, ગંધર્વ, વિદ્યાાધર, મહાનાગ, યક્ષ, ગુહ્યક, રાક્ષસ, દાનવ, અપ્સરા અને દેવ—
નદીશ્વરસહસ્રં ચ પ્રાપ્તં તાત પુનઃ પુનઃ સૃષ્ટસ્ તુ બહુશઃ સૃષ્ટૌ સંહારે ચાપિ સંહૃતઃ
પિતા, હું અનેક વાર નદીના સ્વામી બન્યો છું. સર્જન સમયે અનેક વાર સર્જાયો અને સંહાર સમયે અનેક વાર નાશ પામ્યો છું.
દારસંયોગયુક્તસ્ય તાતેદૃઙ્ મે વિડમ્બના ઇતસ્ તૃતીયે યદ્ વૃત્તં મમ જન્મનિ તચ્ છૃણુ કથયામિ સમાસેન તીર્થમાહાત્મ્યસંભવમ્
પિતા, લગ્નથી જોડાયેલા માટે આવી મજાક છે. હવે, મારા ત્રીજા જન્મમાં શું બન્યું તે સાંભળો; હું સંક્ષેપમાં પવિત્ર સ્થાનની મહિમા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ, એ કહું છું.
અતીત્ય જન્માનિ બહૂનિ તાત નૃદેવગન્ધર્વમહોરગાણામ્ વિદ્યાધરાણાં ખગકિંનરાણાં જાતો હિ વંશે સુતપા મહર્ષિઃ
પિતા, હું અનેક જન્મો માનવ, દેવ, ગંધર્વ, મહાનાગ, વિદ્યાાધર, પક્ષી અને કિન્નર તરીકે પસાર થયો, અને પછી સુતપા મહર્ષિની વંશમાં જન્મ્યો.
તતો મહાભૂદ્ અચલા હિ ભક્તિર્ જનાર્દને લોકપતૌ મધુઘ્ને વ્રતોપવાસૈર્ વિવિધૈશ્ ચ ભક્ત્યા સંતોષિતશ્ ચક્રગદાસ્ત્રધારી
પછી, જનાર્દન, લોકપતિ, મધુવિનાશક માટે મારી અડગ ભક્તિ જાગી. વિવિધ વ્રત અને ઉપવાસથી, ભક્તિપૂર્વક, મેં ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારને પ્રસન્ન કર્યો.
તુષ્ટો ઽભ્યગાત્ પક્ષિપતિં મહાત્મા વિષ્ણુઃ સમારુહ્ય વરપ્રદો મે પ્રાહોચ્ચશબ્દં વ્રિયતાં દ્વિજાતે વરો હિ યં વાઞ્છસિ તં પ્રદાસ્યે
પ્રસન્ન થઈને, મહાન આત્માવાળા વિષ્ણુ, આશીર્વાદ આપનાર, પંખીઓના રાજા પર બેસી આવ્યા અને ઉંચી અવાજે કહ્યું: 'દ્વિજ, જે આશીર્વાદ તું ઈચ્છે છે, તે માંગ; હું તે આપું.'
તતો ઽહમ્ ઊચે હરિમ્ ઈશિતારં તુષ્ટો ઽસિ ચેત્ કેશવ તદ્ વૃણોમિ યા સા ત્વદીયા પરમા હિ માયા તાં વેત્તુમ્ ઇચ્છામિ જનાર્દનો ઽહમ્
પછી મેં હરિ, ઈશ્વરને કહ્યું: 'કેશવ, જો તમે પ્રસન્ન છો, તો હું તમારું પરમ માયા જાણવાની ઈચ્છા રાખું છું. જનાર્દન, હું તેને જાણવું ઈચ્છું છું.'
અથાબ્રવીન્ મે મધુકૈટભારિઃ કિં તે તયા બ્રહ્મન્ માયયા વૈ ધર્માર્થકામાનિ દદાનિ તુભ્યં પુત્રાણિ મુખ્યાનિ નિરામયત્વમ્
પછી મધુ-કૈટભ વિનાશકએ મને કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, એ માયા સાથે તું શું કરશે? માયા દ્વારા હું તને ધર્મ, સંપત્તિ, કામ, મુખ્ય પુત્રો અને રોગમુક્તિ આપું છું.'
તતો મુરારિં પુનર્ ઉક્તવાન્ અહં ભૂયો ઽર્થધર્માર્થજિગીષિતૈવ યત્ માયા તવેમામ્ ઇહ વેત્તુમ્ ઇચ્છે મમાદ્ય તાં દર્શય પુષ્કરાક્ષ
પછી મેં ફરી મુરારીને કહ્યું: 'મારે માત્ર તારી માયા જાણવી છે, જે ધન અને ધર્મ માટે પ્રયત્ન કરે છે. પુષ્કરાક્ષ, આજે મને તે બતાવો.'
પૂર્વં સુરર્ષિર્ દ્વિજ નારદાખ્યો બ્રહ્માત્મજો ઽભૂન્ મમ ભક્તિયુક્તઃ તેનાપિ પૂર્વં ભવતા યથૈવ સંતોષિતો ભક્તિમતા હિ તદ્વત્
પહેલાં, દ્વિજ, દેવઋષિ નારદ, બ્રહ્માના પુત્ર, મારી ભક્તિથી જોડાયેલા હતા. તેમ પણ, તારી જેમ, હું ભક્તિથી પ્રસન્ન થયો, જેમ તું મને પ્રસન્ન કર્યો છે.
વરં ચ દત્તં ગતવાન્ અહં ચ સ ચાપિ વવ્રે વરમ્ એતદ્ એવ નિવારિતો મામ્ અતિમૂઢભાવાદ્ ભવાન્ યથૈવં વૃતવાન્ વરં ચ
આશીર્વાદ આપ્યો અને તે ચાલ્યો ગયો; અને તે પણ એ જ આશીર્વાદ માંગ્યો. હું તેને વધારે મૂર્ખતાથી રોક્યો, જેમ તું પણ એ જ માંગ્યો, અને આશીર્વાદ મળ્યો.
તતો મયોક્તો ઽમ્ભસિ નારદ ત્વં માયાં હિ મે વેત્સ્યસિ સંનિમગ્નઃ તતો નિમગ્નો ઽમ્ભસિ નારદો ઽસૌ કન્યા બભૌ કાશિપતેઃ સુશીલા
પછી મેં કહ્યું: 'નારદ, તું પાણીમાં ડૂબીને મારી માયા જાણશે.' પછી નારદ પાણીમાં ડૂબી ગયા અને કાશીપતિની સુંદર કન્યા તરીકે દેખાયા.
તાં યૌવનાઢ્યામ્ અથ ચારુધર્મિણે વિદર્ભરાજ્ઞસ્ તનયાય વૈ દદૌ સ્વધર્મણે સો ઽપિ તયા સમેતઃ સિષેવ કામાન્ અતુલાન્ મહર્ષિઃ
તે યુવાન અને સુંદર ગુણવાળી કન્યાને, વિદર્ભના રાજાના પુત્રને, પોતાના ધર્મનું પાલન કરનારને, આપી. મહર્ષિ તેની સાથે જોડાઈ, અતુલ્ય સુખ ભોગવ્યા.
સ્વર્ગે ગતે ઽસૌ પિતરિ પ્રતાપવાન્ રાજ્યં ક્રમાયાતમ્ અવાપ્ય હૃષ્ટઃ વિદર્ભરાષ્ટ્રં પરિપાલયાનઃ પુત્રૈઃ સપૌત્રૈર્ બહુભિર્ વૃતો ઽભૂત્
પિતા સ્વર્ગમાં ગયા પછી, તે પરાક્રમી રાજાએ રાજ્ય મેળવ્યું અને આનંદિત થયો. વિદર્ભ રાજ્યનું શાસન કરતાં, અનેક પુત્રો અને પૌત્રો સાથે, ખુશ રહ્યો.
અથાભવદ્ ભૂમિપતેઃ સુધર્મણઃ કાશીશ્વરેણાથ સમં સુયુદ્ધમ્ તત્ર ક્ષયં પ્રાપ્ય સપુત્રપૌત્રં વિદર્ભરાટ્ કાશિપતિશ્ ચ યુદ્ધે
પછી પૃથ્વીના રાજા અને કાશીશ્વર વચ્ચે એક મહાન અને ધર્મમય યુદ્ધ થયું; એ યુદ્ધમાં વિદર્ભના રાજા અને કાશીપતિ, તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સહિત, બધાનો વિનાશ થયો.
તતઃ સુશીલા પિતરં સપુત્રં જ્ઞાત્વા પતિં ચાપિ સપુત્રપૌત્રમ્ પુરાદ્ વિનિઃસૃત્ય રણાવનિં ગતા દૃષ્ટ્વા સુશીલા કદનં મહાન્તમ્
પછી સુશીલા એ જાણ્યું કે તેના પિતા અને તેમના પુત્રો, તેમજ પતિ અને તેમના પુત્રો-પૌત્રો, બધા મૃત્યુ પામ્યા છે; એ શહેરમાંથી બહાર આવી, રણભૂમિમાં ગઈ, અને ત્યાંના ભયાનક સંહારને જોઈને ખૂબ દુ:ખી થઈ.
ભર્તુર્ બલે તત્ર પિતુર્ બલે ચ દુઃખાન્વિતા સા સુચિરં વિલપ્ય જગામ સા માતરમ્ આર્તરૂપા ભ્રાતૄન્ સુતાન્ ભ્રાતૃસુતાન્ સપૌત્રાન્
પતિ અને પિતા બંનેની સેના વચ્ચે, સુશીલા દુ:ખથી ભરાઈ ગઈ; લાંબા સમય સુધી રડ્યા પછી, એ વ્યથિત રૂપે પોતાની માતા, ભાઈઓ, પુત્રો, ભત્રીજાઓ અને પૌત્રો પાસે ગઈ.
ભર્તારમ્ એષા પિતરં ચ ગૃહ્ય મહાશ્મશાને ચ મહાચિતિં સા કૃત્વા હુતાશં પ્રદદૌ સ્વયં ચ યદા સમિદ્ધો હુતભુગ્ બભૂવ
પતિ અને પિતાને લઈને, એ વિશાળ શ્મશાનમાં એક મોટી ચિતા તૈયાર કરી, અને બંનેને અગ્નિમાં અર્પણ કર્યા; જ્યારે ચિતા સળગતી થઈ, ત્યારે એ પોતે પણ તેમાં પ્રવેશી ગઈ.