યદ્ અદ્ય ત્વાં પ્રવક્ષ્યામિ તદ્ ભવાન્ વક્તુમ્ અર્હતિ એકરાત્રિકૃતં સાધો મમ દેહિ પ્રજાગરમ્
'હવે હું તને જે માગું છું, તે તારે આપવું જોઈએ, સજ્જન: એક રાત્રિના જાગરણનું ફળ મને આપ.'
એવં ત્વાં મોક્ષયિષ્યામિ મોક્ષયિષ્યામિ નાન્યથા ત્રિઃ સત્યેન મહાભાગ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિરરામ હ
'આ રીતે હું તને મુક્ત કરીશ, મુક્ત કરીશ, બીજું કોઈ ઉપાય નથી. હું સત્યની ત્રિવાર શપથ લઈ કહું છું, ભાગ્યશાળી.' એવું કહીને તે મૌન રહ્યો.
માતઙ્ગસ્ તમ્ ઉવાચાથ મયાત્મા તે નિશાચર નિવેદિતઃ કિમ્ ઉક્તેન ખાદસ્વ સ્વેચ્છયાપિ મામ્
પછી માતંગે કહ્યું: 'હે રાત્રિચર, હું તો પહેલેથી જ તને પોતાને અર્પણ કરી દીધો છું. હવે વધુ શું બોલવું? તારી ઈચ્છા મુજબ મને ભોજન બનાવી લે.'
તમ્ આહ રાક્ષસો ભૂયો યામદ્વયપ્રજાગરમ્ સગીતં મે પ્રયચ્છસ્વ કૃપાં કર્તું ત્વમ્ અર્હસિ
રાક્ષસે ફરીથી કહ્યું: 'મને બે યામનું ગીત સાથે જાગરણ આપ. તું દયાળુ થવો જોઈએ.'
માતઙ્ગો રાક્ષસં પ્રાહ કિમ્ અસંબદ્ધમ્ ઉચ્યતે ખાદસ્વ સ્વેચ્છયા માં ત્વં ન પ્રદાસ્યે પ્રજાગરમ્ માતઙ્ગવચનં શ્રુત્વા પ્રાહ તં બ્રહ્મરાક્ષસઃ
માતંગે રાક્ષસને કહ્યું: 'તું આવું અસંગત કેમ બોલે છે? તારે મન થાય તેમ મને ખાઈ લે, પણ હું તને જાગરણનું ફળ નહિ આપું.' માતંગના શબ્દો સાંભળી, બ્રહ્મરાક્ષસે કહ્યું.
કો હિ દુષ્ટમતિર્ મન્દો ભવન્તં દ્રષ્ટુમ્ ઉત્સહેત્ ધર્ષયિતું પીડયિતું રક્ષિતં ધર્મકર્મણા
'કોણ દુષ્ટમનથી કે મૂર્ખાઈથી તને હાનિ પહોંચાડવાની હિંમત કરશે? તું તો ધર્મકર્મથી રક્ષાયેલો છે.'
દીનસ્ય પાપગ્રસ્તસ્ય વિષયૈર્ મોહિતસ્ય ચ નરકાર્તસ્ય મૂઢસ્ય સાધવઃ સ્યુર્ દયાન્વિતાઃ
'સારા લોકો તો દયાળુ હોય છે—જેઓ દુઃખી, પાપગ્રસ્ત, વિષયોમાં મોહિત, નરક તરફ જતા અને અજ્ઞાનમાં ફસાયેલા હોય છે, એમને પર દયા કરે છે.'
તન્ મમ ત્વં મહાભાગ કૃપાં કૃત્વા પ્રજાગરમ્ યામસ્યૈકસ્ય મે દેહિ ગચ્છ વા નિલયં સ્વકમ્
'એથી, હે ભાગ્યશાળી, મને દયા કરીને એક યામનું જાગરણ આપ, નહિ તો તું તારા ઘરે જઈશ.'
તં પુનઃ પ્રાહ ચાણ્ડાલો ન યાસ્યામિ નિજં ગૃહમ્ ન ચાપિ તવ દાસ્યામિ કથંચિદ્ યામજાગરમ્ તં પ્રહસ્યાથ ચાણ્ડાલં પ્રોવાચ બ્રહ્મરાક્ષસઃ
ફરી ચાંડાળે કહ્યું: 'હું મારા ઘરે નહિ જાઉં અને તને કોઈ રીતે યામનું જાગરણ પણ નહિ આપું.' પછી બ્રહ્મરાક્ષસે હસીને ચાંડાળને કહ્યું.
રાત્ર્યવસાને યા ગીતા ગીતિકા કૌતુકાશ્રયા તસ્યાઃ ફલં પ્રયચ્છસ્વ ત્રાહિ પાપાત્ સમુદ્ધર
'રાત્રિના અંતે જે આનંદથી ગીત ગાયું, તેનું ફળ મને આપ. મને પાપથી બચાવ, ઉદ્ધર.'
એવમ્ ઉચ્ચારિતે તેન માતઙ્ગસ્ તમ્ ઉવાચ હ
આ રીતે તે શબ્દો બોલાયા પછી માતંગે તેને કહ્યું.
કિં પૂર્વં ભવતા કર્મ વિકૃતં કૃતમ્ અઞ્જસા યેન ત્વં દોષજાતેન સંભૂતો બ્રહ્મરાક્ષસઃ
તું અગાઉ કયું એવું ખોટું કામ કર્યું હતું, જેના કારણે તું પાપથી જન્મેલો બ્રહ્મરાક્ષસ થયો છે?
તસ્ય તદ્ વાક્યમ્ આકર્ણ્ય માતઙ્ગં બ્રહ્મરાક્ષસઃ પ્રોવાચ દુઃખસંતપ્તઃ સંસ્મૃત્ય સ્વકૃતં કૃતમ્
તેના એ વચન સાંભળી, દુઃખથી તપ્ત બ્રહ્મરાક્ષસે પોતે કરેલું સ્મરીને માતંગને કહ્યું.
શ્રૂયતાં યો ઽહમ્ આસં વૈ પૂર્વં યચ્ ચ મયા કૃતમ્ યસ્મિન્ કૃતે પાપયોનિં ગતવાન્ અસ્મિ રાક્ષસીમ્
સાંભળો, હું પહેલાં કોણ હતો અને મેં શું કર્યું હતું, જેના કારણે પાપી યોનિમાં જઈ રાક્ષસ બન્યો છું.
સોમશર્મ ઇતિ ખ્યાતઃ પૂર્વમ્ આસમ્ અહં દ્વિજઃ પુત્રો ઽધ્યયનશીલસ્ય દેવશર્મસ્ય યજ્વનઃ
હું પહેલાં સોમશર્મા નામે ઓળખાતો બ્રાહ્મણ હતો, દેવશર્મા યજમાનનો દીકરો, અધ્યયનપ્રિય અને યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ણાત.
કસ્યચિદ્ યજમાનસ્ય સૂત્રમન્ત્રબહિષ્કૃતઃ નૃપસ્ય કર્મસક્તેન યૂપકર્મસુનિષ્ઠિતઃ
કેટલાક યજમાનના યજ્ઞમાં, હું સૂત્ર અને મંત્રોથી વંચિત થયો હતો; રાજાના કર્મમાં લિપ્ત રહીને યૂપકર્મ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કર્યું નહોતું.
આગ્નીધ્રં ચાકરોદ્ યજ્ઞે લોભમોહપ્રપીડિતઃ તસ્મિન્ પરિસમાપ્તે તુ મૌર્ખ્યાદ્ દમ્ભમ્ અનુષ્ઠિતઃ
લોભ અને મોહથી પીડાઈને મેં યજ્ઞમાં અગ્નિધ્રનું કામ કર્યું; યજ્ઞ પૂરો થયા પછી મૂર્ખતાથી દંભ કર્યો.
યષ્ટુમ્ આરબ્ધવાન્ અસ્મિ દ્વાદશાહં મહાક્રતુમ્ પ્રવર્તમાને તસ્મિંસ્ તુ કુક્ષિશૂલો ઽભવન્ મમ
હું બાર દિવસના મહાયજ્ઞ માટે તૈયાર થયો હતો; તે ચાલી રહ્યો હતો ત્યારે મને પેટમાં દુખાવો થયો.
સંપૂર્ણે દશરાત્રે તુ ન સમાપ્તે તથા ક્રતૌ વિરૂપાક્ષસ્ય દીયન્ત્યામ્ આહુત્યાં રાક્ષસે ક્ષણે
દસ રાત્રિ પૂરી થઈ, પણ યજ્ઞ પૂર્ણ થયો નહોતો; વિરુપાક્ષને આહુતિ આપતી વેળાએ, રાક્ષસના ક્ષણે, હું મરી ગયો.
મૃતો ઽહં તેન દોષેણ સંભૂતો બ્રહ્મરાક્ષસઃ મૂર્ખેણ મન્ત્રહીનેન સૂત્રસ્વરવિવર્જિતમ્
એ દોષના કારણે, હું મૂર્ખતાથી મર્યો અને મંત્રવિહિન, સૂત્રના ઉચ્ચાર વિના બ્રહ્મરાક્ષસ બની ગયો.
અજાનતા યજ્ઞવિદ્યાં યદ્ ઇષ્ટં યાજિતં ચ યત્ તેન કર્મવિપાકેન સંભૂતો બ્રહ્મરાક્ષસઃ
મને યજ્ઞવિદ્યાનો જ્ઞાન નહોતો; મેં જે કંઈ કર્યું કે કરાવ્યું, એ બધાના પરિણામે હું બ્રહ્મરાક્ષસ થયો.
તન્ માં પાપમહામ્ભોધૌ નિમગ્નં ત્વં સમુદ્ધર પ્રજાગરે ગીતિકૈકાં પશ્ચિમાં દાતુમ્ અર્હસિ
મને આ પાપના મહાસાગરમાં ડૂબેલો છે, તું મને બહાર કાઢ; તું જાગરણમાં અંતિમ ગીત આપવાનો હકદાર છે.
તમ્ ઉવાચાથ ચાણ્ડાલો યદિ પ્રાણિવધાદ્ ભવાન્ નિવૃત્તિં કુરુતે દદ્યાં તતઃ પશ્ચિમગીતિકામ્
પછી ચાંડાળે તેને કહ્યું: જો તું જીવહિંસા છોડે, તો હું તને અંતિમ ગીત આપું.
બાઢમ્ ઇત્ય્ અવદત્ સો ઽપિ માતઙ્ગો ઽપિ દદૌ તદા ગીતિકાફલમ્ આમન્ત્ર્ય મુહૂર્તાર્ધપ્રજાગરમ્
તે પણ 'બરાબર' કહીને સંમત થયો અને માતંગે ગીતનું ફળ સંકલ્પી, અડધો મુહૂર્ત જાગરણ આપ્યું.
તસ્મિન્ ગીતિફલે દત્તે માતઙ્ગં બ્રહ્મરાક્ષસઃ પ્રણમ્ય પ્રયયૌ હૃષ્ટસ્ તીર્થવર્યં પૃથૂદકમ્
ગીતનું ફળ મળતાં, બ્રહ્મરાક્ષસે માતંગને વંદન કર્યું અને આનંદપૂર્વક પૃથૂદક નામના શ્રેષ્ઠ તીર્થ તરફ ગયો.
તત્રાનશનસંકલ્પં કૃત્વા પ્રાણાઞ્ જહૌ દ્વિજાઃ રાક્ષસત્વાદ્ વિનિર્મુક્તો ગીતિકાફલબૃંહિતઃ
ત્યાં ઉપવાસ કરવાનો સંકલ્પ કરીને, બ્રાહ્મણે પોતાનું જીવન ત્યાગ્યું; ગીતના ફળથી બળવાન થઈ રાક્ષસત્વમાંથી મુક્ત થયો.
પૃથૂદકપ્રભાવાચ્ ચ બ્રહ્મલોકં ચ દુર્લભમ્ દશ વર્ષસહસ્રાણિ નિરાતઙ્કો ઽવસત્ તતઃ
પૃથૂદકની મહિમાથી, તેણે દુર્લભ બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કર્યો અને ત્યાં દસ હજાર વર્ષ નિરાંતે રહ્યો.
તસ્યાન્તે બ્રાહ્મણો જાતો બભૂવ સ્મૃતિમાન્ વશી તસ્યાહં ચરિતં ભૂયઃ કથયિષ્યામિ ભો દ્વિજાઃ
તેના અંતે, તે સ્મૃતિ અને સંયમ ધરાવતો બ્રાહ્મણ થયો; હે દ્વિજગણ, હું તેની કથા ફરીથી કહીષ.
માતઙ્ગસ્ય કથાશેષં શૃણુધ્વં ગદતો મમ રાક્ષસે તુ ગતે ધીમાન્ ગૃહમ્ એત્ય યતાત્મવાન્
હવે મારે માતંગની વાર્તાનું બાકી રહેલું ભાગ કહેવું છે, એ તમે સાંભળો; જ્યારે રાક્ષસ ત્યાંથી ગયો, ત્યારે વિવેકી અને સંયમી માતંગ પોતાના ઘરે પાછા ફર્યા.
તદ્વિપ્રચરિતં સ્મૃત્વા નિર્વિણ્ણઃ શુચિર્ અપ્ય્ અસૌ પુત્રેષુ ભાર્યાં નિક્ષિપ્ય દદૌ ભૂમ્યાઃ પ્રદક્ષિણામ્
તે બ્રાહ્મણના કરેલા કામોને યાદ કરીને—even શુદ્ધ હોવા છતાં—માતંગ દુઃખી થયા; તેમણે પોતાની પત્નીને પુત્રો પાસે સોંપી, પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ કર્યું.