એવં તસ્યાસતસ્ તત્ર કુર્વતો વિષ્ણુપ્રીણનમ્ ગીતિકાભિર્ વિચિત્રાભિર્ વયઃ પ્રતિગતં બહુ
આ રીતે, વિષ્ણુને વિવિધ ગીતો દ્વારા પ્રસન્ન કરતાં કરતાં, ત્યાં તેની ઘણી વય પસાર થઈ ગઈ.
એકદા ચૈત્રમાસે તુ કૃષ્ણૈકાદશિગોચરે વિષ્ણુશુશ્રૂષણાર્થાય યયૌ વનમ્ અનુત્તમમ્
એક વખત ચૈત્ર મહિનાની કૃષ્ણ એકાદશીએ, વિષ્ણુની સેવા માટે, તે ઉત્તમ વનમાં ગયો.
વનજાતાનિ પુષ્પાણિ ગ્રહીતું ભક્તિતત્પરઃ ક્ષિપ્રાતટે મહારણ્યે વિભીતકતરોર્ અધઃ
ભક્તિભાવથી વનમાં ઉગેલા ફૂલો લેવા, તે ઝડપથી મહાવનમાં વિભીતક વૃક્ષ નીચે ગયો.
દૃષ્ટઃ સ રાક્ષસેનાથ ગૃહીતશ્ ચાપિ ભક્ષિતુમ્ ચાણ્ડાલસ્ તમ્ અથોવાચ નાદ્ય ભક્ષ્યસ્ ત્વયા હ્ય્ અહમ્
ત્યાં તેને એક રાક્ષસે જોયો અને પકડી લીધો, ખાવા માટે; ત્યારે ચાંડાળે કહ્યું: 'આજે તું મને ખાઈ શકતો નથી.'
પ્રાતર્ ભોક્ષ્યસિ કલ્યાણ સત્યમ્ એષ્યામ્ય્ અહં પુનઃ અદ્ય કાર્યં મમ મહત્ તસ્માન્ મુઞ્ચસ્વ રાક્ષસ
'તું મને સવારે ખાઈશ, હું ચોક્કસ પાછો આવીશ. આજે મારું મોટું કાર્ય છે, તેથી મને છોડ, હે રાક્ષસ.'
શ્વઃ સત્યેન સમેષ્યામિ તતઃ ખાદસિ મામ્ ઇતિ વિષ્ણુશુશ્રૂષણાર્થાય રાત્રિજાગરણં મયા કાર્યં ન વ્રતવિઘ્નં મે કર્તુમ્ અર્હસિ રાક્ષસ
'આવતીકાલે હું સાચા મનથી આવીશ, પછી તું મને ખાઈશ. વિષ્ણુની સેવા માટે આજે રાત્રે જાગવું છે; મારા વ્રતમાં વિઘ્ન ન પાડ, હે રાક્ષસ.'
તં રાક્ષસઃ પ્રત્યુવાચ દશરાત્રમ્ અભોજનમ્ મમાભૂદ્ અદ્ય ચ ભવાન્ મયા લબ્ધો મતઙ્ગજ
તે રાક્ષસે કહ્યું: દસ રાતથી હું ભૂખ્યો છું, અને આજે, હાથી, તું મને મળ્યો છે.
ન મોક્ષ્યે ભક્ષયિષ્યામિ ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ નિશાચરવચઃ શ્રુત્વા માતઙ્ગસ્ તમ્ ઉવાચ હ સાન્ત્વયઞ્ શ્લક્ષ્ણયા વાચા સ સત્યવચનૈર્ દૃઢૈઃ
હું તને છોડતો નથી, હું ભારે ભૂખથી પીડાઈ રહ્યો છું, તને ખાઈ જઇશ. રાત્રે ફરતા એના વચન સાંભળી હાથીએ તેને શાંતિથી, મીઠા અને સાચા શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
સત્યમૂલં જગત્ સર્વં બ્રહ્મરાક્ષસ તચ્ છૃણુ સત્યેનાહં શપિષ્યામિ પુનરાગમનાય ચ
આ આખું જગત સત્ય પર આધારિત છે, હે બ્રહ્મરાક્ષસ, આ સાંભળ: હું તને સત્યની શપથ આપું છું અને પાછો આવીશ.
આદિત્યશ્ ચન્દ્રમા વહ્નિર્ વાયુર્ ભૂર્ દ્યૌર્ જલં મનઃ અહોરાત્રં યમઃ સંધ્યે દ્વે વિદુર્ નરચેષ્ટિતમ્
સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, પવન, ધરતી, આકાશ, પાણી, મન, દિવસ-રાત, યમરાજ, બે સંધ્યા અને મનુષ્યના કામ — બધાને ખબર છે.
પરદારેષુ યત્ પાપં યત્ પરદ્રવ્યહારિષુ યચ્ ચ બ્રહ્મહનઃ પાપં સુરાપે ગુરુતલ્પગે
બીજાની પત્ની પાસે જવાથી જે પાપ થાય છે, બીજાનું ધન ચોરીથી જે પાપ થાય છે, બ્રાહ્મણ હત્યા, માદક પાન કરવું, ગુરુની પત્ની સાથે સંબંધ — એ બધા પાપ છે.
વન્ધ્યાપતેશ્ ચ યત્ પાપં યત્ પાપં વૃષલીપતેઃ યચ્ ચ દેવલકે પાપં મત્સ્યમાંસાશિનશ્ ચ યત્
બાંઝ સ્ત્રીના પતિનું પાપ, નીચ જાતિની સ્ત્રીના પતિનું પાપ, મંદિરમાં કરેલું પાપ અને માછલી કે માંસ ખાવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
ક્રોડમાંસાશિનો યચ્ ચ કૂર્મમાંસાશિનશ્ ચ યત્ વૃથા માંસાશિનો યચ્ ચ પૃષ્ઠમાંસાશિનશ્ ચ યત્
કૃશ્નર (જંગલી શૂકર)નું માંસ ખાવાનું પાપ, કાચબાનું માંસ ખાવાનું પાપ, વિના કારણ માંસ ખાવાનું પાપ અને પીઠનું માંસ ખાવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
કૃતઘ્ને મિત્રઘાતકે યત્ પાપં દિધિષૂપતૌ સૂતકસ્ય ચ યત્ પાપં યત્ પાપં ક્રૂરકર્મણઃ
ઉપકાર ભૂલી જવાનો પાપ, મિત્રની હત્યા કરવાનું પાપ, બીજાના ધન માટે લાલચ રાખવાનો પાપ, અશુદ્ધિ રાખવાનો પાપ અને ક્રૂર કર્મો કરવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
કૃપણસ્ય ચ યત્ પાપં યચ્ ચ વન્ધ્યાતિથેર્ અપિ અમાવાસ્યાષ્ટમી ષષ્ઠી કૃષ્ણશુક્લચતુર્દશી
કંજૂસપણું કરવાનું પાપ, બાંઝ મહેમાનને ના કહેવાનું પાપ, અમાવાસ્યા, અષ્ટમી, ષષ્ઠી, કૃષ્ણ અને શુક્લ ચતુર્દશી — એ દિવસોમાં કરેલા પાપો પણ છે.
તાસુ યદ્ ગમનાત્ પાપં યદ્ વિપ્રો વ્રજતિ સ્ત્રિયમ્ રજસ્વલાં તથા પશ્ચાચ્ છ્રાદ્ધં કૃત્વા સ્ત્રિયં વ્રજેત્
આ દિવસોમાં સંબંધ બાંધવાનો પાપ, બ્રાહ્મણે રજસ્વલા સ્ત્રી પાસે જવાનો પાપ અને શ્રાદ્ધ કર્યા પછી સ્ત્રી પાસે જવાનો પાપ — એ બધાં પાપ છે.
સર્વસ્વસ્નાતભોજ્યાનાં યત્ પાપં મલભોજને મિત્રભાર્યાં ગચ્છતાં ચ યત્ પાપં પિશુનસ્ય ચ
જે ભોજન આપનાર સ્નાન ન કરેલો હોય, એવું ભોજન ખાવાનું પાપ, અશુદ્ધ ભોજન ખાવાનું પાપ, મિત્રની પત્ની પાસે જવાનું પાપ અને નિંદા કરવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
દમ્ભમાયાનુરક્તે ચ યત્ પાપં મધુઘાતિનઃ બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય યત્ પાપં તદયચ્છતઃ
દંભ અને છેતરપિંડી કરવાનું પાપ, મધ એકત્ર કરનારની હત્યા કરવાનું પાપ, બ્રાહ્મણને વચન આપી પછી ન આપવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
યચ્ ચ કન્યાનૃતે પાપં યચ્ ચ ગોશ્વતરાનૃતે સ્ત્રીબાલહન્તુર્ યત્ પાપં યચ્ ચ મિથ્યાભિભાષિણઃ
કન્યાની બાબતમાં ખોટું બોલવાનું પાપ, ગાય કે ખચ્ચર વિશે ખોટું બોલવાનું પાપ, સ્ત્રી કે બાળકની હત્યા કરવાનું પાપ અને ખોટું બોલવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
દેવવેદદ્વિજનૃપપુત્રમિત્રસતીસ્ત્રિયઃ યચ્ ચ નિન્દયતાં પાપં ગુરુમિથ્યાપચારતઃ
દેવ, વેદ, દ્વિજ, રાજા, મિત્ર, પતિવ્રતા સ્ત્રીની નિંદા કરવાનું પાપ અને ગુરુનો ખોટો અપમાન કરવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
અગ્નિત્યાગિષુ યત્ પાપમ્ અગ્નિદાયિષુ યદ્ વને ગૃહેષ્ટ્યા પાતકે યચ્ ચ યદ્ ગોઘ્ને યદ્ દ્વિજાધમે
અગ્નિનો ત્યાગ કરવાનું પાપ, જંગલમાં અગ્નિ આપવાનું પાપ, ઘરગથ્થુ યજ્ઞ છોડવાનું પાપ, ગાયની હત્યા કરવાનું પાપ અને પતિત દ્વિજનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
યત્ પાપં પરિવિત્તે ચ યત્ પાપં પરિવેદિનઃ તયોર્ દાતૃગ્રહીત્રોશ્ ચ યત્ પાપં ભ્રૂણઘાતિનઃ
વિશ્વાસમાં આપેલું લઈ લેવાનું પાપ, વિશ્વાસઘાત કરવાનું પાપ, આપનાર અને લેનાર બંનેનું પાપ અને ગર્ભહત્યા કરવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
કિં ચાત્ર બહુભિઃ પ્રોક્તૈઃ શપથૈસ્ તવ રાક્ષસ શ્રૂયતાં શપથં ભીમં દુર્વાચ્યમ્ અપિ કથ્યતે
હે રાક્ષસ, ઘણા શપથો બોલવામાં શું ફાયદો? હવે આ ભયાનક શપથ સાંભળ, ભલે બોલવું મુશ્કેલ હોય.
સ્વકન્યાજીવિનઃ પાપં ગૂઢસત્યેન સાક્ષિણઃ અયાજ્યયાજકે ષણ્ઢે યત્ પાપં શ્રવણે ઽધમે
પોતાની દીકરી પર જીવિકા ચલાવવાનું પાપ, સાચું છુપાવનાર સાક્ષીનું પાપ, નિષિદ્ધ યજ્ઞ કરનારનું પાપ, હિજડાનું પાપ અને કાનથી પણ ખોટું સાંભળનારનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
પ્રવ્રજ્યાવસિતે યચ્ ચ બ્રહ્મચારિણિ કામુકે એતૈસ્ તુ પાપૈર્ લિપ્યે ઽહં યદિ નૈષ્યામિ તે ઽન્તિકમ્
પ્રવ્રજ્યા લીધા પછી પણ જો હું બ્રહ્મચારી રહીને કામના જેવા પાપોમાં ફસાઈ જાઉં, અને જો હું તારી પાસે ન જાઉં, તો એ બધા પાપો મારું જીવન દૂષિત કરી દેશે.
માતઙ્ગવચનં શ્રુત્વા વિસ્મિતો બ્રહ્મરાક્ષસઃ પ્રાહ ગચ્છસ્વ સત્યેન સમયં ચૈવ પાલય
માતંગના શબ્દો સાંભળી બ્રહ્મરાક્ષસ આશ્ચર્યચકિત થયો અને કહ્યું: 'તુ જઈશ, પણ તું સાચો વચન રાખજે અને તારો સંકલ્પ નિભાવજે.'
ઇત્ય્ ઉક્તઃ કુણપાશેન શ્વપાકઃ કુસુમાનિ તુ સમાદાયાગમચ્ ચૈવ વિષ્ણોઃ સ નિલયં ગતઃ
આ રીતે કહ્યા પછી, મૃતદેહની દોરીથી બંધાયેલો શ્વપાકે ફૂલો લઈ વિષ્ણુના નિવાસસ્થાન તરફ ગયો.
તાનિ પ્રાદાદ્ બ્રાહ્મણાય સો ઽપિ પ્રક્ષાલ્ય ચામ્ભસા વિષ્ણુમ્ અભ્યર્ચ્ય નિલયં જગામ સ તપોધનાઃ
તે ફૂલો તેણે બ્રાહ્મણને આપ્યા. બ્રાહ્મણે તે ફૂલો પાણીથી ધોઈને વિષ્ણુની પૂજા કરી અને પછી પોતાનાં ઘર તરફ ચાલ્યો, એ તપસ્વી.
સો ઽપિ માતઙ્ગદાયાદઃ સોપવાસસ્ તુ તાં નિશામ્ ગાયન્ હિ બાહ્યભૂમિષ્ઠઃ પ્રજાગરમ્ ઉપાકરોત્
માતંગના વંશજએ ઉપવાસ રાખી, રાત બાહ્ય ભૂમિ પર બેઠો રહી ગાઈને અને જાગરણ કરીને વિતાવી.
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં સ્નાત્વા દેવં નમસ્ય ચ સત્યં સ સમયં કર્તું પ્રતસ્થે યત્ર રાક્ષસઃ
રાત પૂરી થઈ અને સવારે તેણે સ્નાન કર્યું, દેવને નમસ્કાર કર્યો અને પોતાનું વચન પુરું કરવા માટે રાક્ષસ જ્યાં હતો ત્યાં જવા નીકળી પડ્યો.