દણ્ડવત્પ્રણિપાતૈશ્ ચ જયશબ્દૈસ્ તથોત્તમૈઃ એવં સંપૂજ્ય વિધિવદ્ રાત્રૌ કૃત્વા પ્રજાગરમ્
દંડવત પ્રણામ અને ઉત્તમ જયધ્વનિ સાથે, રાત્રે જાગરણ કરીને વિધિપૂર્વક પૂજા કરે છે.
કથાં વા ગીતિકાં વિષ્ણોર્ ગાયન્ વિષ્ણુપરાયણઃ યાતિ વિષ્ણોઃ પરં સ્થાનં નરો નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ
વિષ્ણુની વાર્તા કે ગીતો ગાઈ, વિષ્ણુમાં તલ્લીન રહી, મનુષ્ય વિષ્ણુના પરમ સ્થાનને પામે છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.
પ્રજાગરે ગીતિકાયાઃ ફલં વિષ્ણોર્ મહામુને બ્રૂહિ તચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છામઃ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ
હે મહાન મુનિ, રાત્રે વિષ્ણુના જાગરણમાં ગીતો ગાવાનું ફળ શું છે તે અમને કહો; અમે તે સાંભળવા ખૂબ ઉત્સુક છીએ.
શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અનુપૂર્વશઃ ગીતિકાયાઃ ફલં વિષ્ણોર્ જાગરે યદ્ ઉદાહૃતમ્
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, સાંભળો; હું વિષ્ણુના જાગરણમાં ગીતો ગાવાનું ફળ ક્રમશઃ કહું છું, જેમ કહેવામાં આવ્યું છે.
અવન્તી નામ નગરી બભૂવ ભુવિ વિશ્રુતા તત્રાસ્તે ભગવાન્ વિષ્ણુઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ
પૃથ્વી પર અવંતી નામની પ્રસિદ્ધ નગરી હતી; ત્યાં શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે.
તસ્યા નગર્યાઃ પર્યન્તે ચાણ્ડાલો ગીતિકોવિદઃ સદ્વૃત્ત્યોત્પાદિતધનો ભૃત્યાનાં ભરણે રતઃ
એ નગરીના બહાર એક ચાંડાળ રહેતો, જે ગીત ગાવામાં નિપુણ હતો, સારા વર્તનથી ધન મેળવે અને પોતાના સેવકોની સંભાળ રાખતો.
વિષ્ણુભક્તઃ સ ચાણ્ડાલો માસિ માસિ દૃઢવ્રતઃ એકાદશ્યાં સમાગમ્ય સોપવાસો ઽથ ગાયતિ
એ ચાંડાળ વિષ્ણુભક્ત હતો, દર મહિને એકાદશી પર ઉપવાસ રાખી, ભેગા થઈને ગીત ગાતા.
ગીતિકા વિષ્ણુનામાઙ્કાઃ પ્રાદુર્ભાવસમાશ્રિતાઃ ગાન્ધારષડ્જનૈષાદસ્વરપઞ્ચમધૈવતૈઃ
તે વિષ્ણુના નામવાળા ગીતો ગાતા, જેમાં વિવિધ સ્વરો જેમ કે ગાંધાર, સાધારણ, નિષાદ, પંચમ અને ધૈવતનો ઉપયોગ કરતો.
રાત્રિજાગરણે વિષ્ણું ગાથાભિર્ ઉપગાયતિ પ્રભાતે ચ પ્રણમ્યેશં દ્વાદશ્યાં ગૃહમ્ એત્ય ચ
રાત્રે જાગરણમાં તે વિષ્ણુના સ્તુતિગીતો ગાતા; સવારે ભગવાનને વંદન કરી, દ્વાદશી દિવસે ઘરે પાછો ફરતો.
જામાતૃભાગિનેયાંશ્ ચ ભોજયિત્વા સકન્યકાઃ તતઃ સપરિવારસ્ તુ પશ્ચાદ્ ભુઙ્ક્તે દ્વિજોત્તમાઃ
પછી પોતાના જમાઈઓ, ભાણેજો અને દીકરીઓને જમાડ્યા પછી, પરિવાર સાથે પોતે પણ ભોજન કરતો, હે દ્વિજોત્તમો.
એવં તસ્યાસતસ્ તત્ર કુર્વતો વિષ્ણુપ્રીણનમ્ ગીતિકાભિર્ વિચિત્રાભિર્ વયઃ પ્રતિગતં બહુ
આ રીતે, વિષ્ણુને વિવિધ ગીતો દ્વારા પ્રસન્ન કરતાં કરતાં, ત્યાં તેની ઘણી વય પસાર થઈ ગઈ.
એકદા ચૈત્રમાસે તુ કૃષ્ણૈકાદશિગોચરે વિષ્ણુશુશ્રૂષણાર્થાય યયૌ વનમ્ અનુત્તમમ્
એક વખત ચૈત્ર મહિનાની કૃષ્ણ એકાદશીએ, વિષ્ણુની સેવા માટે, તે ઉત્તમ વનમાં ગયો.
વનજાતાનિ પુષ્પાણિ ગ્રહીતું ભક્તિતત્પરઃ ક્ષિપ્રાતટે મહારણ્યે વિભીતકતરોર્ અધઃ
ભક્તિભાવથી વનમાં ઉગેલા ફૂલો લેવા, તે ઝડપથી મહાવનમાં વિભીતક વૃક્ષ નીચે ગયો.
દૃષ્ટઃ સ રાક્ષસેનાથ ગૃહીતશ્ ચાપિ ભક્ષિતુમ્ ચાણ્ડાલસ્ તમ્ અથોવાચ નાદ્ય ભક્ષ્યસ્ ત્વયા હ્ય્ અહમ્
ત્યાં તેને એક રાક્ષસે જોયો અને પકડી લીધો, ખાવા માટે; ત્યારે ચાંડાળે કહ્યું: 'આજે તું મને ખાઈ શકતો નથી.'
પ્રાતર્ ભોક્ષ્યસિ કલ્યાણ સત્યમ્ એષ્યામ્ય્ અહં પુનઃ અદ્ય કાર્યં મમ મહત્ તસ્માન્ મુઞ્ચસ્વ રાક્ષસ
'તું મને સવારે ખાઈશ, હું ચોક્કસ પાછો આવીશ. આજે મારું મોટું કાર્ય છે, તેથી મને છોડ, હે રાક્ષસ.'
શ્વઃ સત્યેન સમેષ્યામિ તતઃ ખાદસિ મામ્ ઇતિ વિષ્ણુશુશ્રૂષણાર્થાય રાત્રિજાગરણં મયા કાર્યં ન વ્રતવિઘ્નં મે કર્તુમ્ અર્હસિ રાક્ષસ
'આવતીકાલે હું સાચા મનથી આવીશ, પછી તું મને ખાઈશ. વિષ્ણુની સેવા માટે આજે રાત્રે જાગવું છે; મારા વ્રતમાં વિઘ્ન ન પાડ, હે રાક્ષસ.'
તં રાક્ષસઃ પ્રત્યુવાચ દશરાત્રમ્ અભોજનમ્ મમાભૂદ્ અદ્ય ચ ભવાન્ મયા લબ્ધો મતઙ્ગજ
તે રાક્ષસે કહ્યું: દસ રાતથી હું ભૂખ્યો છું, અને આજે, હાથી, તું મને મળ્યો છે.
ન મોક્ષ્યે ભક્ષયિષ્યામિ ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ નિશાચરવચઃ શ્રુત્વા માતઙ્ગસ્ તમ્ ઉવાચ હ સાન્ત્વયઞ્ શ્લક્ષ્ણયા વાચા સ સત્યવચનૈર્ દૃઢૈઃ
હું તને છોડતો નથી, હું ભારે ભૂખથી પીડાઈ રહ્યો છું, તને ખાઈ જઇશ. રાત્રે ફરતા એના વચન સાંભળી હાથીએ તેને શાંતિથી, મીઠા અને સાચા શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
સત્યમૂલં જગત્ સર્વં બ્રહ્મરાક્ષસ તચ્ છૃણુ સત્યેનાહં શપિષ્યામિ પુનરાગમનાય ચ
આ આખું જગત સત્ય પર આધારિત છે, હે બ્રહ્મરાક્ષસ, આ સાંભળ: હું તને સત્યની શપથ આપું છું અને પાછો આવીશ.
આદિત્યશ્ ચન્દ્રમા વહ્નિર્ વાયુર્ ભૂર્ દ્યૌર્ જલં મનઃ અહોરાત્રં યમઃ સંધ્યે દ્વે વિદુર્ નરચેષ્ટિતમ્
સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, પવન, ધરતી, આકાશ, પાણી, મન, દિવસ-રાત, યમરાજ, બે સંધ્યા અને મનુષ્યના કામ — બધાને ખબર છે.
પરદારેષુ યત્ પાપં યત્ પરદ્રવ્યહારિષુ યચ્ ચ બ્રહ્મહનઃ પાપં સુરાપે ગુરુતલ્પગે
બીજાની પત્ની પાસે જવાથી જે પાપ થાય છે, બીજાનું ધન ચોરીથી જે પાપ થાય છે, બ્રાહ્મણ હત્યા, માદક પાન કરવું, ગુરુની પત્ની સાથે સંબંધ — એ બધા પાપ છે.
વન્ધ્યાપતેશ્ ચ યત્ પાપં યત્ પાપં વૃષલીપતેઃ યચ્ ચ દેવલકે પાપં મત્સ્યમાંસાશિનશ્ ચ યત્
બાંઝ સ્ત્રીના પતિનું પાપ, નીચ જાતિની સ્ત્રીના પતિનું પાપ, મંદિરમાં કરેલું પાપ અને માછલી કે માંસ ખાવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
ક્રોડમાંસાશિનો યચ્ ચ કૂર્મમાંસાશિનશ્ ચ યત્ વૃથા માંસાશિનો યચ્ ચ પૃષ્ઠમાંસાશિનશ્ ચ યત્
કૃશ્નર (જંગલી શૂકર)નું માંસ ખાવાનું પાપ, કાચબાનું માંસ ખાવાનું પાપ, વિના કારણ માંસ ખાવાનું પાપ અને પીઠનું માંસ ખાવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
કૃતઘ્ને મિત્રઘાતકે યત્ પાપં દિધિષૂપતૌ સૂતકસ્ય ચ યત્ પાપં યત્ પાપં ક્રૂરકર્મણઃ
ઉપકાર ભૂલી જવાનો પાપ, મિત્રની હત્યા કરવાનું પાપ, બીજાના ધન માટે લાલચ રાખવાનો પાપ, અશુદ્ધિ રાખવાનો પાપ અને ક્રૂર કર્મો કરવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
કૃપણસ્ય ચ યત્ પાપં યચ્ ચ વન્ધ્યાતિથેર્ અપિ અમાવાસ્યાષ્ટમી ષષ્ઠી કૃષ્ણશુક્લચતુર્દશી
કંજૂસપણું કરવાનું પાપ, બાંઝ મહેમાનને ના કહેવાનું પાપ, અમાવાસ્યા, અષ્ટમી, ષષ્ઠી, કૃષ્ણ અને શુક્લ ચતુર્દશી — એ દિવસોમાં કરેલા પાપો પણ છે.
તાસુ યદ્ ગમનાત્ પાપં યદ્ વિપ્રો વ્રજતિ સ્ત્રિયમ્ રજસ્વલાં તથા પશ્ચાચ્ છ્રાદ્ધં કૃત્વા સ્ત્રિયં વ્રજેત્
આ દિવસોમાં સંબંધ બાંધવાનો પાપ, બ્રાહ્મણે રજસ્વલા સ્ત્રી પાસે જવાનો પાપ અને શ્રાદ્ધ કર્યા પછી સ્ત્રી પાસે જવાનો પાપ — એ બધાં પાપ છે.
સર્વસ્વસ્નાતભોજ્યાનાં યત્ પાપં મલભોજને મિત્રભાર્યાં ગચ્છતાં ચ યત્ પાપં પિશુનસ્ય ચ
જે ભોજન આપનાર સ્નાન ન કરેલો હોય, એવું ભોજન ખાવાનું પાપ, અશુદ્ધ ભોજન ખાવાનું પાપ, મિત્રની પત્ની પાસે જવાનું પાપ અને નિંદા કરવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
દમ્ભમાયાનુરક્તે ચ યત્ પાપં મધુઘાતિનઃ બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય યત્ પાપં તદયચ્છતઃ
દંભ અને છેતરપિંડી કરવાનું પાપ, મધ એકત્ર કરનારની હત્યા કરવાનું પાપ, બ્રાહ્મણને વચન આપી પછી ન આપવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
યચ્ ચ કન્યાનૃતે પાપં યચ્ ચ ગોશ્વતરાનૃતે સ્ત્રીબાલહન્તુર્ યત્ પાપં યચ્ ચ મિથ્યાભિભાષિણઃ
કન્યાની બાબતમાં ખોટું બોલવાનું પાપ, ગાય કે ખચ્ચર વિશે ખોટું બોલવાનું પાપ, સ્ત્રી કે બાળકની હત્યા કરવાનું પાપ અને ખોટું બોલવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.
દેવવેદદ્વિજનૃપપુત્રમિત્રસતીસ્ત્રિયઃ યચ્ ચ નિન્દયતાં પાપં ગુરુમિથ્યાપચારતઃ
દેવ, વેદ, દ્વિજ, રાજા, મિત્ર, પતિવ્રતા સ્ત્રીની નિંદા કરવાનું પાપ અને ગુરુનો ખોટો અપમાન કરવાનું પાપ — એ બધાં પાપ છે.