શૂદ્રાન્નેનાવશેષેણ જઠરે મ્રિયતે દ્વિજઃ આહિતાગ્નિસ્ તથા યજ્વા સ શૂદ્રગતિભાગ્ ભવેત્
જો દ્વિજ, અગ્નિહોત્રી કે યજ્ઞકર્તા, શૂદ્રનું અન્ન પેટમાં રહી જાય ત્યારે મરે, તો તે શૂદ્રપદ પામે છે.
તેન શૂદ્રાન્નશેષેણ બ્રહ્મસ્થાનાદ્ અપાકૃતઃ બ્રાહ્મણઃ શૂદ્રતામ્ એતિ નાસ્તિ તત્ર વિચારણા
શૂદ્રના બચેલા અન્નથી બ્રાહ્મણ બ્રાહ્મણપદ ગુમાવીને શૂદ્ર બની જાય છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.
યસ્યાન્નેનાવશેષેણ જઠરે મ્રિયતે દ્વિજઃ તાં તાં યોનિં વ્રજેદ્ વિપ્રો યસ્યાન્નમ્ ઉપજીવતિ
જેના અન્નથી, જો દ્વિજના પેટમાં બચેલું અન્ન રહી જાય ત્યારે તે મરે, તો બ્રાહ્મણ એ વ્યક્તિના કુળમાં જન્મે છે, જેના અન્ન પર તે જીવતો હતો.
બ્રાહ્મણત્વં સુખં પ્રાપ્ય દુર્લભં યો ઽવમન્યતે અભોજ્યાન્નાનિ વાશ્નાતિ સ દ્વિજત્વાત્ પતેત વૈ
જેને સહેલાઈથી દુર્લભ બ્રાહ્મણપદ મળ્યું છે અને તે તેનું અપમાન કરે છે અથવા અખાદ્ય અન્ન ખાય છે, તો તે નિશ્ચિતપણે દ્વિજપદથી પડી જાય છે.
સુરાપો બ્રહ્મહા સ્તેયી ચૌરો ભગ્નવ્રતો ઽશુચિઃ સ્વાધ્યાયવર્જિતઃ પાપો લુબ્ધો નૈકૃતિકઃ શઠઃ
મદિરાપાન કરનાર, બ્રાહ્મણહનન કરનાર, ચોર, લૂંટારુ, વ્રત તોડનાર, અશુદ્ધ, સ્વાધ્યાય છોડનાર, પાપી, લોભી, કપટી કે દુષ્ટ—
અવ્રતી વૃષલીભર્તા કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી વિહીનસેવી વિપ્રો હિ પતતે બ્રહ્મયોનિતઃ
જે વ્રત વિના રહે છે, વેશ્યા સાથે સંબંધ રાખે છે, સૌ સાથે જમતો હોય છે, સોમરસ વેચે છે અથવા અયોગ્યની સેવા કરે છે—એવો બ્રાહ્મણ બ્રાહ્મણકુળમાંથી પડી જાય છે.
ગુરુતલ્પી ગુરુદ્વેષી ગુરુકુત્સારતિશ્ ચ યઃ બ્રહ્મદ્વિડ્ વાપિ પતતિ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મયોનિતઃ
જે ગુરુની પત્ની સાથે સંબંધ રાખે છે, ગુરુનો દ્વેષ કરે છે, ગુરુની નિંદા કરે છે અથવા બ્રહ્મનો દ્વેષ કરે છે—એવો બ્રાહ્મણ પણ બ્રાહ્મણકુળમાંથી પડી જાય છે.
એભિસ્ તુ કર્મભિર્ દેવિ શુભૈર્ આચરિતૈસ્ તથા શૂદ્રો બ્રાહ્મણતાં ગચ્છેદ્ વૈશ્યઃ ક્ષત્રિયતાં વ્રજેત્
પણ, હે દેવી, આવા સારા કર્મો કરીને શૂદ્ર બ્રાહ્મણપદ પામી શકે છે અને વૈશ્ય ક્ષત્રિય બની શકે છે.
શૂદ્રઃ કર્માણિ સર્વાણિ યથાન્યાયં યથાવિધિ સર્વાતિથ્યમ્ ઉપાતિષ્ઠઞ્ શેષાન્નકૃતભોજનઃ
શૂદ્રે બધા કામો યોગ્ય રીતે અને નિયમ મુજબ કરે છે, બધા મહેમાનોની સેવા કરે છે અને ફક્ત બચેલું જમણ જમતો રહે છે.
શુશ્રૂષાં પરિચર્યાં યો જ્યેષ્ઠવર્ણે પ્રયત્નતઃ કુર્યાદ્ અવિમનાઃ શ્રેષ્ઠઃ સતતં સત્પથે સ્થિતઃ
જે શૂદ્ર શ્રેષ્ઠ વર્ણના લોકોની સેવા મનથી કરે છે, ક્યારેય મનમાં દુઃખ રાખતો નથી, એ સદા સારા માર્ગે ચાલે છે અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
દેવદ્વિજાતિસત્કર્તા સર્વાતિથ્યકૃતવ્રતઃ ઋતુકાલાભિગામી ચ નિયતો નિયતાશનઃ
દેવતાઓ અને દ્વિજોની આદરપૂર્વક સેવા કરે છે, બધા મહેમાનોની સેવા કરવાનું વ્રત રાખે છે, યોગ્ય સમયે મળે છે અને ખાવામાં સંયમ રાખે છે.
દક્ષઃ શિષ્ટજનાન્વેષી શેષાન્નકૃતભોજનઃ વૃથા માંસં ન ભુઞ્જીત શૂદ્રો વૈશ્યત્વમ્ ઋચ્છતિ
કુશળ છે, વિદ્વાન લોકોની શોધમાં રહે છે, બચેલું જમણ જમતો રહે છે, ફોકટમાં માંસ કદી જમતો નથી—એવો શૂદ્ર વૈશ્યનો દરજ્જો મેળવે છે.
ઋતવાગ્ અનહંવાદી નિર્દ્વંદ્વઃ સામકોવિદઃ યજતે નિત્યયજ્ઞૈશ્ ચ સ્વાધ્યાયપરમઃ શુચિઃ
સત્ય બોલે છે, અહંકારથી દૂર છે, મનમાં દ્વંદ્વ નથી, સામવેદના પંડિત છે, રોજ યજ્ઞ કરે છે, સ્વાધ્યાયમાં તત્પર છે અને શુદ્ધ રહે છે.
દાન્તો બ્રાહ્મણસત્કર્તા સર્વવર્ણાનસૂયકઃ ગૃહસ્થવ્રતમ્ આતિષ્ઠન્ દ્વિકાલકૃતભોજનઃ
સ્વયં સંયમી છે, બ્રાહ્મણોની આદરપૂર્વક સેવા કરે છે, કોઈ પણ વર્ણની નિંદા કરતો નથી, ગૃહસ્થાશ્રમના નિયમો પાળે છે અને દિવસમાં બે વાર જમતો છે.
શેષાશી વિજિતાહારો નિષ્કામો નિરહંવદઃ અગ્નિહોત્રમ્ ઉપાસીનો જુહ્વાનશ્ ચ યથાવિધિ
બચેલું જમણ જમતો રહે છે, ઇન્દ્રિયોને જીતેલી છે, કામનાથી મુક્ત છે, અહંકાર નથી, અગ્નિ પાસે બેસી નિયમ મુજબ હોમ કરે છે.
સર્વાતિથ્યમ્ ઉપાતિષ્ઠઞ્ શેષાન્નકૃતભોજનઃ ત્રેતાગ્નિમાત્રવિહિતં વૈશ્યો ભવતિ ચ દ્વિજઃ
બધા મહેમાનોની સેવા કરે છે, બચેલું જમણ જમતો રહે છે અને ત્રેતાગ્નિ સંબંધી વિધિઓ કરે છે—એવો વૈશ્ય દ્વિજ બને છે.
સ વૈશ્યઃ ક્ષત્રિયકુલે શુચિર્ મહતિ જાયતે સ વૈશ્યઃ ક્ષત્રિયો જાતો જન્મપ્રભૃતિ સંસ્કૃતઃ
એવો શુદ્ધ વૈશ્ય મહાન ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મે છે; એવો વૈશ્ય, ક્ષત્રિય તરીકે જન્મીને જન્મથી જ શુદ્ધ ગણાય છે.
ઉપનીતો વ્રતપરો દ્વિજો ભવતિ સંસ્કૃતઃ દદાતિ યજતે યજ્ઞૈઃ સમૃદ્ધૈર્ આપ્તદક્ષિણૈઃ
ઉપનયન સંસ્કાર પામીને વ્રત palan કરે છે, એ દ્વિજ બને છે, દાન આપે છે, યજ્ઞમાં યથાયોગ્ય દક્ષિણાથી યજ્ઞ કરે છે.
અધીત્ય સ્વર્ગમ્ અન્વિચ્છંસ્ ત્રેતાગ્નિશરણઃ સદા આર્દ્રહસ્તપ્રદો નિત્યં પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્
અભ્યાસ કર્યા પછી સ્વર્ગની ઇચ્છા રાખે છે, હંમેશાં ત્રેતાગ્નિમાં આશ્રય લે છે, હંમેશાં ભીના હાથથી દાન આપે છે અને ધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે.
સત્યઃ સત્યાનિ કુરુતે નિત્યં યઃ શુદ્ધિદર્શનઃ ધર્મદણ્ડેન નિર્દગ્ધો ધર્મકામાર્થસાધકઃ
સત્યવાદી છે, હંમેશાં સત્ય આચરે છે, શુદ્ધતાનો દર્શન કરાવે છે, ધર્મના દંડથી શાંત થયો છે અને ધર્મ, કામ તથા અર્થના કાર્યો સિદ્ધ કરે છે.
યન્ત્રિતઃ કાર્યકરણૈઃ ષડ્ભાગકૃતલક્ષણઃ ગ્રામ્યધર્માન્ ન સેવેત સ્વચ્છન્દેનાર્થકોવિદઃ
કામ અને કર્તવ્યથી નિયંત્રિત છે, છઠ્ઠા ભાગના ભાગીદાર તરીકે ઓળખાય છે, ગામના રિવાજોનું પાલન કરતો નથી અને સ્વેચ્છાએ અર્થવિદ્યાનો અભ્યાસ કરે છે.
ઋતુકાલે તુ ધર્માત્મા પત્નીમ્ ઉપાશ્રયેત્ સદા સદોપવાસી નિયતઃ સ્વાધ્યાયનિરતઃ શુચિઃ
યોગ્ય સમયે ધર્મનિષ્ઠપણે પત્ની પાસે જાય છે, હંમેશાં ઉપવાસ કરે છે, નિયમિત રહે છે, સ્વાધ્યાયમાં તત્પર છે અને શુદ્ધ રહે છે.
વહિસ્કાન્તરિતે નિત્યં શયાનો ઽસ્તિ સદા ગૃહે સર્વાતિથ્યં ત્રિવર્ગસ્ય કુર્વાણઃ સુમનાઃ સદા
પત્નીથી અલગ સુવે છે, હંમેશાં ઘરમાં રહે છે, હંમેશાં આનંદથી ત્રિવર્ગ માટે સર્વ મહેમાનોની સેવા કરે છે.
શૂદ્રાણાં ચાન્નકામાનાં નિત્યં સિદ્ધમ્ ઇતિ બ્રુવન્ સ્વાર્થાદ્ વા યદિ વા કામાન્ ન કિંચિદ્ ઉપલક્ષયેત્
શૂદ્રો માટે હંમેશાં તૈયાર ભોજન છે એવું જાહેર કરે છે, એ પોતાનાં કે શૂદ્રોના હિત માટે હોય, પણ બીજું કશું ધ્યાનમાં લેતો નથી.
પિતૃદેવાતિથિકૃતે સાધનં કુરુતે ચ યત્ સ્વવેશ્મનિ યથાન્યાયમ્ ઉપાસ્તે ભૈક્ષ્યમ્ એવ ચ
પિતૃ, દેવ અને મહેમાન માટે પોતાના ઘરમાં જરૂરી વસ્તુઓ તૈયાર કરે છે અને યોગ્ય રીતે ભિક્ષા પર જીવે છે.
દ્વિકાલમ્ અગ્નિહોત્રં ચ જુહ્વાનો વૈ યથાવિધિ ગોબ્રાહ્મણહિતાર્થાય રણે ચાભિમુખો હતઃ
દિવસમાં બે વખત અગ્નિહોત્ર કરે છે, ગાય અને બ્રાહ્મણના હિત માટે યુદ્ધમાં મોઢું આપે છે અને મૃત્યુ પામે છે.
ત્રેતાગ્નિમન્ત્રપૂતેન સમાવિશ્ય દ્વિજો ભવેત્ જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંપન્નઃ સંસ્કૃતો વેદપારગઃ
ત્રેતા યુગના અગ્નિમંત્રોથી શુદ્ધ થયેલો મનુષ્ય, જ્યારે યોગ્ય રીતે પ્રવેશ કરે છે ત્યારે તે દ્વિજ બને છે. એવો મનુષ્ય જ્ઞાન અને અનુભવથી સમૃદ્ધ, સંસ્કારયુક્ત અને વેદોમાં પારંગત હોય છે.
વૈશ્યો ભવતિ ધર્માત્મા ક્ષત્રિયઃ સ્વેન કર્મણા એતૈઃ કર્મફલૈર્ દેવિ ન્યૂનજાતિકુલોદ્ભવઃ
વૈશ્ય ધર્મનિષ્ઠ બને છે, ક્ષત્રિય પોતાના કર્મથી મહાન બને છે. હે દેવી, આવા કર્મોના ફળથી નીચી જાતિમાં જન્મેલો પણ ઊંચો ઉદય પામે છે.
શૂદ્રો ઽપ્ય્ આગમસંપન્નો દ્વિજો ભવતિ સંસ્કૃતઃ બ્રાહ્મણો વાપ્ય્ અસદ્વૃત્તઃ સર્વસંકરભોજનઃ
શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત અને સંસ્કારયુક્ત શૂદ્ર પણ દ્વિજ બની શકે છે. અને જે બ્રાહ્મણ દુશ્ચરિત્ર છે, બધાં સાથે ભોજન કરે છે, તે પોતાનો માન ગુમાવી દે છે.
સ બ્રાહ્મણ્યં સમુત્સૃજ્ય શૂદ્રો ભવતિ તાદૃશઃ કર્મભિઃ શુચિભિર્ દેવી શુદ્ધાત્મા વિજિતેન્દ્રિયઃ
એવો મનુષ્ય બ્રાહ્મણપણું છોડીને પોતાના કર્મોથી શૂદ્ર બની જાય છે. પણ, હે દેવી, શુદ્ધ કર્મોથી, શુદ્ધ હૃદયવાળો અને ઇન્દ્રિયોને જીતનાર મનુષ્ય ઊંચો પદ મેળવે છે.