અલાભે ન વિષાદી સ્યાલ્ લાભે નૈવ ચ હર્ષયેત્ પ્રાણયાત્રિકમાત્રઃ સ્યાન્ માત્રાસઙ્ગાદ્ વિનિર્ગતઃ
ભિક્ષા ન મળે તો દુઃખી ન થવું, મળે તો આનંદ ન કરવો; માત્ર પ્રાણ જીવવા જેટલું સંતોષ રાખવો, માપથી જોડાણ છોડવું.
અતિપૂજિતલાભાંસ્ તુ જુગુપ્સં ચૈવ સર્વતઃ અતિપૂજિતલાભૈસ્ તુ યતિર્ મુક્તો ઽપિ બધ્યતે
જો વધારે સન્માન કે લાભ મળે, તો તેને દરેક રીતે ટાળવું; કારણ કે વધારે સન્માનથી યતિ પણ બંધાઈ જાય છે.
કામઃ ક્રોધસ્ તથા દર્પો લોભમોહાદયશ્ ચ યે તાંસ્ તુ દોષાન્ પરિત્યજ્ય પરિવ્રાણ્ નિર્મમો ભવેત્
કામ, ક્રોધ, અહંકાર, લોભ, મોહ અને આવા બધા દોષો છોડી દેતાં, પરિગ્રહ રહિત સંન્યાસી નિર્મમ બની જાય છે.
અભયં સર્વસત્ત્વેભ્યો દત્ત્વા યશ્ ચરતે મહીમ્ તસ્ય દેહાદ્ વિમુક્તસ્ય ભયં નોત્પદ્યતે ક્વચિત્
જે બધા જીવતો નિર્ભયતા આપે છે અને પૃથ્વી પર નિર્ભયતાથી વિચરે છે, એ વ્યક્તિ જ્યારે શરીર છોડે છે ત્યારે એને ક્યારેય ક્યાંય ભય થતું નથી.
કૃત્વાગ્નિહોત્રં સ્વશરીરસંસ્થં શારીરમ્ અગ્નિં સ્વમુખે જુહોતિ વિપ્રસ્ તુ ભિક્ષોપગતૈર્ હવિર્ભિશ્ ચિતાગ્નિના સ વ્રજતિ સ્મ લોકાન્
જે બ્રાહ્મણ પોતાનું શરીર જ યજ્ઞકુંડ માને છે અને ભિક્ષાથી મળેલા અન્નથી પોતાના મોઢામાં રહેલા શરીરરૂપ અગ્નિમાં હોમ કરે છે, એ અંતે ચિતાની અગ્નિથી સર્વ લોકને પામે છે.
મોક્ષાશ્રમં યશ્ ચરતે યથોક્તં શુચિશ્ ચ સંકલ્પિતબુદ્ધિયુક્તઃ અનિન્ધનં જ્યોતિર્ ઇવ પ્રશાન્તં સ બ્રહ્મલોકં વ્રજતિ દ્વિજાતિઃ
જે વ્યક્તિ નિયમ પ્રમાણે મોક્ષાશ્રમમાં રહી શુદ્ધ અને દૃઢ નિશ્ચયવાળી બુદ્ધિ ધરાવે છે, એ દ્વિજ શાંત અને ઇંધન વિના પ્રકાશ જેવી અવસ્થામાં બ્રહ્મલોકને પામે છે.
સર્વજ્ઞસ્ ત્વં મહાભાગ સર્વભૂતહિતે રતઃ ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ ન તે ઽસ્ત્ય્ અવિદિતં મુને
હે મહાભાગ, તું સર્વજ્ઞ છે, બધા જીવના કલ્યાણમાં તારો રસ છે. ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—એમાં તને કશું અજાણ નથી, હે મુનિ.
કર્મણા કેન વર્ણાનામ્ અધમા જાયતે ગતિઃ ઉત્તમા ચ ભવેત્ કેન બ્રૂહિ તેષાં મહામતે
કયા કર્મથી જાતિઓમાં કોઈને નીચી ગતિ મળે છે અને કયા કર્મથી શ્રેષ્ઠ અવસ્થાને પામે છે? હે મહામતિ, મને એ કહો.
શૂદ્રસ્ તુ કર્મણા કેન બ્રાહ્મણત્વં ચ ગચ્છતિ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે કેન બ્રાહ્મણઃ શૂદ્રતામ્ ઇયાત્
કયા કર્મથી શૂદ્ર બ્રાહ્મણપદ પામે છે? અને કયા કર્મથી બ્રાહ્મણ શૂદ્ર બને છે? અમે એ સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
હિમવચ્છિખરે રમ્યે નાનાધાતુવિભૂષિતે નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે નાનાશ્ચર્યસમન્વિતે
હિમાલયની સુંદર ચોટી પર, જ્યાં વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન છે, અનેક વૃક્ષો અને વેલો ફેલાયેલા છે અને અનેક અદ્ભુત વસ્તુઓ છે,
તત્ર સ્થિતં મહાદેવં ત્રિપુરઘ્નં ત્રિલોચનમ્ શૈલરાજસુતા દેવી પ્રણિપત્ય સુરેશ્વરમ્
ત્યાં મહાદેવ, ત્રિપુરાના વિનાશક અને ત્રિનેત્રી, ઊભા હતા; શૈલરાજાની પુત્રી દેવી એ દેવોના સ્વામીની વંદના કરી.
ઇમં પ્રશ્નં પુરા વિપ્રા અપૃચ્છચ્ ચારુલોચના તદ્ અહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં મમ સત્તમાઃ
પહેલાં, હે વિદ્વાનો, સુંદર આંખો ધરાવતી દેવી એ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો; હવે હું એ સમજાવું છું—હે શ્રેષ્ઠજનોએ, મારા વચન સાંભળો.
ભગવન્ ભગનેત્રઘ્ન પૂષ્ણો દન્તવિનાશન દક્ષક્રતુહર ત્ર્યક્ષ સંશયો મે મહાન્ અયમ્
હે ભગવાન, ભગાનું નેત્ર નાશ કરનાર, પૂષણના દાંત તોડી નાખનાર, દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશક, ત્રિનેત્રધારી, મને આ મોટો સંશય છે.
ચાતુર્વર્ણ્યં ભગવતા પૂર્વં સૃષ્ટં સ્વયંભુવા કેન કર્મવિપાકેન વૈશ્યો ગચ્છતિ શૂદ્રતામ્
હે ભગવાન, સ્વયંભૂએ પહેલાં ચાર વર્ણોની રચના કરી હતી; તો કયા કર્મના ફળે વૈશ્ય શૂદ્ર બને છે?
વૈશ્યો વા ક્ષત્રિયઃ કેન દ્વિજો વા ક્ષત્રિયો ભવેત્ પ્રતિલોમે કથં દેવ શક્યો ધર્મો નિવર્તિતુમ્
અથવા કયા કર્મથી વૈશ્ય કે ક્ષત્રિય દ્વિજ ક્ષત્રિય બને છે? અને વિપરીત ક્રમમાં, હે દેવ, ધર્મ કેવી રીતે બદલાય છે?
કેન વા કર્મણા વિપ્રઃ શૂદ્રયોનૌ પ્રજાયતે ક્ષત્રિયઃ શૂદ્રતામ્ એતિ કેન વા કર્મણા વિભો
હે વિભુ, કયા કર્મથી બ્રાહ્મણ શૂદ્રકુળમાં જન્મે છે? અને કયા કર્મથી ક્ષત્રિય શૂદ્ર બને છે?
એતં મે સંશયં દેવ વદ ભૂતપતે ઽનઘ ત્રયો વર્ણાઃ પ્રકૃત્યેહ કથં બ્રાહ્મણ્યમ્ આપ્નુયુઃ
હે પાપરહિત ભૂતપતિ, મારા આ સંશયને દૂર કરો: અહીં ત્રણ વર્ણો સ્વાભાવિક રીતે બ્રાહ્મણપદ કેવી રીતે પામે છે?
બ્રાહ્મણ્યં દેવિ દુષ્પ્રાપં નિસર્ગાદ્ બ્રાહ્મણઃ શુભે ક્ષત્રિયો વૈશ્યશૂદ્રૌ વા નિસર્ગાદ્ ઇતિ મે મતિઃ
હે શુભે, બ્રાહ્મણપદ મેળવવું અતિ દુષ્કર છે; સ્વભાવથી જ કોઈ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય કે શૂદ્ર બને છે—મારો એવો મત છે.
કર્મણા દુષ્કૃતેનેહ સ્થાનાદ્ ભ્રશ્યતિ સ દ્વિજઃ શ્રેષ્ઠં વર્ણમ્ અનુપ્રાપ્ય તસ્માદ્ આક્ષિપ્યતે પુનઃ
અહીં દુષ્કર્મથી દ્વિજ પોતાનાં સ્થાનથી પડી જાય છે; શ્રેષ્ઠ વર્ણ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ એ ફરીથી નીચે ફેંકાઈ જાય છે.
સ્થિતો બ્રાહ્મણધર્મેણ બ્રાહ્મણ્યમ્ ઉપજીવતિ ક્ષત્રિયો વાથ વૈશ્યો વા બ્રહ્મભૂયં સ ગચ્છતિ
જે બ્રાહ્મણના ધર્મમાં સ્થિર રહે છે, એ બ્રાહ્મણ તરીકે જીવન વિતાવે છે; ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય હોય, તો પણ એ બ્રાહ્મણપદ પામે છે.
યશ્ ચ વિપ્રત્વમ્ ઉત્સૃજ્ય ક્ષત્રધર્માન્ નિષેવતે બ્રાહ્મણ્યાત્ સ પરિભ્રષ્ટઃ ક્ષત્રયોનૌ પ્રજાયતે
જે બ્રાહ્મણ પોતાનું બ્રાહ્મણપદ છોડીને ક્ષત્રિયના કર્તવ્ય સ્વીકારે છે, તે બ્રાહ્મણપદથી પડીને ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મે છે.
વૈશ્યકર્મ ચ યો વિપ્રો લોભમોહવ્યપાશ્રયઃ બ્રાહ્મણ્યં દુર્લભં પ્રાપ્ય કરોત્ય્ અલ્પમતિઃ સદા
જે બ્રાહ્મણ લોભ કે મોહમાં આવીને વૈશ્યનું કામ કરે છે, તે દુર્લભ બ્રાહ્મણપદ પામીને પણ હંમેશા મૂર્ખાઈ કરે છે.
સ દ્વિજો વૈશ્યતામ્ એતિ વૈશ્યો વા શૂદ્રતામ્ ઇયાત્ સ્વધર્માત્ પ્રચ્યુતો વિપ્રસ્ તતઃ શૂદ્રત્વમ્ આપ્નુયાત્
આવો દ્વિજ વૈશ્ય બની જાય છે, અને વૈશ્ય શૂદ્ર બની શકે છે; પોતાનું ધર્મ છોડનારો બ્રાહ્મણ અંતે શૂદ્રપદ પામે છે.
તત્રાસૌ નિરયં પ્રાપ્તો વર્ણભ્રષ્ટો બહિષ્કૃતઃ બ્રહ્મલોકાત્ પરિભ્રષ્ટઃ શૂદ્રયોનૌ પ્રજાયતે
આ રીતે વર્ણભ્રષ્ટ થયેલો, પોતાનું સ્થાન ગુમાવનાર નરકમાં જાય છે અને બ્રહ્મલોકમાંથી પડીને શૂદ્ર કુળમાં જન્મે છે.
ક્ષત્રિયો વા મહાભાગે વૈશ્યો વા ધર્મચારિણિ સ્વાનિ કર્માણ્ય્ અપાકૃત્ય શૂદ્રકર્મ નિષેવતે
હે મહાભાગે, જો ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય પોતાનું કર્તવ્ય છોડીને શૂદ્રનું કામ કરે છે—
સ્વસ્થાનાત્ સ પરિભ્રષ્ટો વર્ણસંકરતાં ગતઃ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રત્વં યાતિ તાદૃશઃ
તો એવો બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય પોતાનું સ્થાન ગુમાવી વર્ણમિશ્રતા પામે છે અને અંતે શૂદ્ર બની જાય છે.
યસ્ તુ શૂદ્રઃ સ્વધર્મેણ જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાઞ્ શુચિઃ ધર્મજ્ઞો ધર્મનિરતઃ સ ધર્મફલમ્ અશ્નુતે
પણ જે શૂદ્ર પોતાનું કર્તવ્ય નિષ્ઠાથી કરે છે, જ્ઞાન અને સમજ ધરાવે છે, શુદ્ધ છે, ધર્મ જાણે છે અને ધર્મમાં તત્પર રહે છે, તે ધર્મનું ફળ પામે છે.
ઇદં ચૈવાપરં દેવિ બ્રહ્મણા સમુદાહૃતમ્ અધ્યાત્મં નૈષ્ઠિકી સિદ્ધિર્ ધર્મકામૈર્ નિષેવ્યતે
હે દેવી, આ ઉપરાંત પણ બ્રહ્માએ કહ્યું છે કે, આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ એ ધર્મની ઈચ્છા રાખનારા લોકો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
ઉગ્રાન્નં ગર્હિતં દેવિ ગણાન્નં શ્રાદ્ધસૂતકમ્ ઘુષ્ટાન્નં નૈવ ભોક્તવ્યં શૂદ્રાન્નં નૈવ વા ક્વચિત્
કઠોર, નિંદિત, સામૂહિક, શ્રાદ્ધ કે સુતકનું, ઘોષિત અશુદ્ધ, કે શૂદ્રનું અન્ન—આવો કોઈ પણ અન્ન, હે દેવી, ક્યારેય ન ખાવો.
શૂદ્રાન્નં ગર્હિતં દેવિ સદા દેવૈર્ મહાત્મભિઃ પિતામહમુખોત્સૃષ્ટં પ્રમાણમ્ ઇતિ મે મતિઃ
શૂદ્રનું અન્ન હંમેશા દેવો અને મહાત્માઓ દ્વારા નિંદિત છે, હે દેવી; પિતૃઓએ જે નિયમ આપ્યો છે, એ જ સાચો છે—એવું મારું માનવું છે.