ચર્મકાશકુશૈઃ કુર્યાત્ પરિધાનોત્તરીયકે તદ્વત્ ત્રિષવણં સ્નાનં શસ્તમ્ અસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ
તેણે ચામડી, કાંડા અથવા કુશાથી બનેલા કપડાં પહેરવા જોઈએ, અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, દિવસમાં ત્રણ વખત સ્નાન કરવું યોગ્ય છે.
દેવતાભ્યર્ચનં હોમઃ સર્વાભ્યાગતપૂજનમ્ ભિક્ષા બલિપ્રદાનં તુ શસ્તમ્ અસ્ય પ્રશસ્યતે
દેવતાઓની પૂજા, હોદ, બધા આવનારની આદરપૂર્વક સેવા, ભિક્ષા અને બલિ આપવું તે માટે પ્રશંસનીય છે.
વન્યસ્નેહેન ગાત્રાણામ્ અભ્યઙ્ગશ્ ચાપિ શસ્યતે તપસ્યા તસ્ય વિપ્રેન્દ્રાઃ શીતોષ્ણાદિસહિષ્ણુતા
શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, વનના તેલથી શરીર પર મલિશણ કરવું પણ યોગ્ય છે, અને તપસ્યામાં ઠંડી-ગરમી સહન કરવું પણ યોગ્ય છે.
યસ્ ત્વ્ એતા નિયતશ્ ચર્યા વાનપ્રસ્થશ્ ચરેન્ મુનિઃ સ દહત્ય્ અગ્નિવદ્ દોષાઞ્ જયેલ્ લોકાંશ્ ચ શાશ્વતાન્
જે વનવાસી મુનિ નિયમિત રીતે આ રીતોનું પાલન કરે છે, તે અગ્નિની જેમ દોષોને દહન કરે છે અને શાશ્વત લોકને જીતે છે.
ચતુર્થશ્ ચાશ્રમો ભિક્ષોઃ પ્રોચ્યતે યો મનીષિભિઃ તસ્ય સ્વરૂપં ગદતો બુધ્યધ્વં મમ સત્તમાઃ
ચોથો આશ્રમ, ભિક્ષુનો, વિદ્વાનોએ જણાવ્યું છે; હે શ્રેષ્ઠ લોકો, તેનું સ્વરૂપ હું કહું છું, સાંભળો.
પુત્રદ્રવ્યકલત્રેષુ ત્યજેત્ સ્નેહં દ્વિજોત્તમાઃ ચતુર્થમ્ આશ્રમસ્થાનં ગચ્છેન્ નિર્ધૂતમત્સરઃ
શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, પુત્ર, સંપત્તિ અને પત્નીથી લાગણી છોડી, ઈર્ષ્યા રહિત થઈ, ચોથા આશ્રમમાં પ્રવેશવું જોઈએ.
ત્રૈવર્ણિકાંસ્ ત્યજેત્ સર્વાન્ આરમ્ભાન્ દ્વિજસત્તમાઃ મિત્રાદિષુ સમો મૈત્રઃ સમસ્તેષ્વ્ એવ જન્તુષુ
શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, ત્રણ વર્ણના બધા કાર્યો છોડી દેવા, મિત્ર અને શત્રુમાં સમતા રાખવી, અને સર્વ જીવો સાથે મિત્રતા જાળવવી.
જરાયુજાણ્ડજાદીનાં વાઙ્મનઃકર્મભિઃ ક્વચિત્ યુક્તઃ કુર્વીત ન દ્રોહં સર્વસઙ્ગાંશ્ ચ વર્જયેત્
કોઈ પણ જીવોને, જે ગર્ભ, અંડા કે અન્ય રીતે જન્મે છે, કદી પણ વચન, મન કે કર્મથી દુઃખ ન આપવું અને સર્વ સંબંધો છોડવા.
એકરાત્રસ્થિતિર્ ગ્રામે પઞ્ચરાત્રસ્થિતિઃ પુરે તથા પ્રીતિર્ ન તિર્યક્ષુ દ્વેષો વા નાસ્ય જાયતે
ગામમાં એક રાત, શહેરમાં પાંચ રાત રહેવું, અને પશુઓ સાથે ન તો પ્રેમ ન તો દ્વેષ રાખવો.
પ્રાણયાત્રાનિમિત્તં ચ વ્યઙ્ગારે ઽભુક્તવજ્જને કાલે પ્રશસ્તવર્ણાનાં ભિક્ષાર્થી પર્યટેદ્ ગૃહાન્
પ્રાણ જીવવા માટે, યોગ્ય સમયે, સારા વર્તનવાળાના ઘરમાં ભિક્ષા માટે જવું, જાણે કે કશું ખાધું નથી.
અલાભે ન વિષાદી સ્યાલ્ લાભે નૈવ ચ હર્ષયેત્ પ્રાણયાત્રિકમાત્રઃ સ્યાન્ માત્રાસઙ્ગાદ્ વિનિર્ગતઃ
ભિક્ષા ન મળે તો દુઃખી ન થવું, મળે તો આનંદ ન કરવો; માત્ર પ્રાણ જીવવા જેટલું સંતોષ રાખવો, માપથી જોડાણ છોડવું.
અતિપૂજિતલાભાંસ્ તુ જુગુપ્સં ચૈવ સર્વતઃ અતિપૂજિતલાભૈસ્ તુ યતિર્ મુક્તો ઽપિ બધ્યતે
જો વધારે સન્માન કે લાભ મળે, તો તેને દરેક રીતે ટાળવું; કારણ કે વધારે સન્માનથી યતિ પણ બંધાઈ જાય છે.
કામઃ ક્રોધસ્ તથા દર્પો લોભમોહાદયશ્ ચ યે તાંસ્ તુ દોષાન્ પરિત્યજ્ય પરિવ્રાણ્ નિર્મમો ભવેત્
કામ, ક્રોધ, અહંકાર, લોભ, મોહ અને આવા બધા દોષો છોડી દેતાં, પરિગ્રહ રહિત સંન્યાસી નિર્મમ બની જાય છે.
અભયં સર્વસત્ત્વેભ્યો દત્ત્વા યશ્ ચરતે મહીમ્ તસ્ય દેહાદ્ વિમુક્તસ્ય ભયં નોત્પદ્યતે ક્વચિત્
જે બધા જીવતો નિર્ભયતા આપે છે અને પૃથ્વી પર નિર્ભયતાથી વિચરે છે, એ વ્યક્તિ જ્યારે શરીર છોડે છે ત્યારે એને ક્યારેય ક્યાંય ભય થતું નથી.
કૃત્વાગ્નિહોત્રં સ્વશરીરસંસ્થં શારીરમ્ અગ્નિં સ્વમુખે જુહોતિ વિપ્રસ્ તુ ભિક્ષોપગતૈર્ હવિર્ભિશ્ ચિતાગ્નિના સ વ્રજતિ સ્મ લોકાન્
જે બ્રાહ્મણ પોતાનું શરીર જ યજ્ઞકુંડ માને છે અને ભિક્ષાથી મળેલા અન્નથી પોતાના મોઢામાં રહેલા શરીરરૂપ અગ્નિમાં હોમ કરે છે, એ અંતે ચિતાની અગ્નિથી સર્વ લોકને પામે છે.
મોક્ષાશ્રમં યશ્ ચરતે યથોક્તં શુચિશ્ ચ સંકલ્પિતબુદ્ધિયુક્તઃ અનિન્ધનં જ્યોતિર્ ઇવ પ્રશાન્તં સ બ્રહ્મલોકં વ્રજતિ દ્વિજાતિઃ
જે વ્યક્તિ નિયમ પ્રમાણે મોક્ષાશ્રમમાં રહી શુદ્ધ અને દૃઢ નિશ્ચયવાળી બુદ્ધિ ધરાવે છે, એ દ્વિજ શાંત અને ઇંધન વિના પ્રકાશ જેવી અવસ્થામાં બ્રહ્મલોકને પામે છે.
સર્વજ્ઞસ્ ત્વં મહાભાગ સર્વભૂતહિતે રતઃ ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ ન તે ઽસ્ત્ય્ અવિદિતં મુને
હે મહાભાગ, તું સર્વજ્ઞ છે, બધા જીવના કલ્યાણમાં તારો રસ છે. ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—એમાં તને કશું અજાણ નથી, હે મુનિ.
કર્મણા કેન વર્ણાનામ્ અધમા જાયતે ગતિઃ ઉત્તમા ચ ભવેત્ કેન બ્રૂહિ તેષાં મહામતે
કયા કર્મથી જાતિઓમાં કોઈને નીચી ગતિ મળે છે અને કયા કર્મથી શ્રેષ્ઠ અવસ્થાને પામે છે? હે મહામતિ, મને એ કહો.
શૂદ્રસ્ તુ કર્મણા કેન બ્રાહ્મણત્વં ચ ગચ્છતિ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે કેન બ્રાહ્મણઃ શૂદ્રતામ્ ઇયાત્
કયા કર્મથી શૂદ્ર બ્રાહ્મણપદ પામે છે? અને કયા કર્મથી બ્રાહ્મણ શૂદ્ર બને છે? અમે એ સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
હિમવચ્છિખરે રમ્યે નાનાધાતુવિભૂષિતે નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે નાનાશ્ચર્યસમન્વિતે
હિમાલયની સુંદર ચોટી પર, જ્યાં વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન છે, અનેક વૃક્ષો અને વેલો ફેલાયેલા છે અને અનેક અદ્ભુત વસ્તુઓ છે,
તત્ર સ્થિતં મહાદેવં ત્રિપુરઘ્નં ત્રિલોચનમ્ શૈલરાજસુતા દેવી પ્રણિપત્ય સુરેશ્વરમ્
ત્યાં મહાદેવ, ત્રિપુરાના વિનાશક અને ત્રિનેત્રી, ઊભા હતા; શૈલરાજાની પુત્રી દેવી એ દેવોના સ્વામીની વંદના કરી.
ઇમં પ્રશ્નં પુરા વિપ્રા અપૃચ્છચ્ ચારુલોચના તદ્ અહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં મમ સત્તમાઃ
પહેલાં, હે વિદ્વાનો, સુંદર આંખો ધરાવતી દેવી એ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો; હવે હું એ સમજાવું છું—હે શ્રેષ્ઠજનોએ, મારા વચન સાંભળો.
ભગવન્ ભગનેત્રઘ્ન પૂષ્ણો દન્તવિનાશન દક્ષક્રતુહર ત્ર્યક્ષ સંશયો મે મહાન્ અયમ્
હે ભગવાન, ભગાનું નેત્ર નાશ કરનાર, પૂષણના દાંત તોડી નાખનાર, દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશક, ત્રિનેત્રધારી, મને આ મોટો સંશય છે.
ચાતુર્વર્ણ્યં ભગવતા પૂર્વં સૃષ્ટં સ્વયંભુવા કેન કર્મવિપાકેન વૈશ્યો ગચ્છતિ શૂદ્રતામ્
હે ભગવાન, સ્વયંભૂએ પહેલાં ચાર વર્ણોની રચના કરી હતી; તો કયા કર્મના ફળે વૈશ્ય શૂદ્ર બને છે?
વૈશ્યો વા ક્ષત્રિયઃ કેન દ્વિજો વા ક્ષત્રિયો ભવેત્ પ્રતિલોમે કથં દેવ શક્યો ધર્મો નિવર્તિતુમ્
અથવા કયા કર્મથી વૈશ્ય કે ક્ષત્રિય દ્વિજ ક્ષત્રિય બને છે? અને વિપરીત ક્રમમાં, હે દેવ, ધર્મ કેવી રીતે બદલાય છે?
કેન વા કર્મણા વિપ્રઃ શૂદ્રયોનૌ પ્રજાયતે ક્ષત્રિયઃ શૂદ્રતામ્ એતિ કેન વા કર્મણા વિભો
હે વિભુ, કયા કર્મથી બ્રાહ્મણ શૂદ્રકુળમાં જન્મે છે? અને કયા કર્મથી ક્ષત્રિય શૂદ્ર બને છે?
એતં મે સંશયં દેવ વદ ભૂતપતે ઽનઘ ત્રયો વર્ણાઃ પ્રકૃત્યેહ કથં બ્રાહ્મણ્યમ્ આપ્નુયુઃ
હે પાપરહિત ભૂતપતિ, મારા આ સંશયને દૂર કરો: અહીં ત્રણ વર્ણો સ્વાભાવિક રીતે બ્રાહ્મણપદ કેવી રીતે પામે છે?
બ્રાહ્મણ્યં દેવિ દુષ્પ્રાપં નિસર્ગાદ્ બ્રાહ્મણઃ શુભે ક્ષત્રિયો વૈશ્યશૂદ્રૌ વા નિસર્ગાદ્ ઇતિ મે મતિઃ
હે શુભે, બ્રાહ્મણપદ મેળવવું અતિ દુષ્કર છે; સ્વભાવથી જ કોઈ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય કે શૂદ્ર બને છે—મારો એવો મત છે.
કર્મણા દુષ્કૃતેનેહ સ્થાનાદ્ ભ્રશ્યતિ સ દ્વિજઃ શ્રેષ્ઠં વર્ણમ્ અનુપ્રાપ્ય તસ્માદ્ આક્ષિપ્યતે પુનઃ
અહીં દુષ્કર્મથી દ્વિજ પોતાનાં સ્થાનથી પડી જાય છે; શ્રેષ્ઠ વર્ણ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ એ ફરીથી નીચે ફેંકાઈ જાય છે.
સ્થિતો બ્રાહ્મણધર્મેણ બ્રાહ્મણ્યમ્ ઉપજીવતિ ક્ષત્રિયો વાથ વૈશ્યો વા બ્રહ્મભૂયં સ ગચ્છતિ
જે બ્રાહ્મણના ધર્મમાં સ્થિર રહે છે, એ બ્રાહ્મણ તરીકે જીવન વિતાવે છે; ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય હોય, તો પણ એ બ્રાહ્મણપદ પામે છે.