સર્વકામસમાયુક્તઃ પ્રેત્ય ચાપ્ય્ અશ્નુતે સુખમ્ એવં કર્મસમાયુક્તો રમતે વિગતજ્વરઃ
જે પુણ્યકર્મથી યુક્ત છે, તે સર્વ ઈચ્છાઓથી પરિપૂર્ણ થઈ મૃત્યુ પછી પણ સુખ ભોગવે છે; એવો માણસ ચિંતામુક્ત થઈ આનંદમાં રહે છે.
રૂપવાન્ કીર્તિમાંશ્ ચૈવ ધનવાંશ્ ચોપજાયતે એતદ્ વઃ સર્વમ્ આખ્યાતમ્ અન્નદાનફલં મહત્ મૂલમ્ એતત્ તુ ધર્માણાં પ્રદાનાનાં ચ ભો દ્વિજાઃ
એવો માણસ રૂપવાન, પ્રસિદ્ધ અને ધનવાન બને છે. અનાજ દાનના મહાન ફળો વિશે તમને બધું કહી દીધું છે. એ જ ધર્મ અને બધા દાનનું મૂળ છે, હે દ્વિજો.
પરલોકગતાનાં તુ સ્વકર્મસ્થાનવાસિનામ્ તેષાં શ્રાદ્ધં કથં જ્ઞેયં પુત્રૈશ્ ચાન્યૈશ્ ચ બન્ધુભિઃ
પરલોકમાં પોતાના કર્મ અનુસાર રહેતા પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ પુત્રો અને અન્ય સંબંધીઓએ કેવી રીતે સમજવું જોઈએ?
નમસ્કૃત્ય જગન્નાથં વારાહં લોકભાવનમ્ શૃણુધ્વં સંપ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધકલ્પં યથોદિતમ્
જગન્નાથ, લોકપાલક વરાહને વંદન કરીને, હવે તમે સાંભળો, હું શ્રાદ્ધવિધિ જેમ કહેવાય છે તેમ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવું છું.
પુરા કોકાજલે મગ્નાન્ પિતૄન્ ઉદ્ધૃતવાન્ વિભુઃ શ્રાદ્ધં કૃત્વા તદા દેવો યથા તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ
પહેલાં ભગવાને કોકા જળમાં ડૂબેલા પિતૃઓને, દેવોએ જેમ શ્રાદ્ધ કર્યું તેમ શ્રાદ્ધ કરીને, ત્યાંથી ઉદ્ધાર કર્યો હતો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
કિમર્થં તે તુ કોકાયાં નિમગ્નાઃ પિતરો ઽમ્ભસિ કથં તેનોદ્ધૃતાસ્ તે વૈ વારાહેણ દ્વિજોત્તમ
પિતૃઓ કોકાના જળમાં શા માટે ડૂબેલા હતા? અને વરાહે તેમને કેવી રીતે ઉદ્ધાર્યા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો?
તસ્મિન્ કોકામુખે તીર્થે ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદે શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે બ્રૂહિ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ
કોકામુખ તીર્થે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે, ત્યાંની વાત અમે સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને કહો, અમને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.
ત્રેતાદ્વાપરયોઃ સંધૌ પિતરો દિવ્યમાનુષાઃ પુરા મેરુગિરેઃ પૃષ્ઠે વિશ્વૈર્ દેવૈઃ સહ સ્થિતાઃ
તૃતા અને દ્વાપર યુગની સંધિએ, દૈવી અને માનવ પિતૃઓ બધા દેવો સાથે મેરુ પર્વતની ચોટી પર ઊભા હતા.
તેષાં સમુપવિષ્ટાનાં પિતૄણાં સોમસંભવા કન્યા કાન્તિમતી દિવ્યા પુરતઃ પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતા તામ્ ઊચુઃ પિતરો દિવ્યા યે તત્રાસન્ સમાગતાઃ
જ્યારે સોમવંશી પિતૃઓ ત્યાં બેઠા હતા, ત્યારે એક સુંદર દૈવી કન્યા હાથ જોડીને તેમના સામે ઊભી રહી. ત્યાં ભેગા થયેલા દૈવી પિતૃઓએ તેને પૂછ્યું.
કાસિ ભદ્રે પ્રભુઃ કો વા ભવત્યા વક્તુમ્ અર્હસિ
હે કલ્યાણી, તમે કોણ છો? તમારો સ્વામી કોણ છે? કૃપા કરીને અમને કહો.
સા પ્રોવાચ પિતૄન્ દેવાન્ કલા ચાન્દ્રમસીતિ હ પ્રભુત્વે ભવતામ્ એવ વરયામિ યદીચ્છથ
તે કન્યાએ પિતૃઓ અને દેવોને કહ્યું: 'હું ચંદ્રની પુત્રી કલાં છું. જો તમે ઇચ્છો તો હું તમારો સ્વીકાર કરું છું.'
ઊર્જા નામાસ્તિ પ્રથમં સ્વધા ચ તદનન્તરમ્ ભવદ્ભિશ્ ચાદ્યૈવ કૃતં નામ કોકેતિ ભાવિતમ્
'મારું પહેલું નામ ઊર્જા છે અને પછી સ્વધા છે; આજે તમે મને કોકા નામ આપ્યું છે.'
તે હિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા પિતરો દિવ્યમાનુષાઃ તસ્યા મુખં નિરીક્ષન્તો ન તૃપ્તિમ્ અધિજગ્મિરે
તેણીનું વચન સાંભળીને, દેવ અને માનવ પિતૃઓએ તેના ચહેરા તરફ જોઈને પણ તૃપ્તિ અનુભવી ન શક્યા.
વિશ્વેદેવાશ્ ચ તાઞ્ જ્ઞાત્વા કન્યામુખનિરીક્ષકાન્ યોગચ્યુતાન્ નિરીક્ષ્યૈવ વિહાય ત્રિદિવં ગતાઃ
વિશ્વદેવોએ જાણ્યું કે પિતૃઓ એ કન્યાના ચહેરા પર નજર જમાવી રહી છે અને પોતાના યોગથી વિમુખ થઈ ગયા છે, તો તેઓ સ્વર્ગ છોડી દઈને ચાલ્યા ગયા.
ભગવાન્ અપિ શીતાંશુર્ ઊર્જાં નાપશ્યદ્ આત્મજામ્ સમાકુલમના દધ્યૌ ક્વ ગતેતિ મહાયશાઃ
પવિત્ર ચંદ્રદેવ જ્યારે પોતાની પુત્રી ઊર્જાને ન જોઈ શક્યા, ત્યારે તેઓ ખૂબ જ ચિંતિત બની ગયા અને વિચારવા લાગ્યા—'એ ક્યાં ગઈ હશે?'
સ વિવેદ તદા સોમઃ પ્રાપ્તાં પિતૄંશ્ ચ કામતઃ તૈશ્ ચાવલોકિતાં હાર્દાત્ સ્વીકૃતાં ચ તપોબલાત્
પછી ચંદ્રદેવે સમજ્યું કે પિતૃઓએ કામવશ થઈને ઊર્જાને સ્વીકારી છે, તેને હૃદયપૂર્વક જોઈ છે અને પોતાના તપના બળે તેને પોતાના મનમાં રાખી લીધી છે.
તતઃ ક્રોધપરીતાત્મા પિતૄઞ્ શશધરો દ્વિજાઃ શશાપ નિપતિષ્યધ્વં યોગભ્રષ્ટા વિચેતસઃ
ત્યાં પછી, ક્રોધથી ભરાયેલા ચંદ્રદેવે પિતૃઓને શાપ આપ્યો: 'તમે યોગથી વિમુખ થઈને અવિચારી બની ગયા છો, હવે તમે નીચે પડી જશો!'
યસ્માદ્ અદત્તાં મત્કન્યાં કામયધ્વં સુબાલિશાઃ યસ્માદ્ ધૃતવતી ચેયં પતીન્ પિતૃમતી સતી
'કેમ કે, અજ્ઞાનીઓ, તમે મારી દીકરીને મેળવ્યા વિના તેની ઈચ્છા રાખો છો, અને જ્યારે પિતા જીવિત છે ત્યારે આ સતી કન્યાએ પતિઓને સ્વીકારી લીધા છે—'
સ્વતન્ત્રા ધર્મમ્ ઉત્સૃજ્ય તસ્માદ્ ભવતુ નિમ્નગા કોકેતિ પ્રથિતા લોકે શિશિરાદ્રિસમાશ્રિતા
'એ પોતાની ફરજ છોડી, સ્વતંત્ર બની, હવે જગતમાં કોકા નામે પ્રસિદ્ધ વહેતી નદી બની જાય, અને શીતપર્વતના આશ્રયમાં રહે.'
ઇત્થં શપ્તાશ્ ચન્દ્રમસા પિતરો દિવ્યમાનુષાઃ યોગભ્રષ્ટા નિપતિતા હિમવત્પાદભૂતલે
આ રીતે ચંદ્રદેવે શાપ આપ્યા પછી, દેવ અને માનવ પિતૃઓ યોગથી વિમુખ થઈને હિમાલય પર્વતના પાદરે પડી ગયા.
ઊર્જા તત્રૈવ પતિતા ગિરિરાજસ્ય વિસ્તૃતે પ્રસ્થે તીર્થં સમાસાદ્ય સપ્તસામુદ્રમ્ ઉત્તમમ્
ઊર્જા પણ ત્યાં જ, પર્વતરાજના વિશાળ મેદાન પર પડી, સાત મહાસાગરોના ઉત્તમ તીર્થને પામી.
કોકા નામ તતો વેગાન્ નદી તીર્થશતાકુલા પ્લાવયન્તી ગિરેઃ શૃઙ્ગં સર્પણાત્ તુ સરિત્ સ્મૃતા
ત્યાંથી, ઝડપી વહેતી કોકા નામની નદી, અનેક તીર્થોથી ભરપૂર, પર્વતની ચોટીને વહાવી ગઈ; અને વહેતી હોવાથી તેને નદી કહેવાય છે.
અથ તે પિતરો વિપ્રા યોગહીના મહાનદીમ્ દદૃશુઃ શીતસલિલાં ન વિદુસ્ તાં સુલોચનામ્
પછી યોગથી વિમુખ થયેલા પિતૃઓએ ઠંડા પાણીવાળી મહાનદી જોઈ, પણ, મુનિઓ, એ સુંદર આંખવાળી નદીને ઓળખી શક્યા નહીં.
તતસ્ તુ ગિરિરાડ્ દૃષ્ટ્વા પિતૄંસ્ તાંસ્ તુ ક્ષુધાર્દિતાન્ બદરીમ્ આદિદેશાથ ધેનું ચૈકાં મધુસ્રવામ્
પર્વતના રાજાએ, ભૂખથી પીડાતા પિતૃઓને જોઈ, તેમને બોરનું ઝાડ અને મધવાળું દૂધ આપતી એક ગાય બતાવી.
ક્ષીરં મધુ ચ તદ્ દિવ્યં કોકામ્ભો બદરીફલમ્ ઇદં ગિરિવરેણૈષાં પોષણાય નિરૂપિતમ્
દૂધ, મધ, કોકાનું પાણી અને બોરફળ—આ બધું પર્વતરાજાએ પિતૃઓના પોષણ માટે આપ્યું.
તયા વૃત્ત્યા તુ વસતાં પિતૄણાં મુનિસત્તમાઃ દશ વર્ષસહસ્રાણિ યયુર્ એકમ્ અહો યથા
આ જ રીતે, મુનિશ્રેષ્ઠો, એ પિતૃઓએ એ જ આહારથી દસ હજાર વર્ષ સુધી ત્યાં એક દિવસ જેવું જીવન વિતાવ્યું.
એવં લોકે વિપિતરિ તથૈવ વિગતસ્વધે દૈત્યા બભૂવુર્ બલિનો યાતુધાનાશ્ ચ રાક્ષસાઃ
આ રીતે પિતૃઓ પતિત થયા અને સ્વધા બંધ થઈ, ત્યારે દૈત્ય, યાતુધાન અને રાક્ષસો જગતમાં પ્રબળ બન્યા.
તે તાન્ પિતૃગણાન્ દૈત્યા યાતુધાનાશ્ ચ વેગિતાઃ વિશ્વૈર્ દેવૈર્ વિરહિતાન્ સર્વતઃ સમુપાદ્રવન્
એ દૈત્ય અને યાતુધાનોએ, જલદીથી, સર્વદેવોથી વિમુખ થયેલા પિતૃઓ પર ચારે બાજુથી આક્રમણ કર્યું.
દૈતેયાન્ યાતુધાનાંશ્ ચ દૃષ્ટ્વૈવાપતતો દ્વિજાઃ કોકાતટસ્થામ્ ઉત્તુઙ્ગાં શિલાં તે જગૃહૂ રુષા
દૈત્ય અને યાતુધાનોએ હુમલો કરતા જોઈ, પિતૃઓએ કોકાના કિનારે ઊભેલી મોટી શિલા ગુસ્સાથી ઉઠાવી.
ગૃહીતાયાં શિલાયાં તુ કોકા વેગવતી પિતૄન્ છાદયામ્ આસ તોયેન પ્લાવયન્તી હિમાચલમ્
જ્યારે પિતૃઓએ એ શિલા પકડી, ત્યારે ઝડપી કોકા નદીએ પોતાના પાણીથી પિતૃઓને ઢાંકી લીધા અને હિમાલયને વહાવી નાખ્યો.