શાઠ્યેનાપિ નરા નિત્યં યે સ્મરન્તિ જનાર્દનમ્ તે ઽપિ યાન્તિ તનું ત્યક્ત્વા વિષ્ણુલોકમ્ અનામયમ્
જે લોકો હંમેશાં યા તો કપટથી પણ જનાર્દનનું સ્મરણ કરે છે, તેઓ પણ શરીર છોડ્યા પછી નિર્વિકાર વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.
અત્યન્તક્રોધસક્તો ઽપિ કદાચિત્ કીર્તયેદ્ ધરિમ્ સો ઽપિ દોષક્ષયાન્ મુક્તિં લભેચ્ ચેદિપતિર્ યથા
જેને અત્યંત ક્રોધની લાગણી છે, એ વ્યક્તિ પણ જો ક્યારેક હરિનું ગુણગાન કરે, તો તેના દોષ નાશ પામે પછી, દેવોના સ્વામી જેવું મુક્તિ પામે છે.
શ્રુત્વૈવં યમમાર્ગં તે નરકેષુ ચ યાતનામ્ પપ્રચ્છુશ્ ચ પુનર્ વ્યાસં સંશયં મુનિસત્તમાઃ
યમના માર્ગ અને નરકની યાતનાઓ વિષે આવું સાંભળી, શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ ફરીથી વ્યાસજીને પોતાની શંકા પુછવી શરૂ કરી.
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ મર્ત્યસ્ય કઃ સહાયો વૈ પિતા માતા સુતો ગુરુઃ
હે ભગવાન, સર્વ ધર્મના જાણકાર અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત, મરણશીલ માણસનો સાચો સાથી કોણ છે—પિતા, માતા, પુત્ર કે ગુરુ?
જ્ઞાતિસંબન્ધિવર્ગશ્ ચ મિત્રવર્ગસ્ તથૈવ ચ ગૃહં શરીરમ્ ઉત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમં જનાઃ ગચ્છન્ત્ય્ અમુત્ર લોકે વૈ કશ્ ચ તાન્ અનુગચ્છતિ
સગા-સંબંધીઓ અને મિત્રોનો સમૂહ પણ, જ્યારે માણસ ઘર અને શરીર, જે હવે લાકડું કે માટી જેવું બની ગયું છે, છોડે છે, ત્યારે એમાંથી કોણ તેની સાથે પરલોકમાં જાય છે?
એકઃ પ્રસૂયતે વિપ્રા એક એવ હિ નશ્યતિ એકસ્ તરતિ દુર્ગાણિ ગચ્છત્ય્ એકસ્ તુ દુર્ગતિમ્
માણસ એકલો જ જન્મે છે, બ્રાહ્મણો, અને એકલો જ નાશ પામે છે; એકલો જ મુશ્કેલીઓ પાર કરે છે અને એકલો જ દુઃખમાં જાય છે.
અસહાયઃ પિતા માતા તથા ભ્રાતા સુતો ગુરુઃ જ્ઞાતિસંબન્ધિવર્ગશ્ ચ મિત્રવર્ગસ્ તથૈવ ચ
પિતા, માતા, ભાઈ, પુત્ર, ગુરુ, સગા-સંબંધીઓ અને મિત્રો—આ બધાં પણ અંતે સાથી બનતા નથી.
મૃતં શરીરમ્ ઉત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમં જનાઃ મુહૂર્તમ્ ઇવ રોદિત્વા તતો યાન્તિ પરાઙ્મુખાઃ
મૃતદેહ, જે હવે લાકડું કે માટી જેવું છે, છોડીને લોકો થોડો સમય રડે છે અને પછી પીઠ ફેરવી લે છે.
તૈસ્ તચ્ છરીરમ્ ઉત્સૃષ્ટં ધર્મ એકો ઽનુગચ્છતિ તસ્માદ્ ધર્મઃ સહાયશ્ ચ સેવિતવ્યઃ સદા નૃભિઃ
એ દેહને છોડ્યા પછી માત્ર ધર્મ જ સાથ આપે છે; તેથી માણસે હંમેશાં ધર્મને જ સાચો સાથી માનવો જોઈએ.
પ્રાણી ધર્મસમાયુક્તો ગચ્છેત્ સ્વર્ગગતિં પરામ્ તથૈવાધર્મસંયુક્તો નરકં ચોપપદ્યતે
જે પ્રાણી ધર્મથી યુક્ત છે, એ ઉત્તમ સ્વર્ગગતિ પામે છે; અને જે અધર્મથી જોડાયેલો છે, એ નરકમાં જાય છે.
તસ્માત્ પાપાગતૈર્ અર્થૈર્ નાનુરજ્યેત પણ્ડિતઃ ધર્મ એકો મનુષ્યાણાં સહાયઃ પરિકીર્તિતઃ
માટે, પંડિતે પાપથી મળેલ ધનથી આસક્ત થવું જોઈએ નહીં, કારણ કે ધર્મ જ માણસનો સાચો સાથી ગણાયો છે.
લોભાન્ મોહાદ્ અનુક્રોશાદ્ ભયાદ્ વાથ બહુશ્રુતઃ નરઃ કરોત્ય્ અકાર્યાણિ પરાર્થે લોભમોહિતઃ
લોભ, મોહ, દયા કે ભયથી, અથવા બહુ શીખ્યો હોવા છતાં, માણસ બીજાના લાભ માટે લોભમાં આવીને અયોગ્ય કામ કરે છે.
ધર્મશ્ ચાર્થશ્ ચ કામશ્ ચ ત્રિતયં જીવતઃ ફલમ્ એતત્ ત્રયમ્ અવાપ્તવ્યમ્ અધર્મપરિવર્જિતમ્
ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ત્રણ જ જીવતા માણસના ફળ છે; આ ત્રણને અધર્મ છોડીને જ મેળવવા જોઈએ.
શ્રુતં ભગવતો વાક્યં ધર્મયુક્તં પરં હિતમ્ શરીરનિચયં જ્ઞાતું બુદ્ધિર્ નો ઽત્ર પ્રજાયતે
ભગવાનના ધર્મયુક્ત અને સર્વોત્તમ કલ્યાણકારી વચન સાંભળ્યા છતાં, શરીર અને તેના સ્વરૂપને જાણવાની બુદ્ધિ અહીં ઊભી થતી નથી.
મૃતં શરીરં હિ નૃણાં સૂક્ષ્મમ્ અવ્યક્તતાં ગતમ્ અચક્ષુર્વિષયં પ્રાપ્તં કથં ધર્મો ઽનુગચ્છતિ
માણસનું મૃતદેહ સૂક્ષ્મ અને અદૃશ્ય બની જાય છે, અને ઇન્દ્રિયોથી પર થઈ જાય છે; તો ધર્મ એના પાછળ કેવી રીતે જાય છે?
પૃથિવી વાયુર્ આકાશમ્ આપો જ્યોતિર્ મનોન્તરમ્ બુદ્ધિર્ આત્મા ચ સહિતા ધર્મં પશ્યન્તિ નિત્યદા
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી, અગ્નિ, અંતઃકરણ, બુદ્ધિ અને આત્મા—આ બધાં મળીને હંમેશાં ધર્મને જુએ છે.
પ્રાણિનામ્ ઇહ સર્વેષાં સાક્ષિભૂતા દિવાનિશમ્ એતૈશ્ ચ સહ ધર્મો હિ તં જીવમ્ અનુગચ્છતિ
અહીં બધા જીવ માટે, આ બધાં દિવસ-રાત સાક્ષી બને છે; અને એના સાથે ધર્મ પણ એ જીવના પાછળ જાય છે.
ત્વગ્ અસ્થિ માંસં શુક્રં ચ શોણિતં ચ દ્વિજોત્તમાઃ શરીરં વર્જયન્ત્ય્ એતે જીવિતેન વિવર્જિતમ્
ત્વચા, હાડકાં, માંસ, વિર્ય અને લોહી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જીવન છૂટે ત્યારે એ બધાં શરીરને ત્યાગી દે છે.
તતો ધર્મસમાયુક્તઃ સ જીવઃ સુખમ્ એધતે ઇહલોકે પરે ચૈવ કિં ભૂયઃ કથયામિ વઃ
પછી, જે જીવ ધર્મથી યુક્ત હોય છે, તે આ લોકમાં અને પરલોકમાં સુખથી ફલે છે; હવે હું તમને વધુ શું કહું?
તદ્ દર્શિતં ભગવતા યથા ધર્મો ઽનુગચ્છતિ એતત્ તુ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામઃ કથં રેતઃ પ્રવર્તતે
ભગવાને બતાવ્યું છે કે કેવી રીતે ધર્મ જીવને અનુસરે છે; પણ હવે અમને જાણવા છે કે બીજ કેવી રીતે પ્રવર્તે છે.
અન્નમ્ અશ્નન્તિ યે દેવાઃ શરીરસ્થા દ્વિજોત્તમાઃ પૃથિવી વાયુર્ આકાશમ્ આપો જ્યોતિર્ મનસ્ તથા
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, શરીરમાં વસતા દેવતાઓ અન્નનું સેવન કરે છે; પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ, અગ્નિ અને મન પણ.
તતસ્ તૃપ્તેષુ ભો વિપ્રાસ્ તેષુ ભૂતેષુ પઞ્ચસુ મનઃષષ્ઠેષુ શુદ્ધાત્મા રેતઃ સંપદ્યતે મહત્
પછી, હે બ્રાહ્મણો, જ્યારે આ પાંચ ભૂતો અને છઠ્ઠું મન સંતોષ પામે છે, ત્યારે શુદ્ધ આત્મામાંથી મહાન બીજ ઉત્પન્ન થાય છે.
તતો ગર્ભઃ સંભવતિ શ્લેષ્મા સ્ત્રીપુંસયોર્ દ્વિજાઃ એતદ્ વઃ સર્વમ્ આખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છથ
પછી સ્ત્રી અને પુરૂષના શ્લેષ્મમાંથી ગર્ભ રચાય છે, હે દ્વિજો; આ બધું હું તમને કહી દીધું છે—હવે તમે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?
આખ્યાતં નો ભગવતા ગર્ભઃ સંજાયતે યથા યથા જાતસ્ તુ પુરુષઃ પ્રપદ્યતે તદ્ ઉચ્યતામ્
ભગવાને અમને સમજાવ્યું છે કે ગર્ભ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે; હવે કહો, જ્યારે મનુષ્ય જન્મે છે, ત્યારે તે શું પ્રાપ્ત કરે છે?
આસન્નમાત્રપુરુષસ્ તૈર્ ભૂતૈર્ અભિભૂયતે વિપ્રયુક્તસ્ તુ તૈર્ ભૂતૈઃ પુનર્ યાત્ય્ અપરાં ગતિમ્
મનુષ્ય, જન્મતાની સાથે જ, એ ભૂતો દ્વારા આવરી લેવાય છે; પણ જ્યારે એ ભૂતોથી વિયુક્ત થાય છે, ત્યારે બીજી અવસ્થામાં જાય છે.
સ ચ ભૂતસમાયુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ જીવમ્ એવ હિ તતો ઽસ્ય કર્મ પશ્યન્તિ શુભં વા યદિ વાશુભમ્ દેવતાઃ પઞ્ચભૂતસ્થાઃ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છથ
અને જ્યારે એ ભૂતો સાથે જોડાય છે, ત્યારે તેને જીવ મળે છે; પછી પાંચ ભૂતોમાં વસતા દેવતાઓ તેના સારા કે ખરાબ કર્મો જુએ છે—હવે તમે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?
ત્વગ્ અસ્થિ માંસમ્ ઉત્સૃજ્ય તૈસ્ તુ ભૂતૈર્ વિવર્જિતઃ જીવઃ સ ભગવન્ ક્વસ્થઃ સુખદુઃખે સમશ્નુતે
ચામડી, હાડકાં અને માંસ ત્યજી, અને એ ભૂતોથી વિયુક્ત થઈ, હે ભગવાન, એ જીવ ક્યાં જાય છે અને સુખ-દુઃખ કેવી રીતે અનુભવે છે?
જીવઃ કર્મસમાયુક્તઃ શીઘ્રં રેતઃસમાગતઃ સ્ત્રીણાં પુષ્પં સમાસાદ્ય તતઃ કાલેન ભો દ્વિજાઃ
કર્મથી જોડાયેલો જીવ ઝડપથી બીજ સાથે મળે છે; અને સ્ત્રીઓના પુષ્પને પામ્યા પછી, હે દ્વિજો, યોગ્ય સમયે—
યમસ્ય પુરુષૈઃ ક્લેશો યમસ્ય પુરુષૈર્ વધઃ દુઃખં સંસારચક્રં ચ નરઃ ક્લેશં ચ વિન્દતિ
યમના દૂતોથી પીડા થાય છે, યમના દૂતોથી વિનાશ થાય છે; મનુષ્ય દુઃખ, જન્મમરણના ચક્ર અને પીડાનો અનુભવ કરે છે.
ઇહ લોકે સ તુ પ્રાણી જન્મપ્રભૃતિ ભો દ્વિજાઃ સુકૃતં કર્મ વૈ ભુઙ્ક્તે ધર્મસ્ય ફલમ્ આશ્રિતઃ
આ લોકમાં, હે દ્વિજો, જન્મથી જ જીવ સારા કર્મોના આધારથી ધર્મનું ફળ ભોગવે છે.