વહ્નિના ચાક્ષયા દત્તાઃ શરાસ્ તે ઽપિ ક્ષયં યયુઃ યુધ્યતઃ સહ ગોપાલૈર્ અર્જુનસ્યાભવત્ ક્ષયઃ
અગ્નિદેવે આપેલા અક્ષય બાણો પણ નાશ પામ્યા; ગોપાળો સાથે લડીને અર્જુનને હાર સહન કરવી પડી.
અચિન્તયત્ તુ કૌન્તેયઃ કૃષ્ણસ્યૈવ હિ તદ્ બલમ્ યન્ મયા શરસંઘાતૈઃ સબલા ભૂભૃતો જિતાઃ
કૌંતેયે મનમાં વિચાર્યું: 'મારા બાણોના વરસાદથી રાજાઓ અને તેમની સેના જીતાઈ ગઈ હતી, એ તો કૃષ્ણની શક્તિ હતી.'
મિષતઃ પાણ્ડુપુત્રસ્ય તતસ્ તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ અપાકૃષ્યન્ત ચાભીરૈઃ કામાચ્ ચાન્યાઃ પ્રવવ્રજુઃ
પાંડવ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓને અભીરો ખેંચી લઈ ગયા અને કેટલીક પોતાની ઈચ્છાથી પણ ચાલી ગઈ.
તતઃ શરેષુ ક્ષીણેષુ ધનુષ્કોટ્યા ધનંજયઃ જઘાન દસ્યૂંસ્ તે ચાસ્ય પ્રહારાઞ્ જહસુર્ દ્વિજાઃ
જ્યારે બાણો ખૂટી ગયા, ધનંજયે ધનુષ્યના છેડે દસ્યુઓને માર્યા, પણ દ્વિજાતિઓ એના આ ઘા પર હસી પડ્યા.
પશ્યતસ્ ત્વ્ એવ પાર્થસ્ય વૃષ્ણ્યન્ધકવરસ્ત્રિયઃ જગ્મુર્ આદાય તે મ્લેચ્છાઃ સમન્તાન્ મુનિસત્તમાઃ
પાર્થ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે, વૃષ્ણિ અને અંધક વંશની સ્ત્રીઓને ચારેય બાજુથી મ્લેચ્છો લઈ ગયા, હે મહાન ઋષિ.
તતઃ સ દુઃખિતો જિષ્ણુઃ કષ્ટં કષ્ટમ્ ઇતિ બ્રુવન્ અહો ભગવતા તેન મુક્તો ઽસ્મીતિ રુરોદ વૈ
પછી દુઃખી થયેલા જિષ્ણુએ 'હાય! હાય!' એમ કહીને, 'હાય, ભગવાને મને છોડી દીધો છે,' એમ રડવા લાગ્યો.
તદ્ ધનુસ્ તાનિ ચાસ્ત્રાણિ સ રથસ્ તે ચ વાજિનઃ સર્વમ્ એકપદે નષ્ટં દાનમ્ અશ્રોત્રિયે યથા
એ ધનુષ, એ શસ્ત્રો, એ રથ અને એ ઘોડા — બધું એક જ ક્ષણે ગુમ થઈ ગયું, જેમ અશ્રોત્રીને આપેલું દાન વ્યર્થ જાય છે.
અહો ચાતિ બલં દૈવં વિના તેન મહાત્મના યદ્ અસામર્થ્યયુક્તો ઽહં નીચૈર્ નીતઃ પરાભવમ્
અરે, દૈવ કેટલી શક્તિશાળી છે! એ મહાન આત્માની ગેરહાજરીને કારણે હું બળહીન બની ગયો છું અને નીચા લોકો દ્વારા હાર્યો છું.
તૌ બાહૂ સ ચ મે મુષ્ટિઃ સ્થાનં તત્ સો ઽસ્મિ ચાર્જુનઃ પુણ્યેનેવ વિના તેન ગતં સર્વમ્ અસારતામ્
મારા એ બાહુઓ, એ મુઠ્ઠી, એ સ્થાન અને હું પોતે — બધું, એના વિના, અર્થહીન થઈ ગયું છે, જેમ પુણ્યનું કારણ જતું રહે ત્યારે તે પણ ગુમ થઈ જાય છે.
મમાર્જુનત્વં ભીમસ્ય ભીમત્વં તત્કૃતં ધ્રુવમ્ વિના તેન યદ્ આભીરૈર્ જિતો ઽહં કથમ્ અન્યથા
મારું અર્જુનપણું અને ભીમનું બળ — એ બધું ચોક્કસપણે એના કારણે હતું; એના વિના, હું આભીરોથી કેવી રીતે હાર્યો હોત?
ઇત્થં વદન્ યયૌ જિષ્ણુર્ ઇન્દ્રપ્રસ્થં પુરોત્તમમ્ ચકાર તત્ર રાજાનં વજ્રં યાદવનન્દનમ્
આ રીતે બોલી, જિષ્નુ ઇન્દ્રપ્રસ્થ, શ્રેષ્ઠ શહેર, તરફ ગયો અને ત્યાં યાદવોના આનંદ, વજ્રને રાજા બનાવ્યો.
સ દદર્શ તતો વ્યાસં ફાલ્ગુનઃ કાનનાશ્રયમ્ તમ્ ઉપેત્ય મહાભાગં વિનયેનાભ્યવાદયત્
પછી ફાલ્ગુનએ જંગલમાં રહેતા વ્યાસજીને જોયા; એ મહાન વ્યક્તિ પાસે જઈ, વિનમ્રતાપૂર્વક પ્રણામ કર્યો.
તં વન્દમાનં ચરણાવ્ અવલોક્ય સુનિશ્ચિતમ્ ઉવાચ પાર્થં વિચ્છાયઃ કથમ્ અત્યન્તમ્ ઈદૃશઃ
પગે વંદન કરતા અર્જુનને જોઈને વ્યાસજી નિશ્ચિત થઈને પૂછ્યા: 'પાર્થ, તારી તેજસ્વિતા આખરે કેમ ગુમ થઈ ગઈ?'
અજારજોનુગમનં બ્રહ્મહત્યાથવા કૃતા જયાશાભઙ્ગદુઃખી વા ભ્રષ્ટચ્છાયો ઽસિ સાંપ્રતમ્
શું તું વૃદ્ધ કે નીચ કુળના પાછળ ગયો છે, કે બ્રાહ્મણહત્યા જેવો પાપ કર્યો છે? કે વિજયની આશા તૂટી ગઈ છે, તેથી તારી છાયા ગુમ થઈ ગઈ છે?
સાંતાનિકાદયો વા તે યાચમાના નિરાકૃતાઃ અગમ્યસ્ત્રીરતિર્ વાપિ તેનાસિ વિગતપ્રભઃ
કે સંતાનિક વગેરેની વિનંતી તું નકારી છે, કે અપ્રાપ્ય સ્ત્રીઓમાં રુચિ લીધી છે — તેથી તારી તેજસ્વિતા ઓછી થઈ ગઈ છે?
ભુઙ્ક્તે પ્રદાય વિપ્રેભ્યો મિષ્ટમ્ એકમ્ અથો ભવાન્ કિં વા કૃપણવિત્તાનિ હૃતાનિ ભવતાર્જુન
કે તું બ્રાહ્મણોને સ્વાદિષ્ટ ભોજન આપી, પોતે ખાધું છે? કે અર્જુન, તારી થોડી સંપત્તિ કોઈએ લઈ લીધી છે?
કચ્ચિન્ ન સૂર્યવાતસ્ય ગોચરત્વં ગતો ઽર્જુન દુષ્ટચક્ષુર્ હતો વાપિ નિઃશ્રીકઃ કથમ્ અન્યથા
અર્જુન, શું તું સૂર્ય કે પવનના દૃષ્ટિમાં આવ્યો છે? કે દુષ્ટ નજરથી પીડાયો છે, કે કોઈ દુષ્ટને માર્યો છે, તેથી તારી કીર્તિ ઓછી થઈ ગઈ છે?
સ્પૃષ્ટો નખામ્ભસા વાપિ ઘટામ્ભઃપ્રોક્ષિતો ઽપિ વા તેનાતીવાસિ વિચ્છાયો ન્યૂનૈર્ વા યુધિ નિર્જિતઃ
કે તને નખના પાણીથી સ્પર્શ થયો છે, કે ઘડાના પાણીથી છાંટાયો છે? કે યુદ્ધમાં નીચા લોકો દ્વારા હાર્યો છે, તેથી તારી તેજસ્વિતા આખરે ગુમ થઈ ગઈ છે?
તતઃ પાર્થો વિનિઃશ્વસ્ય શ્રૂયતાં ભગવન્ન્ ઇતિ પ્રોક્તો યથાવદ્ આચષ્ટ વિપ્રા આત્મપરાભવમ્
પછી પાર્થએ ઊંડો શ્વાસ લઈ, 'ભગવન, સાંભળો,' એમ કહ્યું અને વિપ્રને પોતાનો પરાજય જેમ થયો તેમ વર્ણાવ્યો.
યદ્ બલં યચ્ ચ નસ્ તેજો યદ્ વીર્યં યત્ પરાક્રમઃ યા શ્રીશ્ છાયા ચ નઃ સો ઽસ્માન્ પરિત્યજ્ય હરિર્ ગતઃ
અમારી પાસે જે બળ, તેજ, શૌર્ય, પરાક્રમ, સંપત્તિ અને છાયા હતી — એ બધું હરિએ છોડી ગયા ત્યારે ગુમ થઈ ગયું.
ઇતરેણેવ મહતા સ્મિતપૂર્વાભિભાષિણા હીના વયં મુને તેન જાતાસ્ તૃણમયા ઇવ
જે બીજા, સ્મિત સાથે પહેલા બોલ્યા, એના કારણે અમને છોડી દેવામાં આવ્યા, મુનિ, અને અમે ઘાસ જેવી બલહીન થઈ ગયા.
અસ્ત્રાણાં સાયકાનાં ચ ગાણ્ડીવસ્ય તથા મમ સારતા યાભવન્ મૂર્તા સ ગતઃ પુરુષોત્તમઃ
મારા શસ્ત્રો, બાણો અને ગાંડીવમાં જે શક્તિ દેખાતી હતી — એ પુરુષોત્તમ હવે ચાલી ગયા છે.
યસ્યાવલોકનાદ્ અસ્માઞ્ શ્રીર્ જયઃ સંપદ્ ઉન્નતિઃ ન તત્યાજ સ ગોવિન્દસ્ ત્યક્ત્વાસ્માન્ ભગવાન્ ગતઃ
જેનાં માત્ર નજરથી અમને સંપત્તિ, વિજય, ધન અને ઉન્નતિ મળી — એ ગોવિંદે ત્યારે અમને છોડી નહોતો, પણ હવે ભગવાન અમને છોડી ગયા છે.
ભીષ્મદ્રોણાઙ્ગરાજાદ્યાસ્ તથા દુર્યોધનાદયઃ યત્પ્રભાવેન નિર્દગ્ધાઃ સ કૃષ્ણસ્ ત્યક્તવાન્ ભુવમ્
ભીષ્મ, દ્રોણ, અંગરાજ અને દુર્યોધન તથા બીજા — એ બધાં એના પ્રભાવે ભસ્મ થઈ ગયા; એ કૃષ્ણ હવે પૃથ્વી પરથી ચાલી ગયા છે.
નિર્યૌવના હતશ્રીકા ભ્રષ્ટચ્છાયેવ મે મહી વિભાતિ તાત નૈકો ઽહં વિરહે તસ્ય ચક્રિણઃ
યૌવન ગુમાવ્યા પછી, શોભા વિહોણી થઈ, મારી ધરતી મને એવી લાગે છે, પ્રિય, જેમ કોઈ સ્ત્રીની તેજસ્વિતા ગુમાઈ ગઈ હોય; હું એકલો નથી, તેના વિયોગમાં, જે ચક્રધારી છે.
યસ્યાનુભાવાદ્ ભીષ્માદ્યૈર્ મય્ય્ અગ્નૌ શલભાયિતમ્ વિના તેનાદ્ય કૃષ્ણેન ગોપાલૈર્ અસ્મિ નિર્જિતઃ
જેનાં પ્રભાવથી ભીષ્મ અને બીજા પણ મારી આગમાં પતંગિયાં જેવા થઈ ગયા હતા—આજે, એ કૃષ્ણ વિના, હું ગોપાળાઓથી પરાજિત થયો છું.
ગાણ્ડીવં ત્રિષુ લોકેષુ ખ્યાતં યદ્ અનુભાવતઃ મમ તેન વિનાભીરૈર્ લગુડૈસ્ તુ તિરસ્કૃતમ્
ગાંડીવ ધનુષ, જે ત્રણેય લોકમાં મારા પ્રભાવથી પ્રસિદ્ધ હતું, હવે એ વિના, ગોપાળાઓએ લાકડાંથી તેને અપમાનિત કર્યું છે.
સ્ત્રીસહસ્રાણ્ય્ અનેકાનિ હ્ય્ અનાથાનિ મહામુને યતતો મમ નીતાનિ દસ્યુભિર્ લગુડાયુધૈઃ
અગણિત સ્ત્રીઓ, હવે અનાથ બની, મહામુનિ, મારી રક્ષા કરવા પ્રયત્ન કરતાં, લાકડાંવાળા દસ્યુઓ દ્વારા અપહરણ થઈ ગઈ છે.
આનીયમાનમ્ આભીરૈઃ સર્વં કૃષ્ણાવરોધનમ્ હૃતં યષ્ટિપ્રહરણૈઃ પરિભૂય બલં મમ
કૃષ્ણની ગૃહવાસિ સ્ત્રીઓ, બધાં, આભીરોએ લાકડાંથી મારી શક્તિને અપમાનિત કરી, લઈ ગયા છે.
નિઃશ્રીકતા ન મે ચિત્રં યજ્ જીવામિ તદ્ અદ્ભુતમ્ નીચાવમાનપઙ્કાઙ્કી નિર્લજ્જો ઽસ્મિ પિતામહ
મારી શોભા ગુમાઈ ગઈ એમાં અચરજ નથી; અચરજ તો એ છે કે હું હજુ જીવતો છું. નીચ અપમાનના કાદવથી દાગી, હું નિર્લજ્જ છું, પિતામહ.