તતસ્ તે પાપકર્માણો લોભોપહતચેતસઃ આભીરા મન્ત્રયામ્ આસુઃ સમેત્યાત્યન્તદુર્મદાઃ
પછી એ પાપી અભીર લોકો, જેમના મન લોભથી ભરાયા હતા અને અત્યંત ઘમંડમાં હતા, એકઠા થયા અને મળીને સલાહ કરવા લાગ્યા.
અયમ્ એકો ઽર્જુનો ધન્વી સ્ત્રીજનં નિહતેશ્વરમ્ નયત્ય્ અસ્માન્ અતિક્રમ્ય ધિગ્ એતત્ ક્રિયતાં બલમ્
આ એકલો અર્જુન ધનુષ્ય લઈને, જે સ્ત્રીઓના નેતાઓ મારાયા છે, એ સ્ત્રીઓને લઈ જાય છે અને અમને અવગણે છે; શરમ છે, હવે બળનો ઉપયોગ કરો.
હત્વા ગર્વસમારૂઢો ભીષ્મદ્રોણજયદ્રથાન્ કર્ણાદીંશ્ ચ ન જાનાતિ બલં ગ્રામનિવાસિનામ્
ભીષ્મ, દ્રોણ, જયદ્રથ અને કર્ણને મારીને, અર્જુન ઘમંડથી ભરાયો છે, પણ ગામના લોકોની તાકાત શું છે એ જાણતો નથી.
બલજ્યેષ્ઠાન્ નરાન્ અન્યાન્ ગ્રામ્યાંશ્ ચૈવ વિશેષતઃ સર્વાન્ એવાવજાનાતિ કિં વો બહુભિર્ ઉત્તરૈઃ
ગામના સૌથી શક્તિશાળી અને બીજા બધા પુરુષોને, અર્જુન ખાસ કરીને અવગણે છે; હવે વધારે બોલવાથી શું ફાયદો?
તતો યષ્ટિપ્રહરણા દસ્યવો લોષ્ટહારિણઃ સહસ્રશો ઽભ્યધાવન્ત તં જનં નિહતેશ્વરમ્ તતો નિવૃત્તઃ કૌન્તેયઃ પ્રાહાભીરાન્ હસન્ન્ ઇવ
પછી દસ્યુઓએ, લાકડાં અને પથ્થરો લઈને, હજારોની સંખ્યામાં, જેમના નેતાઓ મારાયા હતા એવા લોકો પર હુમલો કર્યો; ત્યારે કૌંતેય પાછો હટ્યો અને અભીરોને હસતાં હસતાં કહ્યું.
નિવર્તધ્વમ્ અધર્મજ્ઞા યદીતો ન મુમૂર્ષવઃ
અધર્મ જાણનારા લોકો, જો મરવું ન હોય તો પાછા ફરી જાવ.
અવજ્ઞાય વચસ્ તસ્ય જગૃહુસ્ તે તદા ધનમ્ સ્ત્રીજનં ચાપિ કૌન્તેયાદ્ વિષ્વક્સેનપરિગ્રહમ્
અર્જુનના શબ્દોને અવગણીને, તેમણે કૌંતેય પાસેથી ધન અને સ્ત્રીઓ લઈ લીધી, ભલે વિશ્વક્ષેન તેમનું રક્ષણ કરતા હતા.
તતો ઽર્જુનો ધનુર્ દિવ્યં ગાણ્ડીવમ્ અજરં યુધિ આરોપયિતુમ્ આરેભે ન શશાક સ વીર્યવાન્
પછી યુદ્ધમાં પરાક્રમી અર્જુને પોતાનું દિવ્ય ગાંડીવ ધનુષ્ય ચડાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ એ કરી શક્યો નહીં.
ચકાર સજ્જં કૃચ્છ્રાત્ તુ તદ્ અભૂચ્ છિથિલં પુનઃ ન સસ્માર તથાસ્ત્રાણિ ચિન્તયન્ન્ અપિ પાણ્ડવઃ
મહેનતથી ધનુષ્ય તૈયાર કર્યું, પણ તે ફરી ઢીલું પડી ગયું; પાંડવ વિચારતો રહ્યો છતાં, એ શસ્ત્રો યાદ આવી ન શક્યા.
શરાન્ મુમોચ ચૈતેષુ પાર્થઃ શેષાન્ સ હર્ષિતઃ ન ભેદં તે પરં ચક્રુર્ અસ્તા ગાણ્ડીવધન્વના
પાર્થએ આનંદથી બાણ છોડ્યા, પણ બાકીના બાણો કોઈ અસર કરી શક્યા નહીં; ગાંડીવના બાણો નિષ્ફળ રહ્યા.
વહ્નિના ચાક્ષયા દત્તાઃ શરાસ્ તે ઽપિ ક્ષયં યયુઃ યુધ્યતઃ સહ ગોપાલૈર્ અર્જુનસ્યાભવત્ ક્ષયઃ
અગ્નિદેવે આપેલા અક્ષય બાણો પણ નાશ પામ્યા; ગોપાળો સાથે લડીને અર્જુનને હાર સહન કરવી પડી.
અચિન્તયત્ તુ કૌન્તેયઃ કૃષ્ણસ્યૈવ હિ તદ્ બલમ્ યન્ મયા શરસંઘાતૈઃ સબલા ભૂભૃતો જિતાઃ
કૌંતેયે મનમાં વિચાર્યું: 'મારા બાણોના વરસાદથી રાજાઓ અને તેમની સેના જીતાઈ ગઈ હતી, એ તો કૃષ્ણની શક્તિ હતી.'
મિષતઃ પાણ્ડુપુત્રસ્ય તતસ્ તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ અપાકૃષ્યન્ત ચાભીરૈઃ કામાચ્ ચાન્યાઃ પ્રવવ્રજુઃ
પાંડવ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓને અભીરો ખેંચી લઈ ગયા અને કેટલીક પોતાની ઈચ્છાથી પણ ચાલી ગઈ.
તતઃ શરેષુ ક્ષીણેષુ ધનુષ્કોટ્યા ધનંજયઃ જઘાન દસ્યૂંસ્ તે ચાસ્ય પ્રહારાઞ્ જહસુર્ દ્વિજાઃ
જ્યારે બાણો ખૂટી ગયા, ધનંજયે ધનુષ્યના છેડે દસ્યુઓને માર્યા, પણ દ્વિજાતિઓ એના આ ઘા પર હસી પડ્યા.
પશ્યતસ્ ત્વ્ એવ પાર્થસ્ય વૃષ્ણ્યન્ધકવરસ્ત્રિયઃ જગ્મુર્ આદાય તે મ્લેચ્છાઃ સમન્તાન્ મુનિસત્તમાઃ
પાર્થ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે, વૃષ્ણિ અને અંધક વંશની સ્ત્રીઓને ચારેય બાજુથી મ્લેચ્છો લઈ ગયા, હે મહાન ઋષિ.
તતઃ સ દુઃખિતો જિષ્ણુઃ કષ્ટં કષ્ટમ્ ઇતિ બ્રુવન્ અહો ભગવતા તેન મુક્તો ઽસ્મીતિ રુરોદ વૈ
પછી દુઃખી થયેલા જિષ્ણુએ 'હાય! હાય!' એમ કહીને, 'હાય, ભગવાને મને છોડી દીધો છે,' એમ રડવા લાગ્યો.
તદ્ ધનુસ્ તાનિ ચાસ્ત્રાણિ સ રથસ્ તે ચ વાજિનઃ સર્વમ્ એકપદે નષ્ટં દાનમ્ અશ્રોત્રિયે યથા
એ ધનુષ, એ શસ્ત્રો, એ રથ અને એ ઘોડા — બધું એક જ ક્ષણે ગુમ થઈ ગયું, જેમ અશ્રોત્રીને આપેલું દાન વ્યર્થ જાય છે.
અહો ચાતિ બલં દૈવં વિના તેન મહાત્મના યદ્ અસામર્થ્યયુક્તો ઽહં નીચૈર્ નીતઃ પરાભવમ્
અરે, દૈવ કેટલી શક્તિશાળી છે! એ મહાન આત્માની ગેરહાજરીને કારણે હું બળહીન બની ગયો છું અને નીચા લોકો દ્વારા હાર્યો છું.
તૌ બાહૂ સ ચ મે મુષ્ટિઃ સ્થાનં તત્ સો ઽસ્મિ ચાર્જુનઃ પુણ્યેનેવ વિના તેન ગતં સર્વમ્ અસારતામ્
મારા એ બાહુઓ, એ મુઠ્ઠી, એ સ્થાન અને હું પોતે — બધું, એના વિના, અર્થહીન થઈ ગયું છે, જેમ પુણ્યનું કારણ જતું રહે ત્યારે તે પણ ગુમ થઈ જાય છે.
મમાર્જુનત્વં ભીમસ્ય ભીમત્વં તત્કૃતં ધ્રુવમ્ વિના તેન યદ્ આભીરૈર્ જિતો ઽહં કથમ્ અન્યથા
મારું અર્જુનપણું અને ભીમનું બળ — એ બધું ચોક્કસપણે એના કારણે હતું; એના વિના, હું આભીરોથી કેવી રીતે હાર્યો હોત?
ઇત્થં વદન્ યયૌ જિષ્ણુર્ ઇન્દ્રપ્રસ્થં પુરોત્તમમ્ ચકાર તત્ર રાજાનં વજ્રં યાદવનન્દનમ્
આ રીતે બોલી, જિષ્નુ ઇન્દ્રપ્રસ્થ, શ્રેષ્ઠ શહેર, તરફ ગયો અને ત્યાં યાદવોના આનંદ, વજ્રને રાજા બનાવ્યો.
સ દદર્શ તતો વ્યાસં ફાલ્ગુનઃ કાનનાશ્રયમ્ તમ્ ઉપેત્ય મહાભાગં વિનયેનાભ્યવાદયત્
પછી ફાલ્ગુનએ જંગલમાં રહેતા વ્યાસજીને જોયા; એ મહાન વ્યક્તિ પાસે જઈ, વિનમ્રતાપૂર્વક પ્રણામ કર્યો.
તં વન્દમાનં ચરણાવ્ અવલોક્ય સુનિશ્ચિતમ્ ઉવાચ પાર્થં વિચ્છાયઃ કથમ્ અત્યન્તમ્ ઈદૃશઃ
પગે વંદન કરતા અર્જુનને જોઈને વ્યાસજી નિશ્ચિત થઈને પૂછ્યા: 'પાર્થ, તારી તેજસ્વિતા આખરે કેમ ગુમ થઈ ગઈ?'
અજારજોનુગમનં બ્રહ્મહત્યાથવા કૃતા જયાશાભઙ્ગદુઃખી વા ભ્રષ્ટચ્છાયો ઽસિ સાંપ્રતમ્
શું તું વૃદ્ધ કે નીચ કુળના પાછળ ગયો છે, કે બ્રાહ્મણહત્યા જેવો પાપ કર્યો છે? કે વિજયની આશા તૂટી ગઈ છે, તેથી તારી છાયા ગુમ થઈ ગઈ છે?
સાંતાનિકાદયો વા તે યાચમાના નિરાકૃતાઃ અગમ્યસ્ત્રીરતિર્ વાપિ તેનાસિ વિગતપ્રભઃ
કે સંતાનિક વગેરેની વિનંતી તું નકારી છે, કે અપ્રાપ્ય સ્ત્રીઓમાં રુચિ લીધી છે — તેથી તારી તેજસ્વિતા ઓછી થઈ ગઈ છે?
ભુઙ્ક્તે પ્રદાય વિપ્રેભ્યો મિષ્ટમ્ એકમ્ અથો ભવાન્ કિં વા કૃપણવિત્તાનિ હૃતાનિ ભવતાર્જુન
કે તું બ્રાહ્મણોને સ્વાદિષ્ટ ભોજન આપી, પોતે ખાધું છે? કે અર્જુન, તારી થોડી સંપત્તિ કોઈએ લઈ લીધી છે?
કચ્ચિન્ ન સૂર્યવાતસ્ય ગોચરત્વં ગતો ઽર્જુન દુષ્ટચક્ષુર્ હતો વાપિ નિઃશ્રીકઃ કથમ્ અન્યથા
અર્જુન, શું તું સૂર્ય કે પવનના દૃષ્ટિમાં આવ્યો છે? કે દુષ્ટ નજરથી પીડાયો છે, કે કોઈ દુષ્ટને માર્યો છે, તેથી તારી કીર્તિ ઓછી થઈ ગઈ છે?
સ્પૃષ્ટો નખામ્ભસા વાપિ ઘટામ્ભઃપ્રોક્ષિતો ઽપિ વા તેનાતીવાસિ વિચ્છાયો ન્યૂનૈર્ વા યુધિ નિર્જિતઃ
કે તને નખના પાણીથી સ્પર્શ થયો છે, કે ઘડાના પાણીથી છાંટાયો છે? કે યુદ્ધમાં નીચા લોકો દ્વારા હાર્યો છે, તેથી તારી તેજસ્વિતા આખરે ગુમ થઈ ગઈ છે?
તતઃ પાર્થો વિનિઃશ્વસ્ય શ્રૂયતાં ભગવન્ન્ ઇતિ પ્રોક્તો યથાવદ્ આચષ્ટ વિપ્રા આત્મપરાભવમ્
પછી પાર્થએ ઊંડો શ્વાસ લઈ, 'ભગવન, સાંભળો,' એમ કહ્યું અને વિપ્રને પોતાનો પરાજય જેમ થયો તેમ વર્ણાવ્યો.
યદ્ બલં યચ્ ચ નસ્ તેજો યદ્ વીર્યં યત્ પરાક્રમઃ યા શ્રીશ્ છાયા ચ નઃ સો ઽસ્માન્ પરિત્યજ્ય હરિર્ ગતઃ
અમારી પાસે જે બળ, તેજ, શૌર્ય, પરાક્રમ, સંપત્તિ અને છાયા હતી — એ બધું હરિએ છોડી ગયા ત્યારે ગુમ થઈ ગયું.