ઉગ્રસેનસ્ તુ તચ્ છ્રુત્વા તથૈવાનકદુન્દુભિઃ દેવકી રોહિણી ચૈવ વિવિશુર્ જાતવેદસમ્
આ સાંભળીને ઉગ્રસેન, અનકદુંદુભિ, દેવકી અને રોહિણી પણ અગ્નિમાં પ્રવેશી ગયા.
તતો ઽર્જુનઃ પ્રેતકાર્યં કૃત્વા તેષાં યથાવિધિ નિશ્ચક્રામ જનં સર્વં ગૃહીત્વા વજ્રમ્ એવ ચ
પછી અર્જુને તેમનાં અંત્યક્રિયા વિધિપૂર્વક કરી, બધાં લોકોને અને વજ્રને લઈને બહાર નીકળી ગયો.
દ્વારવત્યા વિનિષ્ક્રાન્તાઃ કૃષ્ણપત્ન્યઃ સહસ્રશઃ વજ્રં જનં ચ કૌન્તેયઃ પાલયઞ્ શનકૈર્ યયૌ
કૃષ્ણની હજારો પત્નીઓ દ્વારકાથી નીકળી ગઈ; કૌંતેયે વજ્ર અને જનતાને રક્ષતાં ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો.
સભા સુધર્મા કૃષ્ણેન મર્ત્યલોકે સમાહૃતા સ્વર્ગં જગામ ભો વિપ્રાઃ પારિજાતશ્ ચ પાદપઃ
સુધર્મા સભા, જેને કૃષ્ણે મર્ત્યલોકમાં લાવી હતી, અને પારિજાત વૃક્ષ, હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, સ્વર્ગમાં પાછાં ગયા.
યસ્મિન્ દિને હરિર્ યાતો દિવં સંત્યજ્ય મેદિનીમ્ તસ્મિન્ દિને ઽવતીર્ણો ઽયં કાલકાયઃ કલિઃ કિલ
જે દિવસે હરિ પૃથ્વી છોડીને સ્વર્ગે ગયા, એ જ દિવસે, એવું કહેવામાં આવે છે કે, કાળરૂપ કળી અવતર્યો.
પ્લાવયામ્ આસ તાં શૂન્યાં દ્વારકાં ચ મહોદધિઃ યદુશ્રેષ્ઠગૃહં ત્વ્ એકં નાપ્લાવયત સાગરઃ
મહાસાગરે ખાલી થયેલી દ્વારકાને ડૂબાડી દીધી, પણ યાદવોના મુખ્યના એકમાત્ર ઘરને ડૂબાડ્યું નહિ.
નાતિક્રામતિ ભો વિપ્રાસ્ તદ્ અદ્યાપિ મહોદધિઃ નિત્યં સંનિહિતસ્ તત્ર ભગવાન્ કેશવો યતઃ
હે બ્રાહ્મણો, આજે પણ મહાસાગર એ સ્થાનને ઓળંગતો નથી, કેમ કે ત્યાં ભગવાન કેશવ સદા હાજર છે.
તદ્ અતીવ મહાપુણ્યં સર્વપાતકનાશનમ્ વિષ્ણુક્રીડાન્વિતં સ્થાનં દૃષ્ટ્વા પાપાત્ પ્રમુચ્યતે
એ સ્થાન અત્યંત પવિત્ર છે, સર્વ પાપનો નાશક છે, અને વિષ્ણુની લીલાથી ભરેલું છે; તેને જોવાથી પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે.
પાર્થઃ પઞ્ચનદે દેશે બહુધાન્યધનાન્વિતે ચકાર વાસં સર્વસ્ય જનસ્ય મુનિસત્તમાઃ
પાર્થ એ પાંચ નદીઓના પ્રદેશમાં, જ્યાં ધાન્ય અને ધન ભરપૂર હતું, બધા લોકો સાથે રહેવાનું શરૂ કર્યું, હે મહાન ઋષિ.
તતો લોભઃ સમભવત્ પાર્થેનૈકેન ધન્વિના દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયો નીયમાના દસ્યૂનાં નિહતેશ્વરાઃ
પછી એકલા ધનુર્ધારી પાર્થના મનમાં લોભ ઊભો થયો, જ્યારે તેણે જોયું કે દસ્યુઓએ, જેમના નેતાઓ મારાયા હતા, સ્ત્રીઓને લઈ જઈ રહ્યા છે.
તતસ્ તે પાપકર્માણો લોભોપહતચેતસઃ આભીરા મન્ત્રયામ્ આસુઃ સમેત્યાત્યન્તદુર્મદાઃ
પછી એ પાપી અભીર લોકો, જેમના મન લોભથી ભરાયા હતા અને અત્યંત ઘમંડમાં હતા, એકઠા થયા અને મળીને સલાહ કરવા લાગ્યા.
અયમ્ એકો ઽર્જુનો ધન્વી સ્ત્રીજનં નિહતેશ્વરમ્ નયત્ય્ અસ્માન્ અતિક્રમ્ય ધિગ્ એતત્ ક્રિયતાં બલમ્
આ એકલો અર્જુન ધનુષ્ય લઈને, જે સ્ત્રીઓના નેતાઓ મારાયા છે, એ સ્ત્રીઓને લઈ જાય છે અને અમને અવગણે છે; શરમ છે, હવે બળનો ઉપયોગ કરો.
હત્વા ગર્વસમારૂઢો ભીષ્મદ્રોણજયદ્રથાન્ કર્ણાદીંશ્ ચ ન જાનાતિ બલં ગ્રામનિવાસિનામ્
ભીષ્મ, દ્રોણ, જયદ્રથ અને કર્ણને મારીને, અર્જુન ઘમંડથી ભરાયો છે, પણ ગામના લોકોની તાકાત શું છે એ જાણતો નથી.
બલજ્યેષ્ઠાન્ નરાન્ અન્યાન્ ગ્રામ્યાંશ્ ચૈવ વિશેષતઃ સર્વાન્ એવાવજાનાતિ કિં વો બહુભિર્ ઉત્તરૈઃ
ગામના સૌથી શક્તિશાળી અને બીજા બધા પુરુષોને, અર્જુન ખાસ કરીને અવગણે છે; હવે વધારે બોલવાથી શું ફાયદો?
તતો યષ્ટિપ્રહરણા દસ્યવો લોષ્ટહારિણઃ સહસ્રશો ઽભ્યધાવન્ત તં જનં નિહતેશ્વરમ્ તતો નિવૃત્તઃ કૌન્તેયઃ પ્રાહાભીરાન્ હસન્ન્ ઇવ
પછી દસ્યુઓએ, લાકડાં અને પથ્થરો લઈને, હજારોની સંખ્યામાં, જેમના નેતાઓ મારાયા હતા એવા લોકો પર હુમલો કર્યો; ત્યારે કૌંતેય પાછો હટ્યો અને અભીરોને હસતાં હસતાં કહ્યું.
નિવર્તધ્વમ્ અધર્મજ્ઞા યદીતો ન મુમૂર્ષવઃ
અધર્મ જાણનારા લોકો, જો મરવું ન હોય તો પાછા ફરી જાવ.
અવજ્ઞાય વચસ્ તસ્ય જગૃહુસ્ તે તદા ધનમ્ સ્ત્રીજનં ચાપિ કૌન્તેયાદ્ વિષ્વક્સેનપરિગ્રહમ્
અર્જુનના શબ્દોને અવગણીને, તેમણે કૌંતેય પાસેથી ધન અને સ્ત્રીઓ લઈ લીધી, ભલે વિશ્વક્ષેન તેમનું રક્ષણ કરતા હતા.
તતો ઽર્જુનો ધનુર્ દિવ્યં ગાણ્ડીવમ્ અજરં યુધિ આરોપયિતુમ્ આરેભે ન શશાક સ વીર્યવાન્
પછી યુદ્ધમાં પરાક્રમી અર્જુને પોતાનું દિવ્ય ગાંડીવ ધનુષ્ય ચડાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ એ કરી શક્યો નહીં.
ચકાર સજ્જં કૃચ્છ્રાત્ તુ તદ્ અભૂચ્ છિથિલં પુનઃ ન સસ્માર તથાસ્ત્રાણિ ચિન્તયન્ન્ અપિ પાણ્ડવઃ
મહેનતથી ધનુષ્ય તૈયાર કર્યું, પણ તે ફરી ઢીલું પડી ગયું; પાંડવ વિચારતો રહ્યો છતાં, એ શસ્ત્રો યાદ આવી ન શક્યા.
શરાન્ મુમોચ ચૈતેષુ પાર્થઃ શેષાન્ સ હર્ષિતઃ ન ભેદં તે પરં ચક્રુર્ અસ્તા ગાણ્ડીવધન્વના
પાર્થએ આનંદથી બાણ છોડ્યા, પણ બાકીના બાણો કોઈ અસર કરી શક્યા નહીં; ગાંડીવના બાણો નિષ્ફળ રહ્યા.
વહ્નિના ચાક્ષયા દત્તાઃ શરાસ્ તે ઽપિ ક્ષયં યયુઃ યુધ્યતઃ સહ ગોપાલૈર્ અર્જુનસ્યાભવત્ ક્ષયઃ
અગ્નિદેવે આપેલા અક્ષય બાણો પણ નાશ પામ્યા; ગોપાળો સાથે લડીને અર્જુનને હાર સહન કરવી પડી.
અચિન્તયત્ તુ કૌન્તેયઃ કૃષ્ણસ્યૈવ હિ તદ્ બલમ્ યન્ મયા શરસંઘાતૈઃ સબલા ભૂભૃતો જિતાઃ
કૌંતેયે મનમાં વિચાર્યું: 'મારા બાણોના વરસાદથી રાજાઓ અને તેમની સેના જીતાઈ ગઈ હતી, એ તો કૃષ્ણની શક્તિ હતી.'
મિષતઃ પાણ્ડુપુત્રસ્ય તતસ્ તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ અપાકૃષ્યન્ત ચાભીરૈઃ કામાચ્ ચાન્યાઃ પ્રવવ્રજુઃ
પાંડવ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓને અભીરો ખેંચી લઈ ગયા અને કેટલીક પોતાની ઈચ્છાથી પણ ચાલી ગઈ.
તતઃ શરેષુ ક્ષીણેષુ ધનુષ્કોટ્યા ધનંજયઃ જઘાન દસ્યૂંસ્ તે ચાસ્ય પ્રહારાઞ્ જહસુર્ દ્વિજાઃ
જ્યારે બાણો ખૂટી ગયા, ધનંજયે ધનુષ્યના છેડે દસ્યુઓને માર્યા, પણ દ્વિજાતિઓ એના આ ઘા પર હસી પડ્યા.
પશ્યતસ્ ત્વ્ એવ પાર્થસ્ય વૃષ્ણ્યન્ધકવરસ્ત્રિયઃ જગ્મુર્ આદાય તે મ્લેચ્છાઃ સમન્તાન્ મુનિસત્તમાઃ
પાર્થ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે, વૃષ્ણિ અને અંધક વંશની સ્ત્રીઓને ચારેય બાજુથી મ્લેચ્છો લઈ ગયા, હે મહાન ઋષિ.
તતઃ સ દુઃખિતો જિષ્ણુઃ કષ્ટં કષ્ટમ્ ઇતિ બ્રુવન્ અહો ભગવતા તેન મુક્તો ઽસ્મીતિ રુરોદ વૈ
પછી દુઃખી થયેલા જિષ્ણુએ 'હાય! હાય!' એમ કહીને, 'હાય, ભગવાને મને છોડી દીધો છે,' એમ રડવા લાગ્યો.
તદ્ ધનુસ્ તાનિ ચાસ્ત્રાણિ સ રથસ્ તે ચ વાજિનઃ સર્વમ્ એકપદે નષ્ટં દાનમ્ અશ્રોત્રિયે યથા
એ ધનુષ, એ શસ્ત્રો, એ રથ અને એ ઘોડા — બધું એક જ ક્ષણે ગુમ થઈ ગયું, જેમ અશ્રોત્રીને આપેલું દાન વ્યર્થ જાય છે.
અહો ચાતિ બલં દૈવં વિના તેન મહાત્મના યદ્ અસામર્થ્યયુક્તો ઽહં નીચૈર્ નીતઃ પરાભવમ્
અરે, દૈવ કેટલી શક્તિશાળી છે! એ મહાન આત્માની ગેરહાજરીને કારણે હું બળહીન બની ગયો છું અને નીચા લોકો દ્વારા હાર્યો છું.
તૌ બાહૂ સ ચ મે મુષ્ટિઃ સ્થાનં તત્ સો ઽસ્મિ ચાર્જુનઃ પુણ્યેનેવ વિના તેન ગતં સર્વમ્ અસારતામ્
મારા એ બાહુઓ, એ મુઠ્ઠી, એ સ્થાન અને હું પોતે — બધું, એના વિના, અર્થહીન થઈ ગયું છે, જેમ પુણ્યનું કારણ જતું રહે ત્યારે તે પણ ગુમ થઈ જાય છે.
મમાર્જુનત્વં ભીમસ્ય ભીમત્વં તત્કૃતં ધ્રુવમ્ વિના તેન યદ્ આભીરૈર્ જિતો ઽહં કથમ્ અન્યથા
મારું અર્જુનપણું અને ભીમનું બળ — એ બધું ચોક્કસપણે એના કારણે હતું; એના વિના, હું આભીરોથી કેવી રીતે હાર્યો હોત?