તતઃ કોપસમાવિષ્ટો દક્ષિણાપથમ્ એત્ય સઃ સુતમ્ ઇચ્છંસ્ તપસ્ તેપે યદુચક્રભયાવહમ્
પછી એ ગુસ્સાથી ભરાઈ દક્ષિણ તરફ ગયો, દીકરો મળે એ ઈચ્છા રાખી, અને યદુઓને ડરાવતી કઠિન તપસ્યા કરી.
આરાધયન્ મહાદેવં સો ઽયશ્ ચૂર્ણમ્ અભક્ષયત્ દદૌ વરં ચ તુષ્ટો ઽસૌ વર્ષે દ્વાદશકે હરઃ
એ મહાદેવની ઉપાસના કરતાં માત્ર અનાજનું ચૂર્ણ જ ખાયો; હરાને પ્રસન્ન થઈ બારમા વર્ષે એને વરદાન આપ્યું.
સંભાવયામ્ આસ સ તં યવનેશો હ્ય્ અનાત્મજમ્ તદ્યોષિત્સંગમાચ્ ચાસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ અલિસપ્રભઃ
યવનપતિએ એને સન્માન આપ્યો, ભલે એનો દીકરો ન હતો; પત્ની સાથેના મિલનથી એને મધમાખી જેવો તેજસ્વી દીકરો થયો.
તં કાલયવનં નામ રાજ્યે સ્વે યવનેશ્વરઃ અભિષિચ્ય વનં યાતો વજ્રાગ્રકઠિનોરસમ્
યવનપતિએ એને પોતાના રાજ્યમાં રાજા બનાવી, 'કાલયવન' નામ આપ્યું અને પછી વીજળી જેવી મજબૂત છાતી લઈને જંગલમાં ગયો.
સ તુ વીર્યમદોન્મત્તઃ પૃથિવ્યાં બલિનો નૃપાન્ પપ્રચ્છ નારદશ્ ચાસ્મૈ કથયામ્ આસ યાદવાન્
એ પોતાની તાકાતના ઘમંડમાં ચૂર થઈ પૃથ્વીના બળવાન રાજાઓને પૂછવા લાગ્યો; નારદે પણ એને યાદવો વિશે કહેલું.
મ્લેચ્છકોટિસહસ્રાણાં સહસ્રૈઃ સો ઽપિ સંવૃતઃ ગજાશ્વરથસંપન્નૈશ્ ચકાર પરમોદ્યમમ્
એ લાખો મ્લેચ્છોની સેના સાથે ઘેરાયો હતો, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો ભરપૂર હતા; અને એણે મહાન પ્રયાસ શરૂ કર્યો.
પ્રયયૌ ચાતવચ્છિન્નૈઃ પ્રયાણૈઃ સ દિને દિને યાદવાન્ પ્રતિ સામર્ષો મુનયો મથુરાં પુરીમ્
એ દરરોજના ચાલથી, જંગલો કાપતો, યાદવો સામે ચડાયો; ઋષિઓ ગુસ્સે થઈ મથુરા શહેર તરફ ગયા.
કૃષ્ણો ઽપિ ચિન્તયામ્ આસ ક્ષપિતં યાદવં બલમ્ યવનેન સમાલોક્ય માગધઃ સંપ્રયાસ્યતિ
કૃષ્ણએ પણ વિચાર્યું કે યાદવોની તાકાત ઘટી ગઈ છે; યવનના ચડાઈને જોઈને માગધ રાજા પણ હુમલો કરશે.
માગધસ્ય બલં ક્ષીણં સ કાલયવનો બલી હન્તા તદ્ ઇદમ્ આયાતં યદૂનાં વ્યસનં દ્વિધા
માગધ રાજાની તાકાત ઘટી છે અને કાલયવન બળવાન છે; એમ યાદવો પર આ દુઃખ બે રીતે આવી પડ્યું છે.
તસ્માદ્ દુર્ગં કરિષ્યામિ યદૂનામ્ અતિદુર્જયમ્ સ્ત્રિયો ઽપિ યત્ર યુધ્યેયુઃ કિં પુનર્ વૃષ્ણિયાદવાઃ
એથી હું યાદવો માટે એવું કિલ્લો બનાવીશ જે જીતવું બહુ જ મુશ્કેલ હોય; જ્યાં સ્ત્રીઓ પણ લડી શકે, તો વૃષ્ણિ-યાદવો તો અવશ્ય જ લડશે!
મયિ મત્તે પ્રમત્તે વા સુપ્તે પ્રવસિતે ઽપિ વા યાદવાભિભવં દુષ્ટા મા કુર્વન્ વૈરિણો ઽધિકમ્
હું નશામાં હોઉં, બેધ્યાન હોઉં, ઊંઘતો હોઉં કે દૂર હોઉં, દુષ્ટ શત્રુઓ યાદવોને વધારે તકલીફ ન આપી શકે.
ઇતિ સંચિન્ત્ય ગોવિન્દો યોજનાનિ મહોદધિમ્ યયાચે દ્વાદશ પુરીં દ્વારકાં તત્ર નિર્મમે
આ રીતે વિચાર કરીને ગોવિંદએ મહાસમુદ્ર પાસે બાર યોજન જમીન માગી અને ત્યાં દ્વારકા નગર બનાવ્યું.
મહોદ્યાનાં મહાવપ્રાં તડાગશતશોભિતામ્ પ્રાકારશતસંબાધામ્ ઇન્દ્રસ્યેવામરાવતીમ્
એ શહેરમાં વિશાળ બાગો, ઊંચા કોટ અને સો સો તળાવો હતા; અનેક પ્રાકારોવાળું એ નગર ઈન્દ્રની અમરાવતી જેવું જ લાગતું.
મથુરાવાસિનં લોકં તત્રાનીય જનાર્દનઃ આસન્ને કાલયવને મથુરાં ચ સ્વયં યયૌ
જનાર્દને મથુરાના લોકો ત્યાં લઈ ગયા; કાલયવન નજીક આવી રહ્યો હતો ત્યારે એ પોતે મથુરા ગયો.
બહિર્ આવાસિતે સૈન્યે મથુરાયા નિરાયુધઃ નિર્જગામ સ ગોવિન્દો દદર્શ યવનશ્ ચ તમ્
જ્યારે સૈન્ય મથુરાની બહાર ઊભું હતું, ત્યારે ગોવિંદ નિશસ્ત્ર બહાર આવ્યો; યવનએ એને જોયો.
સ જ્ઞાત્વા વાસુદેવં તં બાહુપ્રહરણો નૃપઃ અનુયાતો મહાયોગિચેતોભિઃ પ્રાપ્યતે ન યઃ
એ રાજાએ ઓળખી લીધું કે એ વસુદેવ છે અને હાથથી જ લડવા દોડ્યો; પણ મહાન યોગબળ ધરાવનાર એ મળતો જ નથી.
તેનાનુયાતઃ કૃષ્ણો ઽપિ પ્રવિવેશ મહાગુહામ્ યત્ર શેતે મહાવીર્યો મુચુકુન્દો નરેશ્વરઃ
તેના પાછળથી કૃષ્ણ પણ મોટી ગુફામાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં મહાવીર્ય મુચુકુંદ રાજા ઊંઘી રહ્યા હતા.
સો ઽપિ પ્રવિષ્ટો યવનો દૃષ્ટ્વા શય્યાગતં નરમ્ પાદેન તાડયામ્ આસ કૃષ્ણં મત્વા સ દુર્મતિઃ
યવન પણ અંદર ગયો અને પથારી પર સૂતા માણસને જોઈને, કૃષ્ણ સમજીને, દુષ્ટ યવનએ પગથી તેને માર્યો.
દૃષ્ટમાત્રશ્ ચ તેનાસૌ જજ્વાલ યવનો ઽગ્નિના તત્ક્રોધજેન મુનયો ભસ્મીભૂતશ્ ચ તત્ક્ષણાત્
મુચુકુંદે આંખ ખોલતાં જ, યવન ક્રોધથી અગ્નિ સમાન દહકવા લાગ્યો અને એ ક્ષણે જ ભસ્મ થઈ ગયો.
સ હિ દેવાસુરે યુદ્ધે ગત્વા જિત્વા મહાસુરાન્ નિદ્રાર્તઃ સુમહાકાલં નિદ્રાં વવ્રે વરં સુરાન્
એ રાજાએ દેવ-અસુરોના યુદ્ધમાં જઈ મહાસુરોને જીત્યા પછી, ઊંઘથી પીડાયેલી અવસ્થામાં, દેવતાઓને બહુ લાંબી ઊંઘનો વર માંગ્યો હતો.
પ્રોક્તશ્ ચ દેવૈઃ સંસુપ્તં યસ્ ત્વામ્ ઉત્થાપયિષ્યતિ દેહજેનાગ્નિના સદ્યઃ સ તુ ભસ્મીભવિષ્યતિ
અને દેવોએ કહ્યું હતું કે, 'જે તને ઊંઘમાંથી જગાડશે, તે તારા શરીરમાંથી નીકળેલા અગ્નિથી તરત ભસ્મ થઈ જશે.'
એવં દગ્ધ્વા સ તં પાપં દૃષ્ટ્વા ચ મધુસૂદનમ્ કસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ સો ઽપ્ય્ આહ જાતો ઽહં શશિનઃ કુલે
આ રીતે એ પાપી યવનને દહન કર્યા પછી, મુચુકુંદે મધુસૂદનને જોઈને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?' ત્યારે કૃષ્ણે કહ્યું: 'હું ચંદ્રવંશમાં જન્મેલો છું.'
વસુદેવસ્ય તનયો યદુવંશસમુદ્ભવઃ મુચુકુન્દો ઽપિ તચ્ છ્રુત્વા વૃદ્ધગાર્ગ્યવચઃ સ્મરન્
હું વસુદેવનો પુત્ર અને યદુવંશમાંથી ઉત્પન્ન છું. આ સાંભળીને મુચુકુંદે વૃદ્ધ ગાર્ગ્યના શબ્દો યાદ કર્યા.
સંસ્મૃત્ય પ્રણિપત્યૈનં સર્વં સર્વેશ્વરં હરિમ્ પ્રાહ જ્ઞાતો ભવાન્ વિષ્ણોર્ અંશસ્ ત્વં પરમેશ્વરઃ
એ યાદ કરીને, તેણે સર્વેશ્વર હરિને વંદન કર્યું અને કહ્યું: 'હું તમને ઓળખું છું; તમે વિષ્ણુના અંશ, પરમેશ્વર છો.'
પુરા ગાર્ગ્યેણ કથિતમ્ અષ્ટાવિંશતિમે યુગે દ્વાપરાન્તે હરેર્ જન્મ યદુવંશે ભવિષ્યતિ
પહેલાં ગાર્ગ્યે કહ્યું હતું કે અઠ્ઠાવીસમા યુગે, દ્વાપરના અંતે, હરિ યદુવંશમાં જન્મ લેશે.
સ ત્વં પ્રાપ્તો ન સંદેહો મર્ત્યાનામ્ ઉપકારકૃત્ તથા હિ સુમહત્ તેજો નાલં સોઢુમ્ અહં તવ
તમે અહીં આવ્યા છો, એમાં શંકા નથી. તમે મનુષ્યોના ઉપકાર માટે પધાર્યા છો. ખરેખર, તમારું તેજ એટલું મહાન છે કે હું સહન કરી શકતો નથી.
તથા હિ સુમહામ્ભોદધ્વનિધીરતરં તતઃ વાક્યં તમ્ ઇતિ હોવાચ યુષ્મત્પાદસુલાલિતમ્
તમારી વાણી તો વિશાળ સમુદ્ર કરતાં પણ ઊંડી છે. એમ કહી, મુચુકુંદે એના પદને આનંદથી વંદન કર્યા.
દેવાસુરે મહાયુદ્ધે દૈત્યાશ્ ચ સુમહાભટાઃ ન શેકુસ્ તે મહત્ તેજસ્ તત્ તેજો ન સહામ્ય્ અહમ્
દેવ-અસુરોના મહાયુદ્ધમાં, મહાબળવાન દૈત્યો પણ તમારું મહાન તેજ સહન કરી શક્યા નહોતા; હું પણ એ તેજ સહન કરી શકતો નથી.
સંસારપતિતસ્યૈકો જન્તોસ્ ત્વં શરણં પરમ્ સંપ્રસીદ પ્રપન્નાર્તિહર્તા હર મમાશુભમ્
સંસારમાં પડેલા જીવ માટે તમે સર્વોચ્ચ આશ્રય છો. કૃપા કરો, શરણાગતના દુઃખ દૂર કરનાર, મારા દુઃખ દૂર કરો.
ત્વં પયોનિધયઃ શૈલાઃ સરિતશ્ ચ વનાનિ ચ મેદિની ગગનં વાયુર્ આપો ઽગ્નિસ્ ત્વં તથા પુમાન્
તમે જ સમુદ્રો, પર્વતો, નદીઓ, વનો, ધરતી, આકાશ, પવન, પાણી, અગ્નિ અને એ જ રીતે મનુષ્ય છો.