પુનર્ અપ્ય્ આજગામાથ જરાસંધો બલાન્વિતઃ જિતશ્ ચ રામકૃષ્ણાભ્યામ્ અપકૃત્ય દ્વિજોત્તમાઃ
પછી ફરીથી જરાસંધ વધુ બળ સાથે આવ્યો, પણ રામ અને કૃષ્ણે તેને ફરી હરાવ્યો, છતાં જીવતો છોડી દીધો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.
દશ ચાષ્ટૌ ચ સંગ્રામાન્ એવમ્ અત્યન્તદુર્મદઃ યદુભિર્ માગધો રાજા ચક્રે કૃષ્ણપુરોગમૈઃ
મગધના એ રાજાએ, અત્યંત અહંકારથી ભરેલો, કૃષ્ણના નેતૃત્વ હેઠળના યાદવો સામે અઢાર યુદ્ધો કર્યા.
સર્વેષ્વ્ એવ ચ યુદ્ધેષુ યદુભિઃ સ પરાજિતઃ અપક્રાન્તો જરાસંધઃ સ્વલ્પસૈન્યૈર્ બલાધિકઃ
દરેક યુદ્ધમાં યાદવો દ્વારા જરાસંધ હારતો રહ્યો; ભલે બલવાન હતો, છતાં થોડા જ સૈનિકો સાથે પાછો ફરતો રહ્યો.
તદ્ બલં યાદવાનાં વૈ રક્ષિતં યદ્ અનેકશઃ તત્ તુ સંનિધિમાહાત્મ્યં વિષ્ણોર્ અંશસ્ય ચક્રિણઃ
યાદવોનું એ બળ, વારંવાર બચાવાયું, એ તો ચક્રધારી વિષ્ણુના ઉપસ્થિત અને મહિમા કારણે જ છે.
મનુષ્યધર્મશીલસ્ય લીલા સા જગતઃ પતેઃ અસ્ત્રાણ્ય્ અનેકરૂપાણિ યદ્ અરાતિષુ મુઞ્ચતિ
જગતના સ્વામી, જે મનુષ્યની રીતો અનુસરે છે, તેની એ લીલા છે કે તે શત્રુઓ સામે અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો ચલાવે છે.
મનસૈવ જગત્સૃષ્ટિસંહારં તુ કરોતિ યઃ તસ્યારિપક્ષક્ષપણે કિયાન્ ઉદ્યમવિસ્તરઃ
જે મનથી જ જગતની રચના અને વિનાશ કરે છે, તેને શત્રુ પક્ષના વિનાશમાં કેટલો પ્રયત્ન કરવો પડે?
તથાપિ ચ મનુષ્યાણાં ધર્મસ્ તદનુવર્તનમ્ કુર્વન્ બલવતા સંધિં હીનૈર્ યુદ્ધં કરોત્ય્ અસૌ
છતાં પણ, મનુષ્યોના ધર્મને અનુસરીને, તે શક્તિશાળીઓ સાથે સંધિ કરે છે અને દુર્બળો સામે યુદ્ધ કરે છે.
સામ ચોપપ્રદાનં ચ તથા ભેદં ચ દર્શયન્ કરોતિ દણ્ડપાતં ચ ક્વચિદ્ એવ પલાયનમ્
તે સમાધાન, દાન, ફૂટ પાડવી અને દંડ પણ બતાવે છે, અને ક્યારેક તો પીછેહઠ પણ કરે છે.
મનુષ્યદેહિનાં ચેષ્ટામ્ ઇત્ય્ એવમ્ અનુવર્તતે લીલા જગત્પતેસ્ તસ્ય ચ્છન્દતઃ સંપ્રવર્તતે
માણવ શરીર ધરાવનારા લોકોના કામકાજ પણ એ જ રીતે ચાલે છે; જગતના સ્વામીની લીલા તો એમની ઈચ્છા પ્રમાણે જ ફરે છે.
ગાર્ગ્યં ગોષ્ઠે દ્વિજો શ્યાલઃ ષણ્ઢ ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ દ્વિજાઃ યદૂનાં સંનિધૌ સર્વે જહસુર્ યાદવાસ્ તદા
ગોષ્ઠમાં દ્વિજ શ્યાલએ ગાર્ગ્યને 'તુ નપુંસક છે' એમ કહ્યું; એ સમયે બધા યાદવોની હાજરીમાં યાદવો હસી પડ્યા.
તતઃ કોપસમાવિષ્ટો દક્ષિણાપથમ્ એત્ય સઃ સુતમ્ ઇચ્છંસ્ તપસ્ તેપે યદુચક્રભયાવહમ્
પછી એ ગુસ્સાથી ભરાઈ દક્ષિણ તરફ ગયો, દીકરો મળે એ ઈચ્છા રાખી, અને યદુઓને ડરાવતી કઠિન તપસ્યા કરી.
આરાધયન્ મહાદેવં સો ઽયશ્ ચૂર્ણમ્ અભક્ષયત્ દદૌ વરં ચ તુષ્ટો ઽસૌ વર્ષે દ્વાદશકે હરઃ
એ મહાદેવની ઉપાસના કરતાં માત્ર અનાજનું ચૂર્ણ જ ખાયો; હરાને પ્રસન્ન થઈ બારમા વર્ષે એને વરદાન આપ્યું.
સંભાવયામ્ આસ સ તં યવનેશો હ્ય્ અનાત્મજમ્ તદ્યોષિત્સંગમાચ્ ચાસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ અલિસપ્રભઃ
યવનપતિએ એને સન્માન આપ્યો, ભલે એનો દીકરો ન હતો; પત્ની સાથેના મિલનથી એને મધમાખી જેવો તેજસ્વી દીકરો થયો.
તં કાલયવનં નામ રાજ્યે સ્વે યવનેશ્વરઃ અભિષિચ્ય વનં યાતો વજ્રાગ્રકઠિનોરસમ્
યવનપતિએ એને પોતાના રાજ્યમાં રાજા બનાવી, 'કાલયવન' નામ આપ્યું અને પછી વીજળી જેવી મજબૂત છાતી લઈને જંગલમાં ગયો.
સ તુ વીર્યમદોન્મત્તઃ પૃથિવ્યાં બલિનો નૃપાન્ પપ્રચ્છ નારદશ્ ચાસ્મૈ કથયામ્ આસ યાદવાન્
એ પોતાની તાકાતના ઘમંડમાં ચૂર થઈ પૃથ્વીના બળવાન રાજાઓને પૂછવા લાગ્યો; નારદે પણ એને યાદવો વિશે કહેલું.
મ્લેચ્છકોટિસહસ્રાણાં સહસ્રૈઃ સો ઽપિ સંવૃતઃ ગજાશ્વરથસંપન્નૈશ્ ચકાર પરમોદ્યમમ્
એ લાખો મ્લેચ્છોની સેના સાથે ઘેરાયો હતો, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો ભરપૂર હતા; અને એણે મહાન પ્રયાસ શરૂ કર્યો.
પ્રયયૌ ચાતવચ્છિન્નૈઃ પ્રયાણૈઃ સ દિને દિને યાદવાન્ પ્રતિ સામર્ષો મુનયો મથુરાં પુરીમ્
એ દરરોજના ચાલથી, જંગલો કાપતો, યાદવો સામે ચડાયો; ઋષિઓ ગુસ્સે થઈ મથુરા શહેર તરફ ગયા.
કૃષ્ણો ઽપિ ચિન્તયામ્ આસ ક્ષપિતં યાદવં બલમ્ યવનેન સમાલોક્ય માગધઃ સંપ્રયાસ્યતિ
કૃષ્ણએ પણ વિચાર્યું કે યાદવોની તાકાત ઘટી ગઈ છે; યવનના ચડાઈને જોઈને માગધ રાજા પણ હુમલો કરશે.
માગધસ્ય બલં ક્ષીણં સ કાલયવનો બલી હન્તા તદ્ ઇદમ્ આયાતં યદૂનાં વ્યસનં દ્વિધા
માગધ રાજાની તાકાત ઘટી છે અને કાલયવન બળવાન છે; એમ યાદવો પર આ દુઃખ બે રીતે આવી પડ્યું છે.
તસ્માદ્ દુર્ગં કરિષ્યામિ યદૂનામ્ અતિદુર્જયમ્ સ્ત્રિયો ઽપિ યત્ર યુધ્યેયુઃ કિં પુનર્ વૃષ્ણિયાદવાઃ
એથી હું યાદવો માટે એવું કિલ્લો બનાવીશ જે જીતવું બહુ જ મુશ્કેલ હોય; જ્યાં સ્ત્રીઓ પણ લડી શકે, તો વૃષ્ણિ-યાદવો તો અવશ્ય જ લડશે!
મયિ મત્તે પ્રમત્તે વા સુપ્તે પ્રવસિતે ઽપિ વા યાદવાભિભવં દુષ્ટા મા કુર્વન્ વૈરિણો ઽધિકમ્
હું નશામાં હોઉં, બેધ્યાન હોઉં, ઊંઘતો હોઉં કે દૂર હોઉં, દુષ્ટ શત્રુઓ યાદવોને વધારે તકલીફ ન આપી શકે.
ઇતિ સંચિન્ત્ય ગોવિન્દો યોજનાનિ મહોદધિમ્ યયાચે દ્વાદશ પુરીં દ્વારકાં તત્ર નિર્મમે
આ રીતે વિચાર કરીને ગોવિંદએ મહાસમુદ્ર પાસે બાર યોજન જમીન માગી અને ત્યાં દ્વારકા નગર બનાવ્યું.
મહોદ્યાનાં મહાવપ્રાં તડાગશતશોભિતામ્ પ્રાકારશતસંબાધામ્ ઇન્દ્રસ્યેવામરાવતીમ્
એ શહેરમાં વિશાળ બાગો, ઊંચા કોટ અને સો સો તળાવો હતા; અનેક પ્રાકારોવાળું એ નગર ઈન્દ્રની અમરાવતી જેવું જ લાગતું.
મથુરાવાસિનં લોકં તત્રાનીય જનાર્દનઃ આસન્ને કાલયવને મથુરાં ચ સ્વયં યયૌ
જનાર્દને મથુરાના લોકો ત્યાં લઈ ગયા; કાલયવન નજીક આવી રહ્યો હતો ત્યારે એ પોતે મથુરા ગયો.
બહિર્ આવાસિતે સૈન્યે મથુરાયા નિરાયુધઃ નિર્જગામ સ ગોવિન્દો દદર્શ યવનશ્ ચ તમ્
જ્યારે સૈન્ય મથુરાની બહાર ઊભું હતું, ત્યારે ગોવિંદ નિશસ્ત્ર બહાર આવ્યો; યવનએ એને જોયો.
સ જ્ઞાત્વા વાસુદેવં તં બાહુપ્રહરણો નૃપઃ અનુયાતો મહાયોગિચેતોભિઃ પ્રાપ્યતે ન યઃ
એ રાજાએ ઓળખી લીધું કે એ વસુદેવ છે અને હાથથી જ લડવા દોડ્યો; પણ મહાન યોગબળ ધરાવનાર એ મળતો જ નથી.
તેનાનુયાતઃ કૃષ્ણો ઽપિ પ્રવિવેશ મહાગુહામ્ યત્ર શેતે મહાવીર્યો મુચુકુન્દો નરેશ્વરઃ
તેના પાછળથી કૃષ્ણ પણ મોટી ગુફામાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં મહાવીર્ય મુચુકુંદ રાજા ઊંઘી રહ્યા હતા.
સો ઽપિ પ્રવિષ્ટો યવનો દૃષ્ટ્વા શય્યાગતં નરમ્ પાદેન તાડયામ્ આસ કૃષ્ણં મત્વા સ દુર્મતિઃ
યવન પણ અંદર ગયો અને પથારી પર સૂતા માણસને જોઈને, કૃષ્ણ સમજીને, દુષ્ટ યવનએ પગથી તેને માર્યો.
દૃષ્ટમાત્રશ્ ચ તેનાસૌ જજ્વાલ યવનો ઽગ્નિના તત્ક્રોધજેન મુનયો ભસ્મીભૂતશ્ ચ તત્ક્ષણાત્
મુચુકુંદે આંખ ખોલતાં જ, યવન ક્રોધથી અગ્નિ સમાન દહકવા લાગ્યો અને એ ક્ષણે જ ભસ્મ થઈ ગયો.
સ હિ દેવાસુરે યુદ્ધે ગત્વા જિત્વા મહાસુરાન્ નિદ્રાર્તઃ સુમહાકાલં નિદ્રાં વવ્રે વરં સુરાન્
એ રાજાએ દેવ-અસુરોના યુદ્ધમાં જઈ મહાસુરોને જીત્યા પછી, ઊંઘથી પીડાયેલી અવસ્થામાં, દેવતાઓને બહુ લાંબી ઊંઘનો વર માંગ્યો હતો.