મથુરાં ચ પુનઃ પ્રાપ્તાવ્ ઉગ્રસેનેન પાલિતામ્ પ્રહૃષ્ટપુરુષસ્ત્રીકાવ્ ઉભૌ રામજનાર્દનૌ
પછી રામ અને જનાર્દન બંને, ઉગ્રસેનના શાસન હેઠળની મથુરામાં પાછા આવ્યા, જ્યાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચે આનંદથી ભરાયા.
જરાસંધસુતે કંસ ઉપયેમે મહાબલઃ અસ્તિઃ પ્રાપ્તિશ્ ચ ભો વિપ્રાસ્ તયોર્ ભર્તૃહણં હરિમ્
હે બ્રાહ્મણો, જરાસંધનો પરાક્રમી પુત્ર કંસે અસ્તિ અને પ્રાપ્તિ સાથે લગ્ન કર્યા, પણ હરિએ એમના પતિઓનો નાશ કર્યો.
મહાબલપરીવારો માગધાધિપતિર્ બલી હન્તુમ્ અભ્યાયયૌ કોપાજ્ જરાસંધઃ સયાદવમ્
માગધ દેશનો બલવાન રાજા જરાસંધ, પોતાના શક્તિશાળી સાથીઓ સાથે અને મોટો લશ્કર લઈને, ગુસ્સામાં એમને મારવા આવ્યો.
ઉપેત્ય મથુરાં સો ઽથ રુરોધ મગધેશ્વરઃ અક્ષૌહિણીભિઃ સૈન્યસ્ય ત્રયોવિંશતિભિર્ વૃતઃ
મગધના રાજાએ મથુરા પહોંચીને, પોતાની તૈવીસ અક્ષૌહિણી સેનાની સાથે શહેરને ઘેરી લીધું.
નિષ્ક્રમ્યાલ્પપરીવારાવ્ ઉભૌ રામજનાર્દનૌ યુયુધાતે સમં તસ્ય બલિનૌ બલિસૈનિકૈઃ
રામ અને જનાર્દન બંને, થોડા જ સાથીઓ સાથે બહાર નીકળી, જરાસંધના બલવાન સૈનિકો સામે એકસાથે યુદ્ધ કરવા ઊભા રહ્યા.
તતો બલશ્ ચ કૃષ્ણશ્ ચ મતિં ચક્રે મહાબલઃ આયુધાનાં પુરાણાનામ્ આદાને મુનિસત્તમાઃ
પછી બલરામ અને કૃષ્ણ, હે મહાન ઋષિઓ, પ્રાચીન શસ્ત્રો મેળવવાનો નિશ્ચય કર્યો.
અનન્તરં ચક્રશાર્ઙ્ગે તૂણૌ ચાપ્ય્ અક્ષયૌ શરૈઃ આકાશાદ્ આગતૌ વીરૌ તદા કૌમોદકી ગદા
તત્કાળ, ચક્ર અને શારંગ ધનુષ્ય, અક્ષય તૂણા અને બાણો, અને કૌમોદકી ગદા આ વિરોને આકાશમાંથી પ્રાપ્ત થઈ.
હલં ચ બલભદ્રસ્ય ગગનાદ્ આગમત્ કરમ્ બલસ્યાભિમતં વિપ્રાઃ સુનન્દં મુશલં તથા
બલભદ્રનું હલ પણ આકાશમાંથી તેના હાથમાં આવી ગયું, અને બલ માટે ઈચ્છિત સુનંદ મુશલ પણ, હે બ્રાહ્મણો, મળી ગયું.
તતો યુદ્ધે પરાજિત્ય સ્વસૈન્યં મગધાધિપમ્ પુરીં વિવિશતુર્ વીરાવ્ ઉભૌ રામજનાર્દનૌ
પછી યુદ્ધમાં મગધના રાજાની સેનાને હરાવીને, રામ અને જનાર્દન બંને વીરોએ શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
જિતે તસ્મિન્ સુદુર્વૃત્તે જરાસંધે દ્વિજોત્તમાઃ જીવમાને ગતે તત્ર કૃષ્ણો મેને ન તં જિતમ્
જ્યારે દુષ્ટ જરાસંધ હાર્યો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યારે પણ કૃષ્ણે, તે જીવતો હોવાને કારણે, તેને સંપૂર્ણ જીતેલો માન્યો નહીં.
પુનર્ અપ્ય્ આજગામાથ જરાસંધો બલાન્વિતઃ જિતશ્ ચ રામકૃષ્ણાભ્યામ્ અપકૃત્ય દ્વિજોત્તમાઃ
પછી ફરીથી જરાસંધ વધુ બળ સાથે આવ્યો, પણ રામ અને કૃષ્ણે તેને ફરી હરાવ્યો, છતાં જીવતો છોડી દીધો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.
દશ ચાષ્ટૌ ચ સંગ્રામાન્ એવમ્ અત્યન્તદુર્મદઃ યદુભિર્ માગધો રાજા ચક્રે કૃષ્ણપુરોગમૈઃ
મગધના એ રાજાએ, અત્યંત અહંકારથી ભરેલો, કૃષ્ણના નેતૃત્વ હેઠળના યાદવો સામે અઢાર યુદ્ધો કર્યા.
સર્વેષ્વ્ એવ ચ યુદ્ધેષુ યદુભિઃ સ પરાજિતઃ અપક્રાન્તો જરાસંધઃ સ્વલ્પસૈન્યૈર્ બલાધિકઃ
દરેક યુદ્ધમાં યાદવો દ્વારા જરાસંધ હારતો રહ્યો; ભલે બલવાન હતો, છતાં થોડા જ સૈનિકો સાથે પાછો ફરતો રહ્યો.
તદ્ બલં યાદવાનાં વૈ રક્ષિતં યદ્ અનેકશઃ તત્ તુ સંનિધિમાહાત્મ્યં વિષ્ણોર્ અંશસ્ય ચક્રિણઃ
યાદવોનું એ બળ, વારંવાર બચાવાયું, એ તો ચક્રધારી વિષ્ણુના ઉપસ્થિત અને મહિમા કારણે જ છે.
મનુષ્યધર્મશીલસ્ય લીલા સા જગતઃ પતેઃ અસ્ત્રાણ્ય્ અનેકરૂપાણિ યદ્ અરાતિષુ મુઞ્ચતિ
જગતના સ્વામી, જે મનુષ્યની રીતો અનુસરે છે, તેની એ લીલા છે કે તે શત્રુઓ સામે અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો ચલાવે છે.
મનસૈવ જગત્સૃષ્ટિસંહારં તુ કરોતિ યઃ તસ્યારિપક્ષક્ષપણે કિયાન્ ઉદ્યમવિસ્તરઃ
જે મનથી જ જગતની રચના અને વિનાશ કરે છે, તેને શત્રુ પક્ષના વિનાશમાં કેટલો પ્રયત્ન કરવો પડે?
તથાપિ ચ મનુષ્યાણાં ધર્મસ્ તદનુવર્તનમ્ કુર્વન્ બલવતા સંધિં હીનૈર્ યુદ્ધં કરોત્ય્ અસૌ
છતાં પણ, મનુષ્યોના ધર્મને અનુસરીને, તે શક્તિશાળીઓ સાથે સંધિ કરે છે અને દુર્બળો સામે યુદ્ધ કરે છે.
સામ ચોપપ્રદાનં ચ તથા ભેદં ચ દર્શયન્ કરોતિ દણ્ડપાતં ચ ક્વચિદ્ એવ પલાયનમ્
તે સમાધાન, દાન, ફૂટ પાડવી અને દંડ પણ બતાવે છે, અને ક્યારેક તો પીછેહઠ પણ કરે છે.
મનુષ્યદેહિનાં ચેષ્ટામ્ ઇત્ય્ એવમ્ અનુવર્તતે લીલા જગત્પતેસ્ તસ્ય ચ્છન્દતઃ સંપ્રવર્તતે
માણવ શરીર ધરાવનારા લોકોના કામકાજ પણ એ જ રીતે ચાલે છે; જગતના સ્વામીની લીલા તો એમની ઈચ્છા પ્રમાણે જ ફરે છે.
ગાર્ગ્યં ગોષ્ઠે દ્વિજો શ્યાલઃ ષણ્ઢ ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ દ્વિજાઃ યદૂનાં સંનિધૌ સર્વે જહસુર્ યાદવાસ્ તદા
ગોષ્ઠમાં દ્વિજ શ્યાલએ ગાર્ગ્યને 'તુ નપુંસક છે' એમ કહ્યું; એ સમયે બધા યાદવોની હાજરીમાં યાદવો હસી પડ્યા.
તતઃ કોપસમાવિષ્ટો દક્ષિણાપથમ્ એત્ય સઃ સુતમ્ ઇચ્છંસ્ તપસ્ તેપે યદુચક્રભયાવહમ્
પછી એ ગુસ્સાથી ભરાઈ દક્ષિણ તરફ ગયો, દીકરો મળે એ ઈચ્છા રાખી, અને યદુઓને ડરાવતી કઠિન તપસ્યા કરી.
આરાધયન્ મહાદેવં સો ઽયશ્ ચૂર્ણમ્ અભક્ષયત્ દદૌ વરં ચ તુષ્ટો ઽસૌ વર્ષે દ્વાદશકે હરઃ
એ મહાદેવની ઉપાસના કરતાં માત્ર અનાજનું ચૂર્ણ જ ખાયો; હરાને પ્રસન્ન થઈ બારમા વર્ષે એને વરદાન આપ્યું.
સંભાવયામ્ આસ સ તં યવનેશો હ્ય્ અનાત્મજમ્ તદ્યોષિત્સંગમાચ્ ચાસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ અલિસપ્રભઃ
યવનપતિએ એને સન્માન આપ્યો, ભલે એનો દીકરો ન હતો; પત્ની સાથેના મિલનથી એને મધમાખી જેવો તેજસ્વી દીકરો થયો.
તં કાલયવનં નામ રાજ્યે સ્વે યવનેશ્વરઃ અભિષિચ્ય વનં યાતો વજ્રાગ્રકઠિનોરસમ્
યવનપતિએ એને પોતાના રાજ્યમાં રાજા બનાવી, 'કાલયવન' નામ આપ્યું અને પછી વીજળી જેવી મજબૂત છાતી લઈને જંગલમાં ગયો.
સ તુ વીર્યમદોન્મત્તઃ પૃથિવ્યાં બલિનો નૃપાન્ પપ્રચ્છ નારદશ્ ચાસ્મૈ કથયામ્ આસ યાદવાન્
એ પોતાની તાકાતના ઘમંડમાં ચૂર થઈ પૃથ્વીના બળવાન રાજાઓને પૂછવા લાગ્યો; નારદે પણ એને યાદવો વિશે કહેલું.
મ્લેચ્છકોટિસહસ્રાણાં સહસ્રૈઃ સો ઽપિ સંવૃતઃ ગજાશ્વરથસંપન્નૈશ્ ચકાર પરમોદ્યમમ્
એ લાખો મ્લેચ્છોની સેના સાથે ઘેરાયો હતો, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો ભરપૂર હતા; અને એણે મહાન પ્રયાસ શરૂ કર્યો.
પ્રયયૌ ચાતવચ્છિન્નૈઃ પ્રયાણૈઃ સ દિને દિને યાદવાન્ પ્રતિ સામર્ષો મુનયો મથુરાં પુરીમ્
એ દરરોજના ચાલથી, જંગલો કાપતો, યાદવો સામે ચડાયો; ઋષિઓ ગુસ્સે થઈ મથુરા શહેર તરફ ગયા.
કૃષ્ણો ઽપિ ચિન્તયામ્ આસ ક્ષપિતં યાદવં બલમ્ યવનેન સમાલોક્ય માગધઃ સંપ્રયાસ્યતિ
કૃષ્ણએ પણ વિચાર્યું કે યાદવોની તાકાત ઘટી ગઈ છે; યવનના ચડાઈને જોઈને માગધ રાજા પણ હુમલો કરશે.
માગધસ્ય બલં ક્ષીણં સ કાલયવનો બલી હન્તા તદ્ ઇદમ્ આયાતં યદૂનાં વ્યસનં દ્વિધા
માગધ રાજાની તાકાત ઘટી છે અને કાલયવન બળવાન છે; એમ યાદવો પર આ દુઃખ બે રીતે આવી પડ્યું છે.
તસ્માદ્ દુર્ગં કરિષ્યામિ યદૂનામ્ અતિદુર્જયમ્ સ્ત્રિયો ઽપિ યત્ર યુધ્યેયુઃ કિં પુનર્ વૃષ્ણિયાદવાઃ
એથી હું યાદવો માટે એવું કિલ્લો બનાવીશ જે જીતવું બહુ જ મુશ્કેલ હોય; જ્યાં સ્ત્રીઓ પણ લડી શકે, તો વૃષ્ણિ-યાદવો તો અવશ્ય જ લડશે!