યસ્માત્ સર્વમ્ ઇદં પ્રપઞ્ચરચિતં માયાજગજ્ જાયતે યસ્મિંસ્ તિષ્ઠતિ યાતિ ચાન્તસમયે કલ્પાનુકલ્પે પુનઃ યં ધ્યાત્વા મુનયઃ પ્રપઞ્ચરહિતં વિન્દન્તિ મોક્ષં ધ્રુવં તં વન્દે પુરુષોત્તમાખ્યમ્ અમલં નિત્યં વિભું નિશ્ચલમ્
જે પવિત્ર, શાશ્વત, સર્વત્ર વ્યાપક અને અડગ છે, જેના પરથી આ આખું જગત માયાથી સર્જાય છે, જેમાં બધું સ્થિર છે અને કલ્પના અંતે ફરી તેમાં લય પામે છે; જેને ધ્યાન કરીને મુનિઓ જગતથી પર મુક્તિ પામે છે—એવા નિર્દોષ, સર્વોપરી પુરુષોત્તમને હું વંદન કરું છું.
યં ધ્યાયન્તિ બુધાઃ સમાધિસમયે શુદ્ધં વિયત્સંનિભમ્ નિત્યાનન્દમયં પ્રસન્નમ્ અમલં સર્વેશ્વરં નિર્ગુણમ્ વ્યક્તાવ્યક્તપરં પ્રપઞ્ચરહિતં ધ્યાનૈકગમ્યં વિભુમ્ તં સંસારવિનાશહેતુમ્ અજરં વન્દે હરિં મુક્તિદમ્
જેને જ્ઞાની લોકો ગાઢ ધ્યાનમાં પવિત્ર, આકાશ જેવો, સદા આનંદથી ભરેલો, પ્રસન્ન, નિર્મળ, સર્વનો સ્વામી, ગુણોથી પર, પ્રગટ અને અપ્રગટ બંનેથી પર, જગતથી રહિત, માત્ર ધ્યાનથી જ પ્રાપ્ત થાય એવો, સર્વત્ર વ્યાપક, સંસારના નાશનું કારણ અને કદી ન વૃદ્ધ થતો—એવા મુક્તિદાતા હરિને હું વંદન કરું છું.
સુપુણ્યે નૈમિષારણ્યે પવિત્રે સુમનોહરે નાનામુનિજનાકીર્ણે નાનાપુષ્પોપશોભિતે
પવિત્ર અને મનોહર એવા નૈમિષારણ્યમાં, જ્યાં અનેક મુનિઓ વસે છે અને વિવિધ ફૂલોની શોભા છે,
સરલૈઃ કર્ણિકારૈશ્ ચ પનસૈર્ ધવખાદિરૈઃ આમ્રજમ્બૂકપિત્થૈશ્ ચ ન્યગ્રોધૈર્ દેવદારુભિઃ
સરળ કરણિકાર, પનસ, ધવ, ખાદિર, આમ, જાંબુ, કપિત્થ, વટ અને દેવદારુ જેવા વૃક્ષોથી,
અશ્વત્થૈઃ પારિજાતૈશ્ ચ ચન્દનાગુરુપાટલૈઃ બકુલૈઃ સપ્તપર્ણૈશ્ ચ પુંનાગૈર્ નાગકેસરૈઃ
અશ્વત્થ, પારિજાત, ચંદન, અગરુ, પાટલ, બકુલ, સપ્તપર્ણ, પુન્નાગ અને નાગકેસર જેવા વૃક્ષોથી,
શાલૈસ્ તાલૈસ્ તમાલૈશ્ ચ નારિકેલૈસ્ તથાર્જુનૈઃ અન્યૈશ્ ચ બહુભિર્ વૃક્ષૈશ્ ચમ્પકાદ્યૈશ્ ચ શોભિતે
શાલ, તાળ, તમાલ, નાળિયેર, અર્જુન અને ઘણા અન્ય વૃક્ષો, ચંપક વગેરેથી તે સ્થળ શોભાયમાન હતું.
નાનાપક્ષિગણાકીર્ણે નાનામૃગગણૈર્ યુતે નાનાજલાશયૈઃ પુણ્યૈર્ દીર્ઘિકાદ્યૈર્ અલંકૃતે
વિવિધ પક્ષીઓના ઝુંડોથી, અનેક પ્રાણીઓ સાથે, પવિત્ર જળાશયો અને લાંબી તળાવોથી તે સ્થળ અલંકૃત હતું.
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્ વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈશ્ ચાન્યૈશ્ ચ જાતિભિઃ વાનપ્રસ્થૈર્ ગૃહસ્થૈશ્ ચ યતિભિર્ બ્રહ્મચારિભિઃ
ત્યાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને અન્ય જાતિઓ, વનવાસી, ગૃહસ્થ, યતિ અને બ્રહ્મચારી—all વસતા હતા.
સંપન્નૈર્ ગોકુલૈશ્ ચૈવ સર્વત્ર સમલંકૃતે યવગોધૂમચણકૈર્ માષમુદ્ગતિલેક્ષુભિઃ
દરેક જગ્યાએ ગાયોના ઝુંડોથી, જવાર, ઘઉં, ચણા, મગ, મુગ, તલ અને ઈખ સાથે તે સ્થળ સમૃદ્ધ અને શોભાયમાન હતું.
ચીનકાદ્યૈસ્ તથા મેધ્યૈઃ સસ્યૈશ્ ચાન્યૈશ્ ચ શોભિતે તત્ર દીપ્તે હુતવહે હૂયમાને મહામખે
ચીનક જેવા પવિત્ર અનાજ અને અન્ય અનેક પાકોથી પણ તે સ્થળ શોભાયમાન હતું; ત્યાં તેજસ્વી અગ્નિમાં મહાયજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો.
યજતાં નૈમિષેયાણાં સત્ત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે આજગ્મુસ્ તત્ર મુનયસ્ તથાન્યે ઽપિ દ્વિજાતયઃ
નૈમિષારણ્યના રહેવાસીઓના બાર વર્ષના યજ્ઞમાં ઘણા મુનિઓ અને બીજા દ્વિજાતિઓ ત્યાં ભેગા થયા હતા.
તાન્ આગતાન્ દ્વિજાંસ્ તે તુ પૂજાં ચક્રુર્ યથોચિતામ્ તેષુ તત્રોપવિષ્ટેષુ ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતેષુ ચ
ત્યાં આવેલા મહાનુભાવોનું દ્વિજાતિઓએ યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું; જ્યારે બધા ઋત્વિજ અને મહામાનવો સાથે બેઠા,
તત્રાજગામ સૂતસ્ તુ મતિમાંલ્ લોમહર્ષણઃ તં દૃષ્ટ્વા તે મુનિવરાઃ પૂજાં ચક્રુર્ મુદાન્વિતાઃ
ત્યાં બુદ્ધિશાળી સૂત લોહિતર્ષણ આવ્યા; તેમને જોઈ eminent મુનિઓએ આનંદપૂર્વક તેમનું સન્માન કર્યું.
સો ઽપિ તાન્ પ્રતિપૂજ્યૈવ સંવિવેશ વરાસને કથાં ચક્રુસ્ તદાન્યોન્યં સૂતેન સહિતા દ્વિજાઃ
તેમણે પણ સૌને આદરપૂર્વક વંદન કરીને શ્રેષ્ઠ આસન પર બેઠા; ત્યારબાદ દ્વિજાતિઓએ સૂત સાથે પરસ્પર વાતચીત શરૂ કરી.
કથાન્તે વ્યાસશિષ્યં તે પપ્રચ્છુઃ સંશયં મુદા ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતાઃ સર્વે સદસ્યૈઃ સહ દીક્ષિતાઃ
કથાના અંતે, બધા દિક્ષિતો, ઋત્વિજ અને સભ્યોએ આનંદપૂર્વક વ્યાસના શિષ્યને પોતાના સંશયો પૂછ્યા.
પુરાણાગમશાસ્ત્રાણિ સેતિહાસાનિ સત્તમ જાનાસિ દેવદૈત્યાનાં ચરિતં જન્મ કર્મ ચ
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમે પુરાણ, આગમ, શાસ્ત્ર અને ઇતિહાસ જાણો છો; દેવો અને દૈત્યોના જન્મ, કર્મ અને ચરિત્ર પણ તમને ખબર છે.
ન તે ઽસ્ત્ય્ અવિદિતં કિંચિદ્ વેદે શાસ્ત્રે ચ ભારતે પુરાણે મોક્ષશાસ્ત્રે ચ સર્વજ્ઞો ઽસિ મહામતે
વેદ, શાસ્ત્ર, મહાભારત, પુરાણ અને મોક્ષશાસ્ત્રમાં તમને કંઈ અજાણ નથી; હે મહામતિ, તમે સર્વજ્ઞ છો.
યથાપૂર્વમ્ ઇદં સર્વમ્ ઉત્પન્નં સચરાચરમ્ સસુરાસુરગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્
પૂર્વે જેમ આ આખું ચલ અને અચલ જગત, દેવ, દૈત્યો, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને રાક્ષસો સહિત, કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું—તે કહો.
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે સૂત બ્રૂહિ સર્વં યથા જગત્ બભૂવ ભૂયશ્ ચ યથા મહાભાગ ભવિષ્યતિ
હે સૂતજી, અમને બધું સાંભળવું છે—આ જગત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું અને, મહાન ભાગ્યશાળી, ફરીથી કેવી રીતે થશે, એ પણ કહો.
યતશ્ ચૈવ જગત્ સૂત યતશ્ ચૈવ ચરાચરમ્ લીનમ્ આસીત્ તથા યત્ર લયમ્ એષ્યતિ યત્ર ચ
હે સૂતજી, જગત ક્યાંથી ઉત્પન્ન થયું અને ચેતન-અચેતન બધું ક્યાં વિલય પામ્યું, એ પણ કહો. અને પછી બધું ક્યાં વિલય પામશે, એ પણ જણાવો.
અવિકારાય શુદ્ધાય નિત્યાય પરમાત્મને સદૈકરૂપરૂપાય વિષ્ણવે સર્વજિષ્ણવે
બદલાતું નહીં, શુદ્ધ, સદા રહેતું, સર્વોપરી આત્મા, જેનું સ્વરૂપ હંમેશા એક છે, એવા સર્વવિજયી વિષ્ણુને હું વંદન કરું છું.
નમો હિરણ્યગર્ભાય હરયે શઙ્કરાય ચ વાસુદેવાય તારાય સર્ગસ્થિત્યન્તકર્મણે
હિરણ્યગર્ભ, હરિ, શંકર, વાસુદેવ અને સર્વને તારનાર, સર્જન-પોષણ-વિનાશ કરનારને નમસ્કાર છે.
એકાનેકસ્વરૂપાય સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મને નમઃ અવ્યક્તવ્યક્તભૂતાય વિષ્ણવે મુક્તિહેતવે
એક અને અનેક સ્વરૂપ ધરાવનારા, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવનારા, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવનારા, મુક્તિના કારણ એવા વિષ્ણુને વંદન છે.
સર્ગસ્થિતિવિનાશાય જગતો યો ઽજરામરઃ મૂલભૂતો નમસ્ તસ્મૈ વિષ્ણવે પરમાત્મને
જગતના સર્જન, પોષણ અને વિનાશના મૂળ, જે કદી વૃદ્ધ નથી થતા અને અમર છે, એવા પરમાત્મા વિષ્ણુને નમસ્કાર છે.
આધારભૂતં વિશ્વસ્યાપ્ય્ અણીયાંસમ્ અણીયસામ્ પ્રણમ્ય સર્વભૂતસ્થમ્ અચ્યુતં પુરુષોત્તમમ્
વિશ્વના આધાર, અતિ સૂક્ષ્મ, સર્વ જીવોમાં વસતા, અચ્યૂત અને સર્વોત્તમ પુરુષને હું વંદન કરું છું.
જ્ઞાનસ્વરૂપમ્ અત્યન્તં નિર્મલં પરમાર્થતઃ તમ્ એવાર્થસ્વરૂપેણ ભ્રાન્તિદર્શનતઃ સ્થિતમ્
જ્ઞાનમય, સર્વે રીતે નિર્મળ અને પરમ સત્ય સ્વરૂપ, જે ભ્રાંતિથી જુદું દેખાય છે, પણ સાચા અર્થમાં એ જ છે.
વિષ્ણું ગ્રસિષ્ણું વિશ્વસ્ય સ્થિતૌ સર્ગે તથા પ્રભુમ્ સર્વજ્ઞં જગતામ્ ઈશમ્ અજમ્ અક્ષયમ્ અવ્યયમ્
વિશ્વના વિનાશ સમયે બધું ગ્રહણ કરનાર, સર્જન અને પોષણ સમયે સ્વામી, સર્વજ્ઞ, જગતના ઈશ્વર, અજન્મા, અક્ષય અને અવિનાશી એવા વિષ્ણુ છે.
આદ્યં સુસૂક્ષ્મં વિશ્વેશં બ્રહ્માદીન્ પ્રણિપત્ય ચ ઇતિહાસપુરાણજ્ઞં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્
આદિ, અતિ સૂક્ષ્મ અને વિશ્વના સ્વામી, બ્રહ્મા વગેરેને વંદન કરીને, ઇતિહાસ અને પુરાણો જાણનારા, વેદ અને તેના અંગોનું જ્ઞાન ધરાવનારા છે.
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞં પરાશરસુતં પ્રભુમ્ ગુરું પ્રણમ્ય વક્ષ્યામિ પુરાણં વેદસંમિતમ્
બધા શાસ્ત્રોના તત્વ અને સાર જાણનારા, પરાશરપુત્ર, પ્રભુ અને ગુરુને વંદન કરીને, હવે હું વેદ અનુસાર પુરાણ કહું છું.
કથયામિ યથા પૂર્વં દક્ષાદ્યૈર્ મુનિસત્તમૈઃ પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ અબ્જયોનિઃ પિતામહઃ
જે રીતે પૂર્વે દક્ષ અને અન્ય મહાન ઋષિઓએ પુછ્યું ત્યારે ભગવાન કમલયોનિ પિતામહે કહ્યું હતું, એ જ રીતે હું વર્ણન કરું છું.