జీవితాంతే చ మరణం మహాఘోరమవాప్నుయాత్
జీవితాంతంలో, అతికఠినమైన మరణాన్ని అనుభవిస్తాడు.
దేహభేదేన యః పుంసాం వియోగః కర్మసంక్షయాత్
కర్మ ఫలితాలు పూర్తయ్యాక, మనిషి శరీరం విడిపోతుంది.
మహాతపప్రవిష్టస్య చ్ఛిద్యమానేషు మర్మసు 4.4.
మహా తపస్సులో ఉన్నవాడి ప్రాణస్థానాలు తెగిపోతున్నప్పుడు,
హా తాత మాతః కాంతేతి రుదన్నేవం హి దుఃఖితః
ఆయన బాధతో, 'అయ్యో నాన్నా! అమ్మా! ప్రియమైనవాడా!' అని ఏడుస్తాడు.
బాంధవైః సంపరిష్వక్తః ప్రియైః స పరివారితః
బంధువులు ఆలింగనం చేసి, స్నేహితులు చుట్టూ ఉండగా,
క్రన్దతే చైవ ఖట్వాయాం పరివర్తన్ముహుర్ముహుః
ఆయన మంచంపై తిరుగుతూ, మళ్లీ మళ్లీ అరుస్తూ ఏడుస్తాడు.
ఖట్వాతో కాంక్షతే భూమిం భూమేః ఖట్వాం పునర్మహీమ్
మంచంపై ఉన్నవాడు నేలపైకి ఆశపడతాడు, నేలపై ఉన్నప్పుడు మళ్లీ మంచాన్ని కోరుకుంటాడు.
యాచమానశ్చ సలిలం శుష్కకణ్ఠోష్ఠతాలుకః
నీళ్లు ఇవ్వమని వేడుకుంటూ, అతని గొంతు, పెదాలు, నాలుక ఎండిపోతాయి.
పఞ్చావటాన్ఖన్యమానః కాలపాశేన కర్షితః
ఐదు సమాధి గుంతలు తవ్వుతుండగా, కాలపాశంతో లాగబడతాడు.
జీవస్తృణజలౌకేవ దేహాద్దేహం విశేత్క్రమాత్
ప్రాణం గడ్డి మీద లేచువలాగా, లేదా నీళ్లలో లేచువలాగా, ఒక్కో శరీరం విడిచి మరొకదానిలోకి వెళ్తుంది.
మరణాత్ప్రార్థనాదుఃఖమధికం హి వివే కినః
మరణాన్ని కోరే బాధ, మరణం కన్నా ఎక్కువగా బాధిస్తుంది.
జగతాం పతిరర్థిత్వాద్విష్ణుర్వామనతాం గతః
లోకాల అధిపతి విష్ణువు, ప్రార్థన కోసం వామనరూపం ధరించాడు.
జ్ఞాతం మయేదమధునా మతం భవతి యద్గురు 4.4.
గురువుగారు, మీరు చెప్పినదానిని నేను ఇప్పుడు పూర్తిగా గ్రహించాను.
ఆదౌ దుఃఖం తథా మధ్యే దుఃఖమంతే చ దారుణమ్
ప్రారంభంలో బాధ, మధ్యలో కూడా బాధ, చివరలో అయితే మరింత భయంకరమైన బాధ ఉంటుంది.
వర్తమానాన్యతీతాని దుఃఖాన్యేతాని యాని తు
ప్రస్తుతం ఉన్న బాధలు, గతంలో ఉన్న బాధలు అన్నీ నిజంగానే ఉన్నాయి.
అత్యాహారాన్మహద్దుఃఖమనాహారాన్మహత్తమమ్
అతి తినడం వల్ల పెద్ద బాధ వస్తుంది; తినకపోతే మరింత పెద్ద బాధ కలుగుతుంది.
బుభుక్షా సర్వరోగాణాం వ్యాధిః శ్రేష్ఠతమః స్మృతః
అన్నీ వ్యాధుల్లో ఆకలి అత్యంత పెద్ద వ్యాధిగా గుర్తించబడింది.
తద్రసోపి హి కామాద్వా జిహ్వాగ్రే పరివర్తతే
ఆ రుచే, కోరిక వల్ల, నాలుక చివర తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ఇతి క్షుద్వ్యాధితప్తానామన్నమౌషధవత్స్మృతమ్
ఆహారం అనేది ఆకలి, వ్యాధులతో బాధపడేవారికి ఔషధంలా గుర్తుకు వస్తుంది.
మృతోపమో యశ్చేక్షేత సర్వకార్యవివర్జితః
ఎవరైనా అన్ని పనులను వదిలేసి, చనిపోయినవాడిలా కనిపిస్తే
ప్రబోధేఽపి కుతః సౌఖ్యం కార్యైరుపహతాత్మనః
ఏకాగ్రత కలిగి లేచినా, పనుల భారంతో ఉన్నవాడికి ఆనందం ఎలా కలుగుతుంది?
ప్రాతర్మూత్రపురీషాభ్యాం మధ్యాహ్నే తు బుభుక్షయా 4.4.
ఉదయాన్నే మూత్రం, విసర్జనతో; మధ్యాహ్నం ఆకలితో బాధపడతారు.
అర్థస్యోపార్జనే దుఃఖమర్జితస్యాపి రక్షణే
ధనం సంపాదించడంలో బాధ, సంపాదించినదాన్ని కాపాడడంలోనూ బాధే.
చౌరేభ్యః సలిలాదగ్నేః స్వజనాత్పార్థివాదపి
దొంగల నుండి, నీటి నుండి, అగ్నిలో నుండి, తనవాళ్ల నుండి, రాజు నుండి కూడా భయం ఉంటుంది.
ఖే యాతం పక్షిభిర్మాంసం భక్ష్యతే శ్వాపదైర్భువి
ఆకాశంలోకి పోయినదాన్ని పక్షులు తింటాయి; భూమిపై మాంసాన్ని జంతువులు తింటాయి.
విమోహయతి సంపత్సు తాపయంతి విపత్తిషు
సంపదలో మాయ చేస్తుంది, అపజయంలో బాధిస్తుంది.
యథార్థపతిరుద్విగ్నో యశ్చ సర్వార్థనిఃస్పృహః
ధనవంతుడికి ఎలాగో, అన్ని వస్తువుల పట్ల ఆసక్తి లేని వాడికీ అలాగే మనశ్శాంతి ఉండదు.
శీతేన దుఃఖం హేమంతే గ్రీష్మే తాపేన దారుణమ్
హేమంతంలో చలితో బాధ, గ్రీష్మంలో ఎండతో తీవ్రమైన బాధ కలుగుతుంది.
వివాహవిస్తరే దుఃఖం తద్గర్భోద్వహనే పునః
పెళ్లి ఏర్పాట్లలో బాధ, ఆ తరువాత గర్భధారణలో మరలా బాధే.
దన్తాక్షిరౌగైః పుత్రస్య హా కష్టం కిం కరోమ్యహమ్
పిల్లవాడి పళ్ళు పుట్టడంలో, పాలతో—'అయ్యో! ఎంత కష్టం! నేను ఏమి చేయగలను?' అని తల్లిదండ్రులు బాధపడతారు.