పీడితం సర్వరోగాద్యైరపి ధన్వన్తరిః స్వయమ్
అన్ని రోగాలతో బాధపడే వాడిని, ధన్వంతరి స్వయంగా వచ్చినా కాపాడలేడు.
నౌషధం న తపో దానం న మంత్రా న చ బాంధవాః
మందులు, తపస్సు, దానం, మంత్రాలు, బంధువులు — ఇవేవీ సహాయపడవు.
రసాయనతపోజప్యైర్యోగసిద్ధైర్మహాత్మభిః 4.4.
అమృతాలు, తపస్సు, జపాలు, యోగశక్తులు, మహాత్ముల ప్రయత్నాలు — ఇవన్నీ కూడా ఫలించవు.
నాస్తి మృత్యుసమం దుఃఖం నాస్తి మృత్యుసమం భయమ్
మరణం లాంటి బాధ లేదు, మరణం లాంటి భయం లేదు.
సద్భార్యాపుత్రమిత్రాణి రాజ్యైశ్వర్యధ నాని చ
మంచి భార్య, కుమారులు, స్నేహితులు, రాజ్యం, ఐశ్వర్యం —
హే జనాః కిం న పశ్యధ్వం సహస్రస్యాపి మధ్యతః
ఓ జనులారా! మీరు చూడరా, వెయ్యిలోనైనా,
అశీతికా విపద్యన్తే కేచిత్సప్తతికా నరాః
కొంతమంది ఎనభై ఏళ్లకే, మరికొంతమంది డెబ్బై ఏళ్లకే మరణిస్తారు.
యస్య యావద్భవేదాయుర్దేహినాం పూర్వకర్మభిః
ప్రతి ప్రాణికి పూర్వకర్మల ప్రకారం ఎంత ఆయుష్షు ఉంటే అంతే జీవితం ఉంటుంది.
బాలభావేన మోహేన వార్ద్ధక్యే జరయా తథా
పిల్లగానితనంతో, మాయతో, వృద్ధాప్యంలో వృద్ధత్వంతో బాధపడతారు.
ఆగంతుకేర్భయైః పుంసాం వ్యాధిశోకైరనేకధా
పురుషులు అనేక విధాలుగా వచ్చిన భయాలు, వ్యాధులు, శోకాలతో బాధపడతారు.
జీవితాంతే చ మరణం మహాఘోరమవాప్నుయాత్
జీవితాంతంలో, అతికఠినమైన మరణాన్ని అనుభవిస్తాడు.
దేహభేదేన యః పుంసాం వియోగః కర్మసంక్షయాత్
కర్మ ఫలితాలు పూర్తయ్యాక, మనిషి శరీరం విడిపోతుంది.
మహాతపప్రవిష్టస్య చ్ఛిద్యమానేషు మర్మసు 4.4.
మహా తపస్సులో ఉన్నవాడి ప్రాణస్థానాలు తెగిపోతున్నప్పుడు,
హా తాత మాతః కాంతేతి రుదన్నేవం హి దుఃఖితః
ఆయన బాధతో, 'అయ్యో నాన్నా! అమ్మా! ప్రియమైనవాడా!' అని ఏడుస్తాడు.
బాంధవైః సంపరిష్వక్తః ప్రియైః స పరివారితః
బంధువులు ఆలింగనం చేసి, స్నేహితులు చుట్టూ ఉండగా,
క్రన్దతే చైవ ఖట్వాయాం పరివర్తన్ముహుర్ముహుః
ఆయన మంచంపై తిరుగుతూ, మళ్లీ మళ్లీ అరుస్తూ ఏడుస్తాడు.
ఖట్వాతో కాంక్షతే భూమిం భూమేః ఖట్వాం పునర్మహీమ్
మంచంపై ఉన్నవాడు నేలపైకి ఆశపడతాడు, నేలపై ఉన్నప్పుడు మళ్లీ మంచాన్ని కోరుకుంటాడు.
యాచమానశ్చ సలిలం శుష్కకణ్ఠోష్ఠతాలుకః
నీళ్లు ఇవ్వమని వేడుకుంటూ, అతని గొంతు, పెదాలు, నాలుక ఎండిపోతాయి.
పఞ్చావటాన్ఖన్యమానః కాలపాశేన కర్షితః
ఐదు సమాధి గుంతలు తవ్వుతుండగా, కాలపాశంతో లాగబడతాడు.
జీవస్తృణజలౌకేవ దేహాద్దేహం విశేత్క్రమాత్
ప్రాణం గడ్డి మీద లేచువలాగా, లేదా నీళ్లలో లేచువలాగా, ఒక్కో శరీరం విడిచి మరొకదానిలోకి వెళ్తుంది.
మరణాత్ప్రార్థనాదుఃఖమధికం హి వివే కినః
మరణాన్ని కోరే బాధ, మరణం కన్నా ఎక్కువగా బాధిస్తుంది.
జగతాం పతిరర్థిత్వాద్విష్ణుర్వామనతాం గతః
లోకాల అధిపతి విష్ణువు, ప్రార్థన కోసం వామనరూపం ధరించాడు.
జ్ఞాతం మయేదమధునా మతం భవతి యద్గురు 4.4.
గురువుగారు, మీరు చెప్పినదానిని నేను ఇప్పుడు పూర్తిగా గ్రహించాను.
ఆదౌ దుఃఖం తథా మధ్యే దుఃఖమంతే చ దారుణమ్
ప్రారంభంలో బాధ, మధ్యలో కూడా బాధ, చివరలో అయితే మరింత భయంకరమైన బాధ ఉంటుంది.
వర్తమానాన్యతీతాని దుఃఖాన్యేతాని యాని తు
ప్రస్తుతం ఉన్న బాధలు, గతంలో ఉన్న బాధలు అన్నీ నిజంగానే ఉన్నాయి.
అత్యాహారాన్మహద్దుఃఖమనాహారాన్మహత్తమమ్
అతి తినడం వల్ల పెద్ద బాధ వస్తుంది; తినకపోతే మరింత పెద్ద బాధ కలుగుతుంది.
బుభుక్షా సర్వరోగాణాం వ్యాధిః శ్రేష్ఠతమః స్మృతః
అన్నీ వ్యాధుల్లో ఆకలి అత్యంత పెద్ద వ్యాధిగా గుర్తించబడింది.
తద్రసోపి హి కామాద్వా జిహ్వాగ్రే పరివర్తతే
ఆ రుచే, కోరిక వల్ల, నాలుక చివర తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ఇతి క్షుద్వ్యాధితప్తానామన్నమౌషధవత్స్మృతమ్
ఆహారం అనేది ఆకలి, వ్యాధులతో బాధపడేవారికి ఔషధంలా గుర్తుకు వస్తుంది.
మృతోపమో యశ్చేక్షేత సర్వకార్యవివర్జితః
ఎవరైనా అన్ని పనులను వదిలేసి, చనిపోయినవాడిలా కనిపిస్తే