స్త్రీపుంసయోర్న్నవం రూపం తదాన్యోన్యం ప్రియం పురా
పురుషుడు, స్త్రీ ఇద్దరిలోనూ ఒకప్పుడు ఎంతో మధురంగా కనిపించిన యవ్వన సౌందర్యం
అపూర్వవత్స్వమాత్మానం జరయా పరివర్తితః
అద్వితీయంగా అనిపించే తనదైన రూపం కూడా వృద్ధాప్యంతో మారిపోతుంది.
జరాభిభూతః పురుషః పత్నీపుత్రాదిబాంధవైః 4.4.
వృద్ధాప్యంలో మునిగిపోయిన మనిషిని భార్య, కుమారులు, ఇతర బంధువులు చుట్టుముట్టి ఉంటారు.
ధర్మమర్థం చ కామం చ మోక్షం చ న జరీ యతః
వృద్ధాప్యం వల్ల అతడు ధర్మం, ధనం, కామం, మోక్షం — ఇవేవీ ఇక ఆశించడు.
వాతపిత్తకఫాదీనాం వైషమ్యం వ్యాధిరుచ్యతే
వాయు, పిత్తం, కఫం మొదలైనవి సమతుల్యం కాకపోతే, దాన్ని వ్యాధి అంటారు.
వాతాద్యవ్యతిరిక్తత్వాద్వ్యాధీనాం పఞ్జరస్య చ తాని చ స్వాత్మవేద్యాని కిమన్యత్కథయామ్యహమ్
వాయు మొదలైన వాటి నుంచి వ్యాధులు, శరీర బంధం వేరుగా లేవు. ఇవన్నీ మనకు మనమే తెలుసు. ఇంకేమి చెప్పగలను?
ఏకోత్తరం మృత్యుశతమస్మిన్దేహే ప్రతిష్ఠితమ్
ఈ శరీరంలో నూరొక్క రకాల మరణ మార్గాలు స్థిరంగా ఉన్నాయి.
యే త్విహాగంతవః ప్రోక్తాస్తే ప్రశామ్యంతి భేషజైః
ఇక్కడ కలిగే కొన్ని వ్యాధులు మందులతో తగ్గిపోతాయి.
యది చాపి న మృత్యుః స్యాద్విషమద్యాదశంకితః
మరణం రాకపోయినా, విషం, మద్యం, ఇతర అపాయాలతో బాధపడతారు.
వివిధా వ్యాధయః శస్త్రం సర్పాద్యాః ప్రాణినస్తథా
వివిధ వ్యాధులు, ఆయుధాలు, పాములు, ఇతర ప్రాణులు కూడా ప్రాణానికి ముప్పు కలిగిస్తాయి.
పీడితం సర్వరోగాద్యైరపి ధన్వన్తరిః స్వయమ్
అన్ని రోగాలతో బాధపడే వాడిని, ధన్వంతరి స్వయంగా వచ్చినా కాపాడలేడు.
నౌషధం న తపో దానం న మంత్రా న చ బాంధవాః
మందులు, తపస్సు, దానం, మంత్రాలు, బంధువులు — ఇవేవీ సహాయపడవు.
రసాయనతపోజప్యైర్యోగసిద్ధైర్మహాత్మభిః 4.4.
అమృతాలు, తపస్సు, జపాలు, యోగశక్తులు, మహాత్ముల ప్రయత్నాలు — ఇవన్నీ కూడా ఫలించవు.
నాస్తి మృత్యుసమం దుఃఖం నాస్తి మృత్యుసమం భయమ్
మరణం లాంటి బాధ లేదు, మరణం లాంటి భయం లేదు.
సద్భార్యాపుత్రమిత్రాణి రాజ్యైశ్వర్యధ నాని చ
మంచి భార్య, కుమారులు, స్నేహితులు, రాజ్యం, ఐశ్వర్యం —
హే జనాః కిం న పశ్యధ్వం సహస్రస్యాపి మధ్యతః
ఓ జనులారా! మీరు చూడరా, వెయ్యిలోనైనా,
అశీతికా విపద్యన్తే కేచిత్సప్తతికా నరాః
కొంతమంది ఎనభై ఏళ్లకే, మరికొంతమంది డెబ్బై ఏళ్లకే మరణిస్తారు.
యస్య యావద్భవేదాయుర్దేహినాం పూర్వకర్మభిః
ప్రతి ప్రాణికి పూర్వకర్మల ప్రకారం ఎంత ఆయుష్షు ఉంటే అంతే జీవితం ఉంటుంది.
బాలభావేన మోహేన వార్ద్ధక్యే జరయా తథా
పిల్లగానితనంతో, మాయతో, వృద్ధాప్యంలో వృద్ధత్వంతో బాధపడతారు.
ఆగంతుకేర్భయైః పుంసాం వ్యాధిశోకైరనేకధా
పురుషులు అనేక విధాలుగా వచ్చిన భయాలు, వ్యాధులు, శోకాలతో బాధపడతారు.
జీవితాంతే చ మరణం మహాఘోరమవాప్నుయాత్
జీవితాంతంలో, అతికఠినమైన మరణాన్ని అనుభవిస్తాడు.
దేహభేదేన యః పుంసాం వియోగః కర్మసంక్షయాత్
కర్మ ఫలితాలు పూర్తయ్యాక, మనిషి శరీరం విడిపోతుంది.
మహాతపప్రవిష్టస్య చ్ఛిద్యమానేషు మర్మసు 4.4.
మహా తపస్సులో ఉన్నవాడి ప్రాణస్థానాలు తెగిపోతున్నప్పుడు,
హా తాత మాతః కాంతేతి రుదన్నేవం హి దుఃఖితః
ఆయన బాధతో, 'అయ్యో నాన్నా! అమ్మా! ప్రియమైనవాడా!' అని ఏడుస్తాడు.
బాంధవైః సంపరిష్వక్తః ప్రియైః స పరివారితః
బంధువులు ఆలింగనం చేసి, స్నేహితులు చుట్టూ ఉండగా,
క్రన్దతే చైవ ఖట్వాయాం పరివర్తన్ముహుర్ముహుః
ఆయన మంచంపై తిరుగుతూ, మళ్లీ మళ్లీ అరుస్తూ ఏడుస్తాడు.
ఖట్వాతో కాంక్షతే భూమిం భూమేః ఖట్వాం పునర్మహీమ్
మంచంపై ఉన్నవాడు నేలపైకి ఆశపడతాడు, నేలపై ఉన్నప్పుడు మళ్లీ మంచాన్ని కోరుకుంటాడు.
యాచమానశ్చ సలిలం శుష్కకణ్ఠోష్ఠతాలుకః
నీళ్లు ఇవ్వమని వేడుకుంటూ, అతని గొంతు, పెదాలు, నాలుక ఎండిపోతాయి.
పఞ్చావటాన్ఖన్యమానః కాలపాశేన కర్షితః
ఐదు సమాధి గుంతలు తవ్వుతుండగా, కాలపాశంతో లాగబడతాడు.
జీవస్తృణజలౌకేవ దేహాద్దేహం విశేత్క్రమాత్
ప్రాణం గడ్డి మీద లేచువలాగా, లేదా నీళ్లలో లేచువలాగా, ఒక్కో శరీరం విడిచి మరొకదానిలోకి వెళ్తుంది.