వ్యాస ఉవాచ యదాఖ్యేయం తదాఖ్యాతం మయా భీష్మేణ తేఽనఘ
వ్యాసుడు చెప్పాడు: భీష్ముని ద్వారా నీకు చెప్పాల్సినది అన్నీ చెప్పాను, పాపరహితుడా.
ధర్మజ్ఞో హ్యసి మేధావీ గుణవాన్ప్రా జ్ఞసత్తమః
నీవు ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు, తెలివైనవాడు, మంచితనంతో ఉన్నవాడు, జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడవు.
పార్శ్వస్థితే హృషీకేశే కేశవే కేశిసూదనే
హృషీకేశుడు, కేశవుడు, కేసిని సంహరించినవాడు పక్కన నిలబడి ఉన్నాడు.
కర్తా పాలయితా హర్తా జగతాం యో జగన్మయః
ప్రపంచాలన్నింటికీ సృష్టికర్త, రక్షకుడు, సంహారకుడు, జగత్తుకు మూలమైనవాడు ఎవరో.
సమాదిశ్యేతి కర్తవ్యం భగవాన్బాదరాయణః
ఏం చేయాలో బాదరాయణుడు తెలియజేయాలి.
స్వాభాష్య భారతవిధాతరి సంప్రయాతే తే కౌతుకాకులధియో మునయః ప్రశాన్తాః 4.1.
భారతాన్ని రచించినవాడు మాట్లాడి వెళ్లిన తరువాత, ఆసక్తితో ఉన్న మునులు ప్రశాంతంగా మారారు.
బ్రహ్మాణ్డోత్పత్తివర్ణనమ్ యుధిష్ఠిర ఉవాచ కస్య ప్రతిష్ఠా నిర్దిష్టా కో హేతుః కిం పరాయణమ్
యుధిష్టిరుడు అడిగాడు: దేనికి ఆధారం చెప్పబడింది? దానికి కారణం ఏమిటి? అంతిమ లక్ష్యం ఏమిటి?
కతి ద్వీపాః సముద్రాశ్చ కియంతో హి కులాచలాః
ఎన్ని ద్వీపాలు, సముద్రాలు, ఎన్ని పర్వత శ్రేణులు ఉన్నాయి?
శ్రుతోఽనుభూతశ్చ మయా సంసారే సరతా చిరమ్
ఈ జనన మరణ చక్రంలో ఎన్నో కాలాలు తిరుగుతూ నేను విన్నదీ, అనుభవించినదీ ఇదే.
అజాయ విశ్వరూపాయ నిర్గుణాయ గుణాత్మనే
అజన్ముడైన, విశ్వరూపుడైన, గుణరహితుడైన, అయినా అన్ని గుణాలకు మూలమైన ఆ పరమాత్మకు—
అత్ర తే వర్ణయిష్యామి శృణు పార్థ పురాతనమ్ పృష్టో యదుత్తరం ప్రాదాదృషిభ్యస్తన్మయా శ్రుతమ్
పార్థా! నేను నీకు ఒక పురాతన కథను వివరించబోతున్నాను. విను—ఋషులు అడిగినప్పుడు వారికి ఇచ్చిన సమాధానాన్ని నేను విన్నాను.
ధన్యం యశస్యమాయుష్యం సర్వాశుభవినాశనమ్
ఇది శుభదాయకం, కీర్తిని ఇస్తుంది, ఆయుష్షును పెంచుతుంది, అన్ని దురదృష్టాలను తొలగిస్తుంది.
ఏకాత్మకం త్రిదైవత్యం చతుఃపంచసులక్షణమ్
ఇది ఒకే తత్వంగా, మూడు దేవతల స్వరూపంగా, నాలుగు, ఐదు లక్షణాలతో కూడినదిగా ఉంది.
ఏక ఏవ జగద్యోనిః ప్రతియోనిషు సంస్థితః
ఈ జగత్తుకు ఒకే మూలం ఉంది, అది ప్రతి ప్రాణిలోనూ ఉంటుంది.
బ్రహ్మా విష్ణుర్వృషాంకశ్చ త్రయో దేవాః సతాం మతాః
బ్రహ్మ, విష్ణు, వృషధ్వజుడైన శివుడు—ఈ ముగ్గురినీ సజ్జనులు దేవతలుగా భావిస్తారు.
ప్రక్రియా చానుషంగశ్చ ఉపోద్ధాతస్తథైవ చ 4.2.
సృష్టి విధానం, అనుసరణ, ప్రారంభ వివరణ—ఇవి కూడా ఉన్నాయి.
తర్కశ్చ ప్రతిసర్గశ్చ వంశో మన్వన్తరాణి చ
తర్కం, ప్రత్యుత్పత్తి, వంశ పరంపర, మన్వంతరాలు—ఇవి కూడా ఉన్నాయి.
ఏష వక్తవ్యవిషయః సుమహాన్ప్రతిభాతి మే
ఈ వివరించాల్సిన విషయం నాకు చాలా విస్తృతంగా అనిపిస్తోంది.
మహదాదివిశేషాన్తం సవైరూప్యం సలక్షణమ్
మహత్త్వం మొదలుకొని విశేషాల వరకు, వాటి ప్రత్యేకతలు, లక్షణాలు అన్నీ—
అవ్యక్తాజ్జాయతే బుద్ధిర్మహానితి చ సా స్మృతా
అవ్యక్తం నుండి బుద్ధి ఉద్భవిస్తుంది; దానిని మహత్త్వంగా గుర్తించారు.
తన్మాత్రాణి చ పఞ్చాహురహఙ్కారాచ్చ సాత్త్వికాత్
సాత్విక అహంకారంలో నుండి ఐదు తత్వాలు పుట్టాయని చెబుతారు.
జలమూర్తిమయే విష్ణౌ నష్టే స్థావరజంగమే
జలమూర్తిగా ఉన్న విష్ణువు కనబడకపోయినప్పుడు, స్థావర జంగమమంతా నశించింది.
సృష్ట్యాం శక్త్యా చ నిర్భిన్నం తదణ్డమభవద్ద్విధా
సృష్టి శక్తితో ఆ అండం రెండు భాగాలుగా విడిపోయింది.
ఉల్బం తస్యాభవన్మేరుర్జరాయుః పర్వతాః స్మృతాః
దాని పొర నుంచి మేరు పర్వతం పుట్టింది; దాని గర్భపోటు పర్వతాలుగా చెప్పబడింది.
యోజనానాం సహస్రాణి షోడశాధః ప్రతిష్ఠిత భూమిపంకజవిస్తీర్ణా కర్ణికా మేరురుచ్యతే
పదహారు వేల యోజనాల దిగువన విస్తరించిన భూమి పద్మం ఉంది; దాని మధ్యభాగాన్ని మేరు అంటారు.
ఆదిత్యశ్చాదిదేవత్వాత్తత్రాభూత్త్రిగుణాత్మకః రుద్రోఽపరాహ్ణసమయే స ఏవైకస్త్రిధామతః ।। 4.2.
ఆదిత్యుడు ప్రథమ దేవతగా అక్కడ త్రిగుణ స్వరూపుడై ప్రబలించాడు; అపరాహ్న సమయంలో రుద్రుడు కూడా అదే త్రిరూపుడిగా వెలిసాడు.
ప్రాతః ప్రజాపతేర్జాతా మునయో నవ మానవాః భృగుర్వశిష్ఠ ఇత్యష్టౌ నారదో నవమః స్మృతః
ఉదయాన్నాడే ప్రజాపతి నుండి తొమ్మిది మంది మునులు, మనువు కుమారులుగా పుట్టారు. అందులో ఎనిమిది మంది భృగువు, వశిష్ఠుడు మొదలైనవారు. తొమ్మిదవవాడు నారదుడు అని గుర్తించబడతాడు.
నవ బ్రహ్మాణ ఇత్యేష పురాణే నిశ్చయః స్మృతః
ఈ తొమ్మిది మందిని బ్రహ్మలు అని పురాణాలలో నిశ్చయంగా చెప్పబడింది.
వామా ప్రసూతిరుదగాదంగుష్ఠాత్తౌ చ దంపతీ సృష్టిం ప్రతి సముద్యుక్తా నారదేన మహాత్మనా
వామా అనే ఆయన భార్య ఆయన అంగుళి నుండి జన్మించింది. ఆ ఇద్దరూ, మహాత్ముడైన నారదునితో కలిసి సృష్టిలో నిమగ్నమయ్యారు.
దక్షః క్షీణాన్సుతాన్వీక్ష్య జనయామాస కన్యకాః
తన కుమారులు తగ్గిపోయారని చూసి, దక్షుడు కుమార్తెలను పుట్టించటం ప్రారంభించాడు.