మధు పాయసం కాలశాకస్తిలాశ్చ కుతపస్తథా
అవి తేనె, పాయసం, కాలానుగుణ కూరగాయలు, నువ్వులు, అలాగే కుతప జలం.
దైవే కర్మణి పిత్ర్యే చ స జ్ఞేయః పంక్తిపావనః
దైవకర్మలోనూ పితృకర్మలోనూ అతడిని వంశాన్ని పవిత్రం చేసేవాడిగా తెలుసుకోవాలి.
ఏతే సర్వే నృపశ్రేష్ఠ విజ్ఞేయాః పంక్తిపావనాః
ఓ మహారాజా, ఇవన్నీ వంశాన్ని పవిత్రం చేసేవే అని గుర్తించాలి.
ఇతిహాసపురాణాని జయేతి విదితాని వై జయోపజీవీ తేనాసౌ గతః ఖ్యాతిం తు వాచకః
ఇతిహాసాలు, పురాణాలు 'జయ' అని ప్రసిద్ధి. ఆ 'జయ' ఆధారంగా జీవించే వాచకుడు ఖ్యాతిని పొందాడు.
విస్పష్టమద్భుతం శాంతం స్పష్టాక్షరమిదం తథా
ఇది స్పష్టంగా, అద్భుతంగా, శాంతంగా, తేటతెల్ల అక్షరాలతో ఉంది.
యుధ్యమానోథ వాత్యర్థం గ్రంథార్థం కృత్స్నశో నృప
పోరులోనైనా, భావార్థం కోసం అయినా, ఈ గ్రంథం మొత్తం అర్థాన్ని, ఓ రాజా,
య ఏవం వాచయేద్రాజన్య విప్రో వ్యాస ఉచ్యతే 1.216.
ఇలా రాజుకు వాచకుడు చదివితే, అతడిని వ్యాసుడు అంటారు.
త్రివిధం వాచకం విద్యాత్సదా గుణవిభేదతః
గుణాల ఆధారంగా వాచకుడు ఎప్పుడూ మూడు రకాలవాడని తెలుసుకోవాలి.
ద్వావేతౌ కథ్యమానౌ తు నిబోధ గదతో మమ
ఈ ఇద్దరు ఎలా ఉంటారో నేను చెప్పేది విను.
పదచ్ఛేదవిహీనం చ తథా భావవివర్జితమ్
పద విభజన లేకుండా, భావం లేకుండా చదివేవాడు,
ఈదృశం వాచయేద్యస్తు వాచకః క్ష్మాధిపేశ్వర
ఇలా చదివే వాడిని, ఓ భూపతీ, వాచకుడిగా పరిగణించాలి.
బుధ్యతే న చ కష్టాచ్చ స జ్ఞేయో వాచకాధమః
అతడు గ్రహించలేడు, కష్టమైనవాడు, అతడిని వాచకుల్లో అతి నీచుడిగా గుర్తించాలి.
అబుధ్యమానో గ్రంథార్థం వాచయేద్యస్తు వాచకః
గ్రంథార్థాన్ని అర్థం చేసుకోకుండా చదివేవాడు ఎవడైనా,
విస్పష్టమద్భుతం శాంతం స్పష్టాక్షరపదం తథా
అది స్పష్టంగా, ఆశ్చర్యంగా, శాంతంగా, ప్రతి అక్షరం, పదం తేటగా ఉండేలా చదవాలి.
అత్త్యర్థం బుధ్యమానస్తు గ్రంథార్థం కృత్స్నశో నృప
ఓ రాజా! ఎవడు ఆర్థాన్ని లోతుగా గ్రహిస్తాడో, వాడు మొత్తం గ్రంథార్థాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకుంటాడు.
య ఏవం వాచయేద్రాజన్స జ్ఞేయః సాత్త్వికో బుధైః
ఓ రాజా! ఇలా చదివేవాడిని జ్ఞానులు సాత్వికుడిగా గుర్తిస్తారు.
హేతువాదపరో రాజంస్తథాసూయాసమన్వితః ।। 1.216.
ఓ రాజా! వాదప్రియుడై, అసూయతో నిండినవాడు,
వాచకో యో మహాబాహో శృణుయాద్యస్తు మానవః
ఓ మహాబాహువా! అలాంటి వాడిని ఎవడైనా వినితే,
న తస్య పురతో వీర వాచయే త్ప్రాజ్ఞ ఏవ హి
ఓ వీరా! అలాంటి వాడి ముందు చదవకూడదు; ఎందుకంటే, జ్ఞానులు మాత్రమే చదవాలి.
రాజన్కౌతుకపాత్రం తు స జ్ఞేయో రాజసో భవేత్
ఓ రాజా! అలాంటి వాడిని కేవలం ఆసక్తికరమైనవాడిగా, రాజసికుడిగా భావించాలి.
సతతం పూజయేద్యస్తు వాచకం శ్రద్ధయా ముదా
ఎవడు వాచకుడిని ఎప్పుడూ విశ్వాసంతో, ఆనందంతో గౌరవిస్తాడో,
య ఏవం శృణుయాద్వీర స జ్ఞేయః సాత్త్వికో బుధైః
ఓ వీరా! ఇలా వినేవాడిని జ్ఞానులు సాత్వికుడిగా గుర్తిస్తారు.
తస్మాత్పూజ్యతమో నాన్యః శ్రావకాణాం నృపోత్తమ
కాబట్టి, ఓ మహారాజా! శ్రోతలందరిలో అతడికంటే గౌరవానికి అర్హుడెవ్వరూ లేరు.
చతుర్ణామిహ వర్ణానాం నాన్యో బన్ధుః ప్రచక్ష్యతే
ఈ లోకంలో నలుగురు వర్ణాలలో, నిజమైన మిత్రుడు ఇంకెవరూ అని చెప్పబడదు.
తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన పూజయేద్వాచకం సదా
కాబట్టి, అన్ని విధాలా ప్రయత్నించి, ఎప్పుడూ వాచకుడిని గౌరవించాలి.
వాచకో నృపశార్దూల విప్రాదీనామశేషతః
ఓ రాజశార్దూలా! వాచకుడు బ్రాహ్మణాదులందరికీ గురువు.
శృణ్వంతి యే నరా రాజన్స తేషాం గురురుచ్యతే । 1.216.
ఓ రాజా! వాడి మాట వినేవారిని అతని శిష్యులుగా పిలుస్తారు.
యే శృణ్వంతి నృపశ్రేష్ఠ మాసి మాసి దదంతి తే
ఓ రాజశ్రేష్ఠా! నెల నెలా వినుతూ, దానం చేసే వారు,
ద్వాదశ్యాం చామావాస్యాయామథ వా రవిసంక్రమే
పదహారవ తేదీ, అమావాస్య, లేక సూర్యుడు రాశిచేంజ్ అయ్యే సమయాల్లో,
అయనే విషువే చైవ చంద్రసూర్యగ్రహే తథా
అయనాంతం, విషువత్ సమయం, చంద్రుడు లేదా సూర్యుని గ్రహణ సమయంలో,