ఏవముక్తో మహాతేజా భాస్కరో వారితస్కరః
అలా అడిగినప్పుడు, తేజోమయుడైన భాస్కరుడు, అంధకారాన్ని తొలగించేవాడు, ఇలా చెప్పాడు—
సమయానాముపాయానాం యోగో వ్యాససమాసతః
నియమాలు, విధానాల అనుసంధానం పూర్తిగా, సంక్షిప్తంగా రెండూ తెలుసుకోవాలి.
అధ్యక్షాణాం చ నిక్షేపః కరణానాం నిరూపణమ్
అధికారుల బాధ్యతలు, పనికి ఉపయోగించే సాధనాల నిర్ణయం స్పష్టంగా స్థాపించాలి.
సంధ్యోపాస్తిస్తథా కార్యా శునో మాంసం న భక్షయేత్
సంధ్యావందనం తప్పక చేయాలి; కుక్క మాంసాన్ని తినకూడదు.
పాలాశం ధారయేద్దండముభయార్థా విదుర్బుధాః 1.181.
పాలాశ వృక్షపు దండాన్ని ధరించాలి; ఇది రెండు ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడుతుందని పండితులు చెబుతారు.
శ్రుతౌ దృష్టం యథా కార్యం స్మృతో తత్తాదృశం యది
శ్రుతిలో చెప్పిన విధంగా ఏ కార్యాన్ని చేయమంటే, అదే విధంగా స్మృతిలోనూ చేయాలి.
ఉక్తో ధర్మశ్చ సంక్షేపాత్పరిభాషా చ తద్గతా
ఇలా ధర్మాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పాను; దానిలోని నిర్వచనాలను కూడ వివరించాను.
బ్రహ్మావర్తః పరో దేశ ఋషిశస్తస్త్వనంతరః
బ్రహ్మావర్తం అత్యుత్తమమైన దేశం; ఋషులు ప్రశంసించిన ప్రాంతం తరువాతది.
కృష్ణసారస్తు విచరేన్మృగో యత్ర స్వభావతః
కృష్ణసారం అనే జింక సహజంగా సంచరించే ప్రదేశమే ఆ భూమి.
బ్రహ్మాదీనాం చ దేవానాం బ్రాహ్మణాదేస్తథైవ చ
బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలకు, అలాగే బ్రాహ్మణులకు,
సాధనత్వం మనుః ప్రాహ వేదమూలం సనాతనమ్
వేదం శాశ్వతమైన మూలమని, దానిద్వారానే సాధన సాధ్యమని మనువు ప్రకటించాడు.
ఉపలభ్య యథాతత్త్వం స చ దర్శితవానృషిః
తద్వారా నిజమైన తత్త్వాన్ని గ్రహించిన ఋషి దానిని యథాతథంగా వివరించాడు.
నిష్కామేన సదా వీర కామ్యం రూపాన్వితేన చ కర్మణాం ఫలమాప్నోతి న్యాయార్జితధనశ్చ యః
ఓ వీరా, కోరిక లేకుండా చేసేవాడు, కోరికతో చేసేవాడు ఇద్దరూ తమ కర్మలకు ఫలితాన్ని పొందుతారు; ధర్మబద్ధంగా సంపాదించిన ధనం కూడా ఫలితాన్నిస్తుంది.
విభాగం బ్రూహి దేవేంద్ర సంమానయ గ్రహాధిప
దేవేంద్రా, విభాగాన్ని వివరించు; గ్రహాధిపతిని సత్కరించు.
తం దేవనిర్మితం దేశం బ్రహ్మావర్తం ప్రచక్షతే ।। 1.181.
దేవతలు సృష్టించిన ఆ దేశాన్ని బ్రహ్మావర్తం అని పిలుస్తారు.
హిమవద్వింధ్యధరయోర్యదంతరముదాహృతమ్ ఆసముద్రాత్తు వై పూర్వాదాసముద్రాత్తు పశ్చిమాత్
హిమాలయాలు, వింధ్య పర్వతాల మధ్య ఉన్న ప్రాంతం, తూర్పు సముద్రం నుంచి పడమర సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉంది.
తయోరేవాంతరం గిర్యోరార్యావర్తం విదుర్బుధాః
ఈ రెండు పర్వతాల మధ్య ఉన్న ప్రాంతాన్ని పండితులు ఆర్యావర్తం అని అంటారు.
శూద్రస్తు యస్మింస్తస్మిన్వా నివసేద్వృత్తికర్శితః
ఒక శూద్రుడు జీవన కష్టాలతో బాధపడుతూ ఆ ప్రాంతంలో లేదా మరెక్కడైనా నివసిస్తే,
వివాహవిధివర్ణనమ్ ఆదిత్య ఉవాచ ఉక్తం ధర్మస్య రూపం తు సాధికారం సనాతనమ్
వివాహ విధి వివరము ఆదిత్యుడు ఇలా అన్నాడు — ధర్మ స్వరూపాన్ని, అనుగుణమైన విధానాన్ని, శాశ్వతమైనదిగా చెప్పాను.
బ్రహ్మచారీ గృహస్థశ్చ వనస్థో భిక్షురేవ చ
బ్రహ్మచారి, గృహస్థుడు, వనప్రస్థుడు, భిక్షువు — ఇవే నాలుగు ఆశ్రమాలు.
గాయత్రో బ్రహ్మచారీ తు ప్రాజాపత్యో ద్వితీయకః
బ్రహ్మచారికి గాయత్రి విధి, రెండవది ప్రజాపత్య విధి.
చత్వార ఆశ్రమాః ప్రోక్తాః సవేదాః సమధర్మకాః
నాలుగు ఆశ్రమాలు, వేదాలతో కలిపి, ఒక్కటే ధర్మాన్ని అనుసరిస్తాయని చెప్పబడింది.
గర్భాధానమృతౌ కార్యం హృష్టయోస్తు సమన్త్రకమ్
గర్భధారణం సరైన కాలంలో, ఇద్దరూ ఆనందంగా, మంత్రాలతో చేయాలి.
సీమన్తః సప్తమే గర్భే షష్ఠే వా సప్తమేఽపి వా
సీమంతం గర్భంలో ఆరో నెలలో లేదా ఏడో నెలలో చేయాలి.
జాతకర్మాదయః సర్వే సంస్కారాః పురుషస్య తు
జనన సంస్కారంతో మొదలయ్యే అన్ని సంస్కారాలు మనిషికి చేయవలసినవే.
జాతకర్మేతి తత్ప్రోక్తం గుహ్యం నామ తదైవ తు
దీనిని జాతకర్మ అంటారు; అదే సమయంలో రహస్య నామకరణం కూడా చేయాలి.
ధర్మశాస్త్రాదిసంయుక్తం షష్ఠేఽన్నప్రాశనం ఖగ
ఓ పక్షీ! ధర్మశాస్త్ర ప్రకారం ఆరో నెలలో అన్నప్రాశనం చేయాలి.
అష్టమే దశమే వాపి బ్రాహ్మణస్యోపనాయనమ్ 1.182.
బ్రాహ్మణునికి ఎనిమిదో లేదా పదవ సంవత్సరంలో ఉపనయనం చేయాలి.
ఏకాదశే ద్వాదశే వా కార్య క్షత్రియవైశ్యయోః
క్షత్రియులకు, వైశ్యులకు పదకొండో లేదా పన్నెండో సంవత్సరంలో చేయాలి.
పురుషస్య తథా చాన్య ఉభయోశ్చ బ్రవీమ్యహమ్
ఇలా ప్రతి మనిషికీ, ఇతరులకు, ఇద్దరికీ నేను చెప్పుతున్నాను.