స చతుర్ధా నిరూప్యస్తు స్వరూపఫలసాధనైః
ఇది నాలుగు విధాలుగా వివరించాలి — స్వరూపం, ఫలం, సాధన, ఉద్దేశ్యం ద్వారా.
శ్రుత్యా సహ విరోధే తు బాధ్యతే విషయం వినా
శ్రుతితో విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, విషయాన్ని తప్ప మిగతా భాగాన్ని పక్కన పెడతారు.
స్మృత్యా సహ విరోధేన చార్థశాస్త్రస్య సాధనమ్
స్మృతితో విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, అర్థశాస్త్రంలో చెప్పిన సాధనాన్ని పరిగణలోకి తీసుకుంటారు.
అదృష్టార్థే వికల్పస్తు వ్యవస్థాసంభవే సతి
అర్థం స్పష్టంగా తెలియనిప్పుడు, నిర్ణయం సాధ్యపడని స్థితిలో, ప్రత్యామ్నాయం అనుమతించబడుతుంది.
వేదమూలే స్థితం త్వేతదనుష్ఠానం క్రియా సతీ 1.181.
ఈ ఆచరణ వేదాన్ని ఆధారంగా పెట్టుకుని స్థిరంగా ఉంది; ఇది నిజమైన కర్మ.
నిషేధవిధిరూపం తు ద్విధా శాస్త్రం ఖగాధిప
పక్షిరాజా, శాస్త్రం రెండు విధాలుగా ఉంది — ఒకటి చేయమని ఆజ్ఞ, మరొకటి చేయవద్దని నిషేధం.
పంచప్రకారాః స్మృతయ ఏవం శిష్యవ్యవస్థితాః
ఇలా, స్మృతులు శిష్యులకు ఐదు రూపాల్లో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
దృష్టార్థా తు స్మృతిః కాచిదదృష్టార్థా తథాపరా సర్వా ఏతా వేదమూలాః స్మృతా వై ఋషిభిః స్వయమ్
కొన్ని స్మృతులు కనబడే ఫలితాలకు సంబంధించినవి, మరికొన్ని కనబడని ఫలితాలకు సంబంధించినవి; ఇవన్నీ వేదాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్నవే అని ఋషులు చెప్పారు.
అరుణ ఉవాచ యా ఏతా భవతా ప్రోక్తాః స్మృతయః పర్వగోపనే
అరుణుడు ఇలా అడిగాడు — ప్రభూ, మీరు పర్వదినాల ఆచరణకు సంబంధించిన స్మృతులను వివరంగా చెప్పారు.
దృష్టార్థా కా మతా దేవ అదృష్టార్థా చ కా భవేత్ అనువాదస్మృతిః కా స్యాదృష్టాదృష్టా తు కా భవేత్
ఈ స్మృతుల్లో ఏవి ప్రత్యక్ష ఫలితాలను ఇస్తాయో, ఏవి అపరోక్ష ఫలితాలను ఇస్తాయో చెప్పండి ప్రభూ. అనువాదస్మృతి అంటే ఏది? రెండింటి ఫలితాలు కలిగినది ఏది?
ఏవముక్తో మహాతేజా భాస్కరో వారితస్కరః
అలా అడిగినప్పుడు, తేజోమయుడైన భాస్కరుడు, అంధకారాన్ని తొలగించేవాడు, ఇలా చెప్పాడు—
సమయానాముపాయానాం యోగో వ్యాససమాసతః
నియమాలు, విధానాల అనుసంధానం పూర్తిగా, సంక్షిప్తంగా రెండూ తెలుసుకోవాలి.
అధ్యక్షాణాం చ నిక్షేపః కరణానాం నిరూపణమ్
అధికారుల బాధ్యతలు, పనికి ఉపయోగించే సాధనాల నిర్ణయం స్పష్టంగా స్థాపించాలి.
సంధ్యోపాస్తిస్తథా కార్యా శునో మాంసం న భక్షయేత్
సంధ్యావందనం తప్పక చేయాలి; కుక్క మాంసాన్ని తినకూడదు.
పాలాశం ధారయేద్దండముభయార్థా విదుర్బుధాః 1.181.
పాలాశ వృక్షపు దండాన్ని ధరించాలి; ఇది రెండు ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడుతుందని పండితులు చెబుతారు.
శ్రుతౌ దృష్టం యథా కార్యం స్మృతో తత్తాదృశం యది
శ్రుతిలో చెప్పిన విధంగా ఏ కార్యాన్ని చేయమంటే, అదే విధంగా స్మృతిలోనూ చేయాలి.
ఉక్తో ధర్మశ్చ సంక్షేపాత్పరిభాషా చ తద్గతా
ఇలా ధర్మాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పాను; దానిలోని నిర్వచనాలను కూడ వివరించాను.
బ్రహ్మావర్తః పరో దేశ ఋషిశస్తస్త్వనంతరః
బ్రహ్మావర్తం అత్యుత్తమమైన దేశం; ఋషులు ప్రశంసించిన ప్రాంతం తరువాతది.
కృష్ణసారస్తు విచరేన్మృగో యత్ర స్వభావతః
కృష్ణసారం అనే జింక సహజంగా సంచరించే ప్రదేశమే ఆ భూమి.
బ్రహ్మాదీనాం చ దేవానాం బ్రాహ్మణాదేస్తథైవ చ
బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలకు, అలాగే బ్రాహ్మణులకు,
సాధనత్వం మనుః ప్రాహ వేదమూలం సనాతనమ్
వేదం శాశ్వతమైన మూలమని, దానిద్వారానే సాధన సాధ్యమని మనువు ప్రకటించాడు.
ఉపలభ్య యథాతత్త్వం స చ దర్శితవానృషిః
తద్వారా నిజమైన తత్త్వాన్ని గ్రహించిన ఋషి దానిని యథాతథంగా వివరించాడు.
నిష్కామేన సదా వీర కామ్యం రూపాన్వితేన చ కర్మణాం ఫలమాప్నోతి న్యాయార్జితధనశ్చ యః
ఓ వీరా, కోరిక లేకుండా చేసేవాడు, కోరికతో చేసేవాడు ఇద్దరూ తమ కర్మలకు ఫలితాన్ని పొందుతారు; ధర్మబద్ధంగా సంపాదించిన ధనం కూడా ఫలితాన్నిస్తుంది.
విభాగం బ్రూహి దేవేంద్ర సంమానయ గ్రహాధిప
దేవేంద్రా, విభాగాన్ని వివరించు; గ్రహాధిపతిని సత్కరించు.
తం దేవనిర్మితం దేశం బ్రహ్మావర్తం ప్రచక్షతే ।। 1.181.
దేవతలు సృష్టించిన ఆ దేశాన్ని బ్రహ్మావర్తం అని పిలుస్తారు.
హిమవద్వింధ్యధరయోర్యదంతరముదాహృతమ్ ఆసముద్రాత్తు వై పూర్వాదాసముద్రాత్తు పశ్చిమాత్
హిమాలయాలు, వింధ్య పర్వతాల మధ్య ఉన్న ప్రాంతం, తూర్పు సముద్రం నుంచి పడమర సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉంది.
తయోరేవాంతరం గిర్యోరార్యావర్తం విదుర్బుధాః
ఈ రెండు పర్వతాల మధ్య ఉన్న ప్రాంతాన్ని పండితులు ఆర్యావర్తం అని అంటారు.
శూద్రస్తు యస్మింస్తస్మిన్వా నివసేద్వృత్తికర్శితః
ఒక శూద్రుడు జీవన కష్టాలతో బాధపడుతూ ఆ ప్రాంతంలో లేదా మరెక్కడైనా నివసిస్తే,
వివాహవిధివర్ణనమ్ ఆదిత్య ఉవాచ ఉక్తం ధర్మస్య రూపం తు సాధికారం సనాతనమ్
వివాహ విధి వివరము ఆదిత్యుడు ఇలా అన్నాడు — ధర్మ స్వరూపాన్ని, అనుగుణమైన విధానాన్ని, శాశ్వతమైనదిగా చెప్పాను.
బ్రహ్మచారీ గృహస్థశ్చ వనస్థో భిక్షురేవ చ
బ్రహ్మచారి, గృహస్థుడు, వనప్రస్థుడు, భిక్షువు — ఇవే నాలుగు ఆశ్రమాలు.