భాస్కర ఉవాచ స్మృతిధర్మం వేదమూలం శృణు త్వం గరుడాగ్రజ
భాస్కరుడు ఇలా అన్నాడు — గరుడుని అన్నయ్యా, వేదాలను ఆధారంగా చేసుకుని చెప్పిన స్మృతి ధర్మాన్ని నా నుండి విను.
ధర్మః క్రియాత్మా నిర్దిష్టః శ్రేయోభ్యుదయలక్షణః
ధర్మం అనేది చేయాల్సిన పనుల మీద ఆధారపడి, మంచి ఫలితాలు, అభివృద్ధి కలిగించే లక్షణంతో చెప్పబడింది.
అస్య శబ్దస్యానుష్ఠానాత్స్వర్గో మోక్షశ్చ జాయతే
ఈ మాటలో చెప్పిన విధులను ఆచరించినవారికి స్వర్గం, మోక్షం రెండూ లభిస్తాయి.
కస్య భేదాస్తు తే పంచ బ్రూహి మే దేవసత్తమ
ఏ వాటికి ఐదు రకాల భేదాలు ఉంటాయో చెప్పు, దేవతలలో ఉత్తముడా.
భాస్కర ఉవాచ వేదధర్మః స్మృతస్త్వేక ఆశ్రమాణాం స తత్పరః 1.181.
భాస్కరుడు ఇలా అన్నాడు — వేదధర్మం ఒక్కటే అని చెప్పబడింది; అది ఆశ్రమాలలో అతి ముఖ్యమైనది.
వర్ణత్వమేకమాశ్రిత్య అధికారే ప్రవర్తతే
ఒకే వర్ణాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, హక్కు ఏర్పడుతుంది.
వర్ణాశ్రమాశ్రమత్వం చ యోధికృత్య ప్రవర్తతే
వర్ణం, ఆశ్రమం అనే భేదాలు వాటి పనుల ప్రకారం ఏర్పడతాయి.
యో గుణేన ప్రవర్తేత స గుణో ధర్మ ఉచ్యతే
ఎవరు గుణానికి తగినట్టు ఆచరిస్తారో, ఆ గుణానికి సంబంధించిన ధర్మం అని అంటారు.
నిమిత్తమేకమాశ్రిత్య యో ధర్మః సంప్రవర్తతే
ఒకే కారణాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని జరిగే ధర్మం స్థిరంగా ఉంటుంది.
ఏష తు ద్వివిధః ప్రోక్తః సమాసాదవిశేషతః
ఇది రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది — సంక్షిప్తంగా, వివరంగా.
స చతుర్ధా నిరూప్యస్తు స్వరూపఫలసాధనైః
ఇది నాలుగు విధాలుగా వివరించాలి — స్వరూపం, ఫలం, సాధన, ఉద్దేశ్యం ద్వారా.
శ్రుత్యా సహ విరోధే తు బాధ్యతే విషయం వినా
శ్రుతితో విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, విషయాన్ని తప్ప మిగతా భాగాన్ని పక్కన పెడతారు.
స్మృత్యా సహ విరోధేన చార్థశాస్త్రస్య సాధనమ్
స్మృతితో విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, అర్థశాస్త్రంలో చెప్పిన సాధనాన్ని పరిగణలోకి తీసుకుంటారు.
అదృష్టార్థే వికల్పస్తు వ్యవస్థాసంభవే సతి
అర్థం స్పష్టంగా తెలియనిప్పుడు, నిర్ణయం సాధ్యపడని స్థితిలో, ప్రత్యామ్నాయం అనుమతించబడుతుంది.
వేదమూలే స్థితం త్వేతదనుష్ఠానం క్రియా సతీ 1.181.
ఈ ఆచరణ వేదాన్ని ఆధారంగా పెట్టుకుని స్థిరంగా ఉంది; ఇది నిజమైన కర్మ.
నిషేధవిధిరూపం తు ద్విధా శాస్త్రం ఖగాధిప
పక్షిరాజా, శాస్త్రం రెండు విధాలుగా ఉంది — ఒకటి చేయమని ఆజ్ఞ, మరొకటి చేయవద్దని నిషేధం.
పంచప్రకారాః స్మృతయ ఏవం శిష్యవ్యవస్థితాః
ఇలా, స్మృతులు శిష్యులకు ఐదు రూపాల్లో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
దృష్టార్థా తు స్మృతిః కాచిదదృష్టార్థా తథాపరా సర్వా ఏతా వేదమూలాః స్మృతా వై ఋషిభిః స్వయమ్
కొన్ని స్మృతులు కనబడే ఫలితాలకు సంబంధించినవి, మరికొన్ని కనబడని ఫలితాలకు సంబంధించినవి; ఇవన్నీ వేదాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్నవే అని ఋషులు చెప్పారు.
అరుణ ఉవాచ యా ఏతా భవతా ప్రోక్తాః స్మృతయః పర్వగోపనే
అరుణుడు ఇలా అడిగాడు — ప్రభూ, మీరు పర్వదినాల ఆచరణకు సంబంధించిన స్మృతులను వివరంగా చెప్పారు.
దృష్టార్థా కా మతా దేవ అదృష్టార్థా చ కా భవేత్ అనువాదస్మృతిః కా స్యాదృష్టాదృష్టా తు కా భవేత్
ఈ స్మృతుల్లో ఏవి ప్రత్యక్ష ఫలితాలను ఇస్తాయో, ఏవి అపరోక్ష ఫలితాలను ఇస్తాయో చెప్పండి ప్రభూ. అనువాదస్మృతి అంటే ఏది? రెండింటి ఫలితాలు కలిగినది ఏది?
ఏవముక్తో మహాతేజా భాస్కరో వారితస్కరః
అలా అడిగినప్పుడు, తేజోమయుడైన భాస్కరుడు, అంధకారాన్ని తొలగించేవాడు, ఇలా చెప్పాడు—
సమయానాముపాయానాం యోగో వ్యాససమాసతః
నియమాలు, విధానాల అనుసంధానం పూర్తిగా, సంక్షిప్తంగా రెండూ తెలుసుకోవాలి.
అధ్యక్షాణాం చ నిక్షేపః కరణానాం నిరూపణమ్
అధికారుల బాధ్యతలు, పనికి ఉపయోగించే సాధనాల నిర్ణయం స్పష్టంగా స్థాపించాలి.
సంధ్యోపాస్తిస్తథా కార్యా శునో మాంసం న భక్షయేత్
సంధ్యావందనం తప్పక చేయాలి; కుక్క మాంసాన్ని తినకూడదు.
పాలాశం ధారయేద్దండముభయార్థా విదుర్బుధాః 1.181.
పాలాశ వృక్షపు దండాన్ని ధరించాలి; ఇది రెండు ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడుతుందని పండితులు చెబుతారు.
శ్రుతౌ దృష్టం యథా కార్యం స్మృతో తత్తాదృశం యది
శ్రుతిలో చెప్పిన విధంగా ఏ కార్యాన్ని చేయమంటే, అదే విధంగా స్మృతిలోనూ చేయాలి.
ఉక్తో ధర్మశ్చ సంక్షేపాత్పరిభాషా చ తద్గతా
ఇలా ధర్మాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పాను; దానిలోని నిర్వచనాలను కూడ వివరించాను.
బ్రహ్మావర్తః పరో దేశ ఋషిశస్తస్త్వనంతరః
బ్రహ్మావర్తం అత్యుత్తమమైన దేశం; ఋషులు ప్రశంసించిన ప్రాంతం తరువాతది.
కృష్ణసారస్తు విచరేన్మృగో యత్ర స్వభావతః
కృష్ణసారం అనే జింక సహజంగా సంచరించే ప్రదేశమే ఆ భూమి.
బ్రహ్మాదీనాం చ దేవానాం బ్రాహ్మణాదేస్తథైవ చ
బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలకు, అలాగే బ్రాహ్మణులకు,