పూర్వా దిశం గతో నిత్యముదయాచలమక్రమమ్
ఎల్లప్పుడూ తూర్పు దిశగా వెళ్లి, ఉదయాచల పర్వతాన్ని ఎక్కే వాడు ఆయనే.
నాశయిత్వా తమో యస్తు క్రియాః సర్వాః ప్రవర్తయేత్
చీకటిని తొలగించి, అన్ని క్రియలను ప్రారంభించేవాడు ఆయనే.
గార్హపత్యేన విధినా తద్వద్ధార్యేణ కర్మణా ప్రోక్షణీయవ్రతం చైవ అవభృథం తథైవ చ
గార్హపత్యాగ్ని విధానంతో, ఆచార్యుని నియమించిన కర్మతో, ప్రోక్షణవ్రతం, అలాగే అవభృతస్నానం కూడా నిర్వహించేవాడు.
సర్వానిమాంశ్చ యశ్చక్రే హవ్యభాగప్రదాన్ముఖే 1.157.
హవిస్సును ముఖంలో భాగాలుగా పంచి, ఇవన్నీ సృష్టించినవాడు ఆయనే.
భాగార్థే మధుధానాయ చక్రే యో యజ్ఞకర్మణి
భాగాల కోసం, మధుపాక హవిస్సు కోసం, యజ్ఞకర్మను నిర్వహించినవాడు ఆయనే.
యజ్ఞాని చ ద్రవ్యాణి యజ్ఞాంశ్చాపి సఋత్విజః
యజ్ఞాలు, ద్రవ్యాలు, యజ్ఞకర్మలు, అలాగే ఋత్వికులను సృష్టించినవాడు ఆయనే.
విబభాజ పురా సర్వం పారమేష్ఠయేన కర్మణా
పురాతన కాలంలో, పరమమైన కర్మతో అన్నింటినీ విభజించినవాడు ఆయనే.
క్షణాన్కలాశ్చ కాష్ఠాశ్చ కాలవైకల్యమేవ చ
క్షణాలు, కలాలు, కాష్ఠలు, కాలవిభాగాలు అన్నీ ఆయనే ఏర్పరిచాడు.
ఋతవః కాలయోగాశ్చ ప్రమాణం వివిధం నృషు
ఋతువులు, కాల సమయాలు, మరియు మనుషులలో వేర్వేరు కొలతలు అన్నీ ఆయన వల్లే ఏర్పడినవి.
సృష్టా లోకాస్త్రయోనంతా యేన జ్ఞానేన వర్త్మనా
మూడు లోకాలు, అంతులేని ఈ సృష్టి, జ్ఞానం అనే మార్గంతో ఆయన చేత సృష్టించబడింది.
ప్రణామత్రయపూర్వేణ యోగేన రమతే చ యః
మూడు రకాల నమస్కారంతో మొదలై యోగంతో ఆనందించే వాడే ఆయన.
యో గతిర్వృషయుక్తానాం గతిర్యోఽపాపకర్మణామ్
ధర్మాన్ని అనుసరించే వారికి మార్గం ఆయనే, పాపకార్యాలు చేసే వారికి కూడా ఆయనే గమ్యం.
ధాతువైద్యస్య యో వేత్తా చతురాశ్రమసంశ్రయః
పదార్థాల తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, నాలుగు ఆశ్రమాలలో స్థిరంగా ఉన్నవాడే ఆయన.
అగ్నీషోమాత్మకం జ్యోతిర్యోగీశః క్షణదాంతకః 1.157.
అగ్ని, సోమ స్వరూపమైన జ్యోతి, యోగుల అధిపతి, రాత్రులను అంతం చేసే వాడే ఆయన.
యం పరం పరమం ప్రాహుః పరమాత్మానమచ్యుతమ్
సర్వోన్నతుడు, పరమాత్మ, నశించని ఆ పరమ పురుషుడే అని వారు పిలుస్తారు.
యుగాంతేష్వతంకో యస్తు యశ్చ లోకాంతకోత్తమః
యుగాంతంలో భయంగా ఉండేవాడు, లోకాల అంతంలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు ఆయన.
వేత్తా యో వేదవిదుషాం ప్రభుర్యః ప్రభవిష్ణునామ్
వేదాలు తెలిసినవారిలో జ్ఞాని, శక్తివంతులలో అధిపతి ఆయన.
మానుషాణాం మనోభూతస్తపోభూతస్తపస్వినామ్
మనుషులలో మనస్సు, తపస్వుల్లో తపస్సు రూపంగా ఉన్నవాడు ఆయన.
విగ్రహో విగ్రహాణాం చ గతిర్గతిమతామపి దేవాహుతిప్రదానోద్యత్ప్రాణాగ్నిస్తమనాశనః
రూపాల్లో రూపం, కదిలేవారిలో కదలిక, దేవతలకు హవనం కోసం ప్రాణాగ్ని, చీకటిని తినేవాడు ఆయన.
రసాద్ధి శోణితం భవతి శోణితాన్మాంసముచ్యతే
రసం నుండి రక్తం పుట్టుతుంది; రక్తం నుండి మాంసం ఏర్పడుతుంది.
అస్థిమజ్జ్ఞః సమభవత్తతో వై శుక్రమాదిశేత్ తత్రాపః ప్రథమో భాగః స సౌమ్యో రాశిరుచ్యతే
అక్కడి నుంచి ఎముక, మజ్జా ఏర్పడతాయి; ఆ తరువాత వీర్యం కలుగుతుంది. అందులో నీరు మొదటి భాగం, దాన్ని సోమ భాగం అంటారు.
తతః క్ష్మాసంభవో జ్ఞేయో ద్వితీయో రాశిరుచ్యతే
ఆ తరువాత భూమి నుండి ఉత్పత్తి అయినదే రెండవ భాగంగా తెలుసుకోవాలి.
భవో రసాత్మకస్తేషాం వీర్యం చ శశిపావకమ్
వాటికి మూలం రసమే; వాటి శక్తి చంద్రుడు, అగ్ని రూపంలో ఉంటుంది.
కఫస్య పృథివీ స్థానం పిత్తం నాభౌ ప్రతిష్ఠితమ్ నాభికోష్ఠాంతరస్థం తు తత్ర దేవో దివాకరః ।।1.157.
కఫానికి స్థలం భూమి, పిత్తం నాభిలో స్థిరంగా ఉంటుంది. నాభి గుహలో సూర్యదేవుడు నివసిస్తాడు.
మనః ప్రజాపతిర్జ్ఞేయః కఫః సోమో విభావ్యతే
మనస్సు ప్రజాపతిగా భావించాలి; కఫం చంద్రునిగా ప్రకాశిస్తుంది.
ఏవం ప్రవర్తితే గర్భే వర్ధితేంఽబుదసన్నిభే
ఇలా గర్భం ఏర్పడి, నీటి బుడగలా పెరుగుతుంది.
తతోంఽగాని విసృజతే బిభర్తి పరివర్తయన్
అప్పుడా పరమాత్మ తన అవయవాలను విడదీసి, వాటిని మళ్లీ కలిపి, మారుస్తూ, పోషిస్తూ ఉంటాడు.
ప్రాణోస్య ప్రథమం స్థానం వర్ధయన్పరివర్తతే వ్యానోఽథ వ్యాపకో దేహే సమానః సన్నివర్తతే
ఆయన శ్వాస మొదటి స్థానం; అది పెరిగి, చుట్టూ వ్యాపిస్తుంది. తరువాత వ్యానుడు శరీరమంతా వ్యాపించి, సమానుడు కూడా తన స్థానానికి చేరుకుంటాడు.
భూతావాప్తిస్తతస్తస్య జాయతీంద్రియగోచరా
దానివల్ల భూతాల స్వీకరణ కలుగుతుంది; ఇంద్రియాల పరిధి కూడా జన్మిస్తుంది.
తస్యేంద్రియాణి పిష్టాని స్వంస్వం యోగం ప్రచక్రముః
ఆయన ఇంద్రియాలు ఏర్పడి, ఒక్కొక్కటి తన పనిలో నిమగ్నమై ఉంటాయి.