ప్రథమం యద్భవేద్ద్వారం ధర్మార్థాభ్యాం సమాశ్రితమ్
మొదటి ద్వారం ధర్మం, ధనం ఆధారంగా స్థాపించబడింది.
ద్వితీయాయాం తు కక్షాయామప్రధృష్టౌ వ్యవస్థితౌ
రెండవ ప్రాకారంలో ఇద్దరు దుర్భేద్యులు నిలబడి ఉంటారు.
వర్ణస్య శబలత్వాచ్చ యమః కల్మాష ఉచ్యతే
వర్ణం కలగలిసినదిగా ఉండడం వల్ల యముడు 'కళ్మషుడు' అని పిలవబడతాడు.
స్థితో దక్షిణత తస్య దండహస్తసమన్వితః
అతడు దండాన్ని పట్టుకుని యముని కుడివైపు నిలబడి ఉంటాడు.
కుబేరో ధనదో జ్ఞేయో హస్తిరూపో వినాయకః కుబేరః కుశరీరత్వాత్స నామ్నా ధనదః స్మృతః
కుబేరుడు ధనదాతగా, ఏనుగు ముఖంతో వినాయకుడిగా గుర్తించబడతాడు. కుబేరుడు శరీరం వంకరగా ఉండడం వల్ల ధనదాత అనే పేరుతో గుర్తించబడతాడు.
నాయకః సర్వసత్త్వానాం తేన నాయక ఉచ్యతే
అతడు అన్ని జీవులకు నాయకుడు. అందుకే అతడిని నాయకుడు అంటారు.
రైవతశ్చైవ దిండిశ్చ తౌ రవేః పూర్వతః స్థితౌ 1.124.
రైవతుడు, డిండీ ఇద్దరూ సూర్యుని తూర్పువైపు నిలబడి ఉంటారు.
ప్లుతం గచ్ఛత్యసౌ యస్మాత్సర్వలోకనమస్కృతః
అతడు వేగంగా ప్రయాణించేవాడు కావడంతో అన్ని లోకాల్లో అతడికి గౌరవం లభించింది.
డీఙ్గతావస్య వై ధాతోర్దిండిశబ్దో నిపాత్యతే
ధాతువు ఢింగతావ స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, 'డిండీ' అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
ఇత్యేతే ప్రవరాః ప్రోక్తా ధాత్వర్థా నైగమైః శుభైః
ఇలా ఈ ధాతువుల ముఖ్యమైన అర్థాలను శుభ్రమైన వేదపండితులు వివరించారు.
అశ్వినౌ తౌ తతో జ్ఞేయౌ దండనాయకపింగలౌ
కాబట్టి, అశ్వినులు ఇద్దరినీ దండనాయకుడు, పింగళుడు అని తెలుసుకోవాలి.
రేవతశ్చైవ దిండిశ్చ ఇత్యేతే ప్రవరా మయా
రేవతుడు, డిండీ—ఈ ప్రముఖులను నేను వివరించాను.
ఇత్యేభిర్నామభిస్త్వన్యే దానవానాం జిఘాంసయా
ఈ పేర్లతో, మరికొందరు దానవులను నాశనం చేయాలనే ఉద్దేశంతో,
సరూపాశ్చాన్యరూపాశ్చ విరూపాః కామరూపిణః
ఒకే రూపంలో ఉన్నవారు, వేరే రూపాల్లో ఉన్నవారు, వికలాంగులు, కావలసిన రూపం ధరించగలవారు—అందరూ,
ధాతుర్దివితి వై ప్రోక్తో క్రీడాయాం స తు ఉచ్యతే
'దివ్' అనే ధాతువు ఆటలో ఉపయోగించబడుతుందని చెప్పబడింది.
ఋచో యజూంషి సామాని యాన్యుక్తానీహ వై మయా
ఇక్కడ నేను చెప్పిన ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం,
తే శ్రుత్వారాధ్య దేవేశం సంసిద్ధా దివి సంస్థితాః ।। 1.124.
వాటిని వినిపించి దేవతల అధిపతిని పూజించి, వారు సిద్ధిని పొందారు మరియు స్వర్గంలో నివసిస్తున్నారు.
ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే బ్రహ్మర్షిసంవాదే ప్రవరవర్ణనం నామ చతుర్వింశత్యుత్తరశతతమోఽధ్యాయః
ఇలా శ్రీభవిష్య మహాపురాణంలో, బ్రాహ్మ పర్వంలో, సప్తమీకల్పంలో, బ్రహ్మర్షుల సంభాషణలో, 'ప్రముఖుల వివరాలు' అనే నూట ఇరవై నాల్గవ అధ్యాయం ముగిసింది.
తదుచ్యతే కిమాత్మా చ కథంభూతశ్చ కథ్యతామ్
ఇప్పుడు అడుగుతున్నారు: ఆత్మ అంటే ఏమిటి? అది ఎలా ఉంటుంది? వివరించండి.
యదాత్మకం హి యత్ప్రోక్తం యథా వసంతి దేవతాః
ఏది ఆత్మ స్వరూపంగా చెప్పబడిందో, దేవతలు ఎలా నివసిస్తున్నారో,
పురస్తాచ్చ చతుఃశృంగం తద్వ్యోమాయతనం రవేః
ముందుగా, ఆకాశంలో ఉన్న సూర్యుని నాలుగు శిఖరాల నివాసం,
గైరికార్ణవసంభూతం యదంతర్గర్భమాశ్రితమ్
అది ఎర్ర సముద్రం నుండి ఉద్భవించి, లోపల సారంగా ఉన్నది,
వరుణస్య యథా పాశో హుఙ్కారో వేధసో యథా
వరుణుని పాశం ఎలా ఉంటుందో, సృష్టికర్త యొక్క 'హుం' ధ్వని ఎలా ఉంటుందో,
ఇన్ద్రస్య చ యథా వజ్రం తథా వ్యోమ రవేః స్మృతమ్
ఇంద్రుని వజ్రాయుధం ఎలా ఉంటుందో, అలాగే సూర్యునికి ఆకాశం అని చెప్పబడింది.
హరశ్చ వర్షశుద్ధశ్చ త్ర్యంబకశ్చాపరాజితః ఈశ్వరో భువనశ్చైతే రుద్రా ఏకాదశ స్మృతాః
హరుడు, వర్షశుద్ధుడు, త్రయంబకుడు, అపరాజితుడు, ఈశ్వరుడు, భువనుడు—ఇలా పదకొండు మంది రుద్రులు గుర్తించబడ్డారు.
ఆదిత్యానాం చ నామాని విష్ణోశ్చక్రస్య దీయతామ్
ఆదిత్యుల పేర్లు మరియు విష్ణువు చక్రం పేర్లు చెప్పండి.
వివస్వాన్త్సవితా చైవ పూషా త్వష్టా తథైవ చ
వివస్వాన్, సవిత, పూషా, త్వష్టా—ఇవన్నీ మీరు.
పారావతాస్తథా చాన్యే తే హ్యాసంస్తుషితైః సహ । । ౧౪ సాధ్యాన్దేవాన్ప్రవక్ష్యామి నామతస్తాన్నిబోధ మే । మనోఽనుమన్తా ప్రాణశ్చ నరో నారాయణస్తథా । । ౧౫ వృత్తిలమ్బో మనుశ్చైవ సమో౪ ధర్మశ్చ వీర్యవాన్ । విత్తస్వామీ ప్రభుశ్చైవ సాధ్యా ద్వాదశ కీర్తితాః । । ౧౬ ఏతే యజ్ఞభుజో దేవాః సర్వలోకేషు పూజితాః । ఆదిత్యామేవ తే ధీర కశ్యపస్యాత్మజాః స్మృతాః । । ౧౭ విశ్వే చ వసవః సాధ్యా విజ్ఞేయా ధర్మసూనవః । ఏవం ధర్మసుతః సోమస్తృతీయో వసురిష్యతే । । ౧౮ ధర్మోఽపి బ్రహ్మణః పుత్రః పురాణే నిశ్చయం గతః । అథ చేన్ద్రాన్వసూంశ్చైవ నామభిశ్చ నిబోధ మే । । ౧౯ స్వాయమ్భువో మనుః పూర్వః తతః స్వారోచిషః స్మృతః । ఉత్తమస్తామసశ్చైవ రైవతశ్చాక్షుషస్తథా । । 1.125.౨౦ ఇత్యేతే షడతిక్రాన్తాః సప్తమః సామ్ప్రతో మనుః । వైవస్వతేతి విజ్ఞేయో భవిష్యాః సప్త చాపరే । । ౨౧ ఏషామాద్యోర్కసావర్ణిర్బ్రహ్మసావర్ణిరేవ చ । తస్మాచ్చ భవసావర్ణిర్ధర్మసావర్ణిరిత్యుత । । ౨౨ పఞ్చమో దక్షసావర్ణిః సావర్ణిః౫ పఞ్చ కీర్తితాః । రౌచ్యో భౌవ్యశ్చ ద్వావన్యావిత్యేతే మనవః స్మృతాః । । ౨౩ ఇన్ద్రస్తు విష్ణుభుగ్జ్ఞేయో విద్యుతిస్తదనన్తరమ్ । విభుః ప్రభుశ్చైవ శిఖీ తథైవ చ మనోజవః । । ౨౪ ఓజస్వీ సామ్ప్రతిస్విన్ద్రో బలిర్భావ్యస్తతః పరమ్ । అద్భుతస్త్రిదివశ్చైవ దశమస్త్విన్ద్ర ఉచ్యతే । । ౨౫ సుసాత్త్వికశ్చ౧ కీర్తిశ్చ శతధామా౨ దివస్పతిః । ఇతి భూతా భవిష్యాశ్చ ఇన్ద్రా జ్ఞేయాశ్చతుర్దశ । । ౨౬ కశ్యపోఽత్రిర్వశిష్ఠశ్చ భరద్వాజశ్చ గౌతమః । విశ్వామిత్రో జమదగ్నిః సప్తైతే ఋషయః స్మృతాః । । ౨౭ అతః పరం ప్రవక్ష్యామి మరుతోఽగ్నిపరిగ్రహాన్ । ప్రవహోథావహశ్చైవ ఉద్వహః సంవహస్తథా । । ౨౮ వివహో నివహశ్చైవ పరివాహస్తథైవ చ । అన్తరిక్షచరా౩ హ్యేతే పృథఙ్మార్గవిసారిణః । । ౨౯ సూర్యోఽగ్నిశ్చ శుచిర్నామ్నా వైద్యుతః పావకః స్మృతః । నిర్మన్థః పవమానోఽగ్నిస్త్రయః ప్రోక్తా ఇమేగ్నయః । । 1.125.౩౦ అగ్నీనాం పుత్రపౌత్రాస్తు చత్వారింశత్తథైవ తు । మరుతామపి సర్వేషాం విజ్ఞేయాః సప్తసప్తకాః । । ౩౧ ఋతుః సంవత్సరోఽహ్యగ్నిర్ఋతవస్తస్య జజ్ఞిరే । ఋతుపుత్రాశ్చ వై పఞ్చ ఇతి సర్గః సనాతనః । । ౩౨ సంవత్సరస్తు ప్రథమో ద్వితీయః పరివత్సరః । ఇద్వత్సరస్తృతీయస్తు చతుర్థస్త్వనువత్సరః । । ౩౩ పఞ్చమో వత్సరస్తేషామిత్యేవం పఞ్చ తే స్మృతాః । తేషు సంవత్సరో హ్యగ్నిః సూర్యస్తు పరివత్సరః । । ౩౪ సోమ ఇద్వత్సరస్తేషాం వాయుశ్చైవానువత్సరః । రుద్రస్తు వత్సరో జ్ఞేయః పఞ్చైతా ' యుగదేవతాః । । ౩౫ ఆర్తవా పితరో జ్ఞేయా యే జాతాః ఋతుసూనవః । పితామహాస్తు విజ్ఞేయాః పఞ్చాబ్దా బ్రహ్మణః సుతాః । । ౩౬ సౌమ్యా బర్హిషదశ్చైవ అగ్నిష్వాత్తాశ్చ యే త్రయః । ఏతే వై పితరస్తేషాం యే జీవత్పితృకా నరాః । । ౩౭ ఆదిత్యశ్చైవ సోమశ్చ లోహితాఙ్గో బుధస్తథా । బృహస్పతిశ్చ శుక్రశ్చ తథా హేలిసుతశ్చ యః । । ౩౮ ఉపరాగః శిఖీ చోభౌ నవైతే ను గ్రహాః స్మృతాః । త్రైలోక్యస్య త్విమే నిత్యం భావాభావనివేదకాః । । ౩౯ ఆదిత్యశ్చైవ సోమశ్చ ద్వావేతౌ మణ్డలగ్రహౌ । రాహుశ్ఛాయాగ్రహస్తేషాం శేషాస్తారా గ్రహాః స్మృతాః । ।1.125.౪ ౦ నక్షత్రాధిపతిః సోమో గ్రహరాజో దివాకరః । పఠ్యతే చాగ్నిరాదిత్య ఉదకశ్చన్ద్రమాః స్మృతః । । ౪౧ ఆదిత్యః పఠ్యతే బ్రహ్మా విష్ణుస్తేషాం తు చన్ద్రమాః । మహేశ్వరస్తు విజ్ఞేయస్తృతీయస్తారకగ్రహః । । ౪౨ కశ్యపస్య సుతః సూర్యః సోమో ధర్మసుతః స్మృతః । దేవాసురగురూ ద్వౌ తు నామతస్తౌ౧ మహాగ్రహౌ । । ౪౩ ప్రజాపతిసుతావేతావుభౌ శుక్రబృహస్పతీ । బుధః సోమాత్మజః శ్రీమాఞ్ఛనీ రవిసుతః స్మృతః । । ౪౪ సింహికాయాః సుతో రాహుః కేతుస్తు బ్రహ్మణః సుతః । సర్వేషాం చ గ్రహాణాం హి అధస్తాచ్చరతే రవిః । । ౪౫ తతో దూరం స్మృతం తావద్విధోర్నక్షత్రమణ్డలమ్ । నక్షత్రేభ్యః కుజబుధౌ శ్వేతాహ్వస్తదనన్తరమ్ । । ౪౬ తస్మాన్మాహేశ్వరశ్చోర్ద్ధ్వం ధిషణస్తదనన్తరమ్ । కృష్ణశ్చోర్ధ్వం తతస్తస్మాదథ చిత్రశిఖణ్డిజః । । ౪౭ ఏషామేవ క్రమః ప్రోక్తాశ్చాసక్తం త్రిదివం ధ్రువే । ఆదిత్యనిలయో రాహుః కదాచిత్సోమమార్గగః । । ౪౮ సూర్యమణ్డలసంస్థస్తు౧ శిఖీ సర్పతి సర్వదా । నవయోజనసాహస్రో విస్తారో భార్గవస్య౨ తు । । ౪౯ ద్విగుణః సూర్యవిస్తారాద్విస్తారః శనినః స్మృతః । త్రిగుణం౩ మండలం జ్ఞేయం నాక్షత్రం విస్తరాద్విధోః । । 1.125.౫౦ నక్షత్రమణ్డలాత్తత్ర పాదహీనో బృహస్పతిః । బృహస్పతేః పాదహీనః శుక్రోఙ్గారక ఏవ హి । । ౫౧ విస్తారో మణ్డలానాం తు పాదహీనస్తయోర్బుధః । బుధతుల్యాని ఋక్షాణి సర్వఋక్షాణి యాని తు । । ౫౨ యోజనాన్యర్ధమాత్రాణి తేభ్యో హ్రస్వం న విద్యతే । రాహుః సూర్యప్రమాణశ్చ కదాచిత్సోమసన్నిభః । । ౫౩ నక్షత్రగ్రహమానస్తు౧ కేతుస్త్వనియతః స్మృతః । అవిజ్ఞాతగతిశ్చైవ చఞ్చలత్వన్నరాధిప । । ౫౪ తథాలక్షితరూపస్తు బహురూపధరో హి సః । భూర్లోకః పృథివీ ప్రోక్తా అన్తరిక్షం భువః స్మృతమ్ । । ౫౫ స్వర్లోకస్త్రిదివం జ్ఞేయం శేషాదూర్ధ్వం యథాక్రమమ్ । భూపతిస్తు సదా త్వగ్నిస్తేనాసౌ భూపతిః స్మృతః । । ౫౬ వాయుర్నభస్పతిస్తేన తథా సూర్యో దివస్పతిః । గన్ధర్వాప్సరసశ్చైవ గుహ్యకాః సిద్ధరాక్షసాః । ।౫౭ భూర్లోకవాసినః సర్వే అన్తరిక్షచరాఞ్ఛృణు । మరుతః సప్తమస్కంధే రుద్రాస్తత్రైవ చాశ్వినౌ । ।౫౮ ఆదిత్యా వసవః సర్వే తథైవ చ గవాం గణాః । చతుర్థే తు మహర్లోకే వసన్తే కల్పవాసినః । ।౫ ౯ ప్రజానాం పతిభిః సర్వేః సహితాః కురునన్దన । జనలోకే పఞ్చమే చ వసన్తే భూమిదాః సదా । । 1.125.౬౦ ఋతుః సనత్కుమారాద్యా వైరాజభ్ర తథాశ్రయాః । సత్యస్తు సప్తమే లోకే హ్యపునర్మార్గగామినామ్ । । ౬౧ బ్రహ్మలోకః సమాఖ్యాతో హ్యప్రతీఘాతలక్షణః । ఇతిహాసవిదో యత్ర క్రీడన్తే కురునన్దన । । ౬౨ శృణ్వన్తి చ పురాణాని యే సదా భీమనందన । మహీతలాత్సహస్రాణాం శతాదూర్ధ్వం దివాకరః । । ౬౩ శతయోజనకోట్యస్తు౧ భూమేరూర్ధ్వం ధ్రువః స్థితః । తతో వింశతిలక్షస్తు త్రైలోక్యోత్సేధ ఉచ్యతే । । ౬౪ ద్విగుణైస్తు సహస్రైస్తు యోజనానాం శతేషు చ । లోకాంతరమథో చైవం ధ్రువాదూర్ధ్వం విధీయతే । । ౬౫ దేవదానవగన్ధర్వా యక్షరాక్షసపన్నగాః । భూతా విద్యాధరాశ్చైవ అష్టౌ తే దేవయోనయః । । ౬౬ యస్మిన్వ్యోమ్ని త్విమే లోకాః సప్త వై సమ్ప్రతిష్ఠితాః । మరుతః పితరో హ్యేతే తస్మిన్నేవాగ్నయో గ్రహాః । । ౬౭ యాస్త్వప్యేతాః సమాఖ్యాతా మయాష్టౌ దేవయోనయః । మూర్తాశ్చామూర్తయశ్చైవ సర్వాస్తా వ్యోమ్ని సంస్థితాః । । ౬ ౮ ఏవంవిధమిదం వ్యోమ సర్వవ్యోమమయం స్మృతమ్ । సర్వదేవమయం చైవ సర్వగ్రహమయం తథా । । ౬౯ తస్మాద్యో హ్యర్చయేద్వ్యోమ తేన సర్వేఽర్చితాః సురాః । తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన శుభార్థీ వ్యోమ చార్చయేత్ । । 1.125.౭౦ యస్త్వర్చతే సదా వ్యోమ భక్త్యా శ్రద్ధాసమన్వితః । వృషధ్వజసదో రాజన్స గచ్ఛేన్నాత్ర సంశయః । । ౭౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే వ్యోమ మాహాత్మ్యే భువనకోశవర్ణనం నామ పఞ్చవింశత్యధికశతతమోఽధ్యాయః
పారావతులు, ఇతర దేవతలు, తుషితులతో కలిసి అక్కడ ఉన్నారు; ఇప్పుడు నేను సాధ్య దేవతల పేర్లు చెబుతాను, వినండి.
వ్యోమమాహాత్మ్యవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ఆకాశం ఖం దిశో వ్యోమ అన్తరిక్షం నభోఽమ్బరమ్ । పుష్కరం గగనం మేరుర్విపులం చ బిలం తథా । । ౧ ఆపోఛిద్రం తథా శూన్యం తమో వై రోదసీ తథా । నామాన్యేతాని తే వ్యోమ్నః కీర్తితాని మహీపతే । । ౨ లవణక్షీరదధ్యమ్లఘృతమధ్విక్షవస్తథా । స్వాదూదకశ్చ సప్తైతే సముద్రాః పరికీర్తితాః । । ౩ హిమవాన్హేమకూటశ్చ నిషధో నీల ఏవ చ । శ్వేతశ్చ శృఙ్గవాంశ్చైవ షడేతే వర్షపర్వతాః । ।౪ మధ్యసంస్థస్తథైతేషాం మహారాజతపర్వతః । మాహేన్ద్రీ చాప్యథాగ్నేయీ యామ్యా చ నైర్ఋతీ తథా । । ౫ వారుణీ చాథ వాయవ్యా సౌమ్యైశానీ తథైవ చ । ఏతాః పుర్యస్తు దేవానాం తథోపరి సమాశ్రితాః । । ౬ పృథివ్యాం తు స్థితో వీర లోకాలోకస్తు పర్వతః । తతశ్చణ్డకపాలం తు తస్మాత్తత్పరతస్తు యః । । ౭ తతోఽగ్నిర్వాయురాకాశం తతో భూతాదిరుచ్యతే । తతో మహానహఙ్కారః ప్రకృతిః పురుషస్తతః । । ౮ పురుషాదీశ్వరో శ్రేయ ఈశ్వరేణావ్రృతం జగత్ । ఈశ్వరో భగవన్భానుస్తేనేదం పూరితం జగత్ । । ౯ సహస్రాంశుర్మహాతేజాశ్చతుర్బాహుర్మహాబలః । ఊర్ధ్వమప్యథ లోకాస్తు ప్రాఙ్మయా యే ప్రకీర్తితాః । । 1.126.౧౦ భూయస్తాన్సమ్ప్రవక్ష్యామి అణ్డావరణకారకాన్ । భూర్లోకస్తుభువర్లోకస్తృతీయః పరికీర్తితః । । ౧౧ మహర్జనస్తపః సత్యః సప్తలోకాః ప్రకీర్తితాః । ౧తతస్తవండకపాలం తు తస్మాచ్చ పరస్తపః । । ౧౨ తతోఽగ్నిర్వాయురాకాశం తతో భూతాదిరుచ్యతే । తతో మహాన్ప్రధానశ్చ ప్రకృతిపురుషస్తతః । । ౧౩ పురుషాదీశ్వరో జ్ఞేయ ఈశ్వరేణావృతం జగత్ । భూమేరధస్తాత్సప్తైవ లోకానభిమతాఞ్ఛృణు । । ౧౪ తలం సుతలపాతాలే తలాతలం తథాతలమ్ । వితలం చ కురుశ్రేష్ఠ సప్తమం చ రసాతలమ్ । । ౧౫ తతోఽగ్నిర్వాయురాకాశం తతో భూతాదిరుచ్యతే । తతో మహాన్ప్రధానశ్చ ప్రకృతిః పురుషస్తతః । । ౧౬ పురుషాదీశ్వరో జ్ఞేయ ఈశ్వరేణావృతం జగత్ । ఏవం మేరోః ప్రమాణం తు సర్వమేతత్ప్రకీర్తితమ్ । । ౧౭ చతురస్రశ్చతుః శృంగః స మేరుః కాఞ్చనః శుభః । పృథివ్యాం సంస్థితో మధ్యే సిద్ధగన్ధర్వసేవితః । । ౧౮ చతుర్భిః కాఞ్చనైః శృంగైర్దివ్యైర్దివమివోల్లిఖన్ । యోజనానాం సహస్రాణి చతురాశీతిరుచ్ఛ్రితః । । ౧౯ ప్రవిష్టః షోడశాధస్తాదష్టవింశతివిస్తృతః । విస్తారస్త్రిగుణశ్చాస్య పరిణాహస్తతః స్మృతః । । 1.126.౨౦ తస్య సౌమనసం నామ శృంగమేకం తు కాఞ్చనమ్ । ద్వితీయం పద్మరాగాభం జ్యోతిష్కం నామ నామతః । । ౨౧ తృతీయం నామతశ్చిత్రం సర్వదేవమయం శుభమ్ । చతుర్థం రాజతం శుక్లం చన్ద్రౌజస్కమితి స్మృతమ్ । । ౨౨ యత్తు సౌమనసం నామ శృంగం గాఙ్గేయముచ్యతే । తదేవ చోదయో నామ్నా యత్రోద్యన్దృశ్యతే రవిః । । ౨౩ ఉత్తరేణ పరిక్రమ్య జమ్బూద్వీపం దివాకరః । దృశ్యో భవతి భూతానాం శిఖరం చ సమాస్థితః । । ౨౪ కాఞ్చనస్య చ శైలస్య తేజసార్కస్య చాహృతే । ఉభే సన్ధ్యే ప్రకాశేతే ఆతామ్రే పూర్వపశ్చిమే । । ౨౫ శృంగే సౌమనసే సూర్య ఉత్తిష్ఠత్యుత్తరాయణే । జ్యోతిషే దక్షిణే చాపి విషువే మధ్యతస్తయోః । । ౨౬ ఈశేన్ద్రోద్రిశ్చ ఐశాన్యాం తత్రాగ్నిః పూర్వదక్షిణే । నైర్ఋతేఽపి తతో జ్ఞేయో వాయవ్యే మరుతస్తథా । । ౨౭ మధ్యే తు కంజజః సాక్షాద్గ్రహా జ్యోతీంషి చైవ హి । ఆదిత్యస్తేన రూపేణ తస్మిన్వ్యోమ్ని ప్రతిష్ఠితః । । ౨౮ ఇదం దేవమయం వ్యోమ తథా లోకమయం స్మృతమ్ । పూర్వకోణస్థితే శృంగే స్థితః శుక్రో మహీపతే । । ౨౯ హేలిజశ్చాపరే జ్ఞేయో ధననాథస్తథాపరే । సోమశ్చాపి చతుర్థే తు స్థితః శృంగే జనాధిప । । 1.126.౩౦ మధ్యే కేశాస్థితో రాజన్హుఙ్కారశ్చ పినాకినః । శృంగే పూర్వోత్తరే రాజన్స్థితో దేవో విధుక్షయే
ఆకాశ మహిమ వివరము సుమంతుడు చెప్పెను: ఆకాశం, ఖం, దిశలు, వ్యోమం, అంతరిక్షం, నభో, అంబరం, పుష్కరం, గగనం, మేరు, విపులం, బిలం, ఆపోచిద్రం, శూన్యం, తిమిరం, రోదసీ—ఇవి అన్నీ వ్యోమానికి పేర్లుగా చెప్పబడ్డాయి, ఓ మహారాజా. ఉప్పు, పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, మద్యం, తీపి నీరు—ఈ ఏడు సముద్రాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. హిమవాన్, హేమకూట, నిషధ, నీల, శ్వేత, శృంగవాన్—ఈ ఆరు పర్వతాలు వర్షపర్వతాలు. వీటి మధ్యలో మహారాజతపర్వతం ఉంది. మాహేంద్రి, అగ్నేయి, యామ్య, నైరృతి, వారుణి, వాయవ్య, సౌమ్య, ఐశాన్య—ఈ ఎనిమిది నగరాలు దేవతలకు పై భాగంలో ఉన్నాయి. భూమిపై లోకలోక పర్వతం నిలిచి ఉంది; దాని తరువాత చండకపాలం, దాని తరువాత మరొకటి. అది తర్వాత అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, ఆ తరువాత భూతాది అని చెప్పబడింది. తర్వాత మహానహంకారం, ప్రకృతి, పురుషుడు. పురుషుని నుంచి ఈశ్వరుడు, ఈశ్వరుడి వల్ల జగత్తు ఆవరించబడి ఉంది. ఈశ్వరుడు, భగవాన్, భాను—ఈయన వల్ల ఈ జగత్తు నిండిపోయింది. వెయ్యి కిరణాలవాడు, మహాతేజస్సు, నాలుగు భుజాలతో, అపార బలంతో ఉన్నవాడు. పై లోకాలు కూడా నేను చెప్పినవే; ఇప్పుడు అండావరణాలను వివరంగా చెబుతాను. భూలోకము, భువర్లోకము, మూడవది మహర్లోకము, జనలోకము, తపోలోకము, సత్యలోకము—ఈ ఏడు లోకాలు ప్రసిద్ధి. దాని తరువాత అండకపాలం, దాని తరువాత మరొక లోకం. తర్వాత అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, ఆ తరువాత భూతాది. తర్వాత మహాన్, ప్రధానము, ప్రకృతి, పురుషుడు. పురుషుని నుంచి ఈశ్వరుడు, ఈశ్వరుడి వల్ల జగత్తు ఆవరించబడి ఉంది. భూమికి కింద ఏడు లోకాలు ఉన్నాయి: తలం, సుతలం, పాతాళం, తలాతలం, విటలం, రసాతలం. తర్వాత అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, ఆ తరువాత భూతాది. తర్వాత మహాన్, ప్రధానము, ప్రకృతి, పురుషుడు. పురుషుని నుంచి ఈశ్వరుడు, ఈశ్వరుడి వల్ల జగత్తు ఆవరించబడి ఉంది. ఇలా మేరు పర్వత పరిమాణం మొత్తం వివరించబడింది. మేరుపర్వతం నాలుగు మూలలతో, నాలుగు శిఖరాలతో, బంగారు రంగులో, భూమి మధ్యలో నిలిచి, సిద్ధులు, గంధర్వులు సేవించేలా ఉంది. నాలుగు బంగారు శిఖరాలతో, ఆకాశాన్ని తాకేలా ఉంది. యోజనాల నలభై వేల ఎత్తు, పది ఆరు వేల లోతు, ఇరవై ఎనిమిది వేల వెడల్పు. దాని పరిధి మూడు రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటుంది. దానికి సౌమనసం అనే బంగారు శిఖరం ఒకటి, రెండవది పద్మరాగపు రంగులో జ్యోతిష్కం, మూడవది చిత్రంగా, అన్ని దేవతలతో కూడినది, నాల్గవది వెండి రంగులో, చంద్రుడి తేజస్సుతో ఉన్నది. సౌమనసం అనే శిఖరం గంగా ప్రదేశంగా పిలవబడుతుంది; అదే ఉదయ శిఖరం, అక్కడే సూర్యుడు ఉదయించటం కనిపిస్తుంది. ఉత్తరంగా జంబూద్వీపాన్ని చుట్టి సూర్యుడు ఆ శిఖరంపై భూతాలకు కనిపిస్తాడు. బంగారు పర్వతం తేజస్సుతో, సూర్యుని తేజస్సుతో కలిసినప్పుడు, రెండు సంధ్యలు తూర్పు, పడమర వైపులా ఎర్రగా ప్రకాశిస్తాయి. సౌమనస శిఖరంలో సూర్యుడు ఉత్తరాయణంలో ఉదయిస్తాడు; జ్యోతిష్కంలో దక్షిణాయణంలో, మధ్యలో విషువత్కాలంలో. ఈశ, ఇంద్ర, ద్రువ, ఐశాన్య దిక్కుల్లో అగ్ని, తూర్పు-దక్షిణ దిక్కుల్లో, నైరృతి, వాయవ్య దిక్కుల్లో మరుతులు. మధ్యలో కమలజుడు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు. ఆకాశంలో ఆ రూపంలో ఆదిత్యుడు ప్రతిష్ఠితుడై ఉన్నాడు. ఇది దేవతలతో కూడిన ఆకాశం, లోకాలతో కూడినది. తూర్పు మూలలో శుక్రుడు, మరొక మూలలో హేలిజుడు, ఇంకొక మూలలో ధననాథుడు, నాల్గవ శిఖరంలో సోముడు నిలిచి ఉన్నాడు. మధ్యలో కేశవుడు, హుంకారంగా పినాకిని. తూర్పు-ఉత్తర దిశలో దేవుడు, చంద్రుని క్షయ సమయంలో ఆ శిఖరంలో ఉన్నాడు.
౩౧ తతః స్థితో మహాదేవో గోపతిర్లోకపూజితః । పూర్వాగ్నేయీస్థితే శృంగే స్థితో వై శాణ్డిలః సుతః । । ౩౨ తతః స్థితో మహాతేజాః కీనాశో హేలినన్దనః । స్థితో వై నైర్ఋతే శృంగే విరూపాక్షో మహాబలః । । ౩౩ తస్మాదనన్తరో దేవః స్థితో వై యాదసాం పతిః । తతః స్థితో మహాతేజా వీర మిత్రో మహాబలః । । ౩౪ వాయవ్యం శృంగమాశ్రిత్య సర్వదేవనమస్కృతమ్ । తతః స్థితో దశబలో నరమారుహ్య భారత । । ౩౫ బ్రహ్మా మధ్యే స్థితో దేవో హ్యనన్తశ్చాధ ఏవ హి । ఉపేన్ద్రశఙ్కరౌ దేవౌ బ్రహ్మణోఽన్తే సమాస్థితౌ । । ౩౬ ఏష మేరుస్తథా వ్యోమ ఏష ధర్మశ్చ పఠ్యతే । సర్వదేవమయశ్చాయం మేరుర్వ్యోమ ఇతి స్మృతః । । ౩౭ తథా వేదమయశ్చాపి పఠ్యతే నాత్ర సంశయః । శృంగాణి వేదాశ్చత్వారః పూర్వశృంగాదయో విదుః । । ౩౮ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే వ్యోమమాహాత్మ్యవర్ణనం నామ షడ్వింశత్యధికశతతమోఽధ్యాయః
అప్పుడే మహాదేవుడు, గోపాలుడు, లోకాలందరిచే పూజింపబడే వాడు, అక్కడ నిలిచాడు. తూర్పు-ఆగ్నేయ దిశలో ఉన్న శిఖరంపై శాండిలుని కుమారుడు నిలిచాడు. ఆ తరువాత మహాతేజస్సుతో కూడిన కీనాశుడు, హేలినందనుడు, అక్కడ నిలిచాడు. నైరుతి దిశలో ఉన్న శిఖరంపై విరూపాక్షుడు, మహాబలుడు నిలిచాడు. ఆ తర్వాత యాదసములకు అధిపతి అయిన దేవుడు అక్కడ నిలిచాడు. మహాతేజస్సుతో కూడిన వీరమిత్రుడు కూడా అక్కడ నిలిచాడు. వాయవ్య దిశలో ఉన్న శిఖరాన్ని ఆశ్రయించి, అందరు దేవతలు నమస్కరించే స్థలంలో దశబలుడు, నరుని మీద కూర్చుని నిలిచాడు. మధ్యలో బ్రహ్మ దేవుడు నిలిచాడు; అడుగున అనంతుడు ఉన్నాడు. బ్రహ్మకు చివరగా ఉపేంద్రుడు, శంకరుడు నిలిచారు. ఇదే మేరుపర్వతం, ఇదే వ్యోమం, ఇదే ధర్మం అని చెప్పబడింది. ఈ మేరుపర్వతం అన్నీ దేవతల సమాహారంగా భావించబడుతుంది, దీనినే వ్యోమం అని కూడా అంటారు. అలాగే ఇది వేదమయమైనదిగా చెప్పబడింది, ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ శిఖరాలు నాలుగు వేదాలకు ప్రతీకలు అని పండితులు చెబుతారు.