బ్రహ్మయాజ్ఞవల్క్యసమ్వాదవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ప్రభాతే సంస్తుతో దేవో మూర్తిహేతోర్మయా పురా । యజన్తం చాపరం దేవం భక్తినమ్రం మహామతిః । । ౧ ప్రత్యక్షత్వమథో గత్వా రహస్యం ప్రోక్తవాన్మమ । అహం చ కృతవాన్ప్రశ్నం దృష్ట్వా ప్రత్యక్షతో రవిమ్ । । ౨ వేదేషు౧ చ పురాణేషు సాఙ్గోపాఙ్గేషు గీయసే । త్వమజః శాశ్వతో ధాతా మహాభూతమనుత్తమమ్
బ్రహ్మదేవుడు యాజ్ఞవల్క్యునితో జరిగిన సంభాషణ వివరము: బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు: ఒకప్పుడు నేను ఉదయాన్నే ఆ దేవుణ్ణి స్తుతించాను. మరొక మహాత్ముడు భక్తితో వేరొక దేవుణ్ణి పూజించేవాడు. అప్పుడాయన ప్రత్యక్షమై, నాకు రహస్యాన్ని చెప్పాడు. నేను కూడా ప్రత్యక్షంగా సూర్యుని దర్శించి, ప్రశ్న అడిగాను. వేదాల్లో, పురాణాల్లో, అన్ని ఉపాంగాల్లో నువ్వు గానపడతావు. నీవు జన్మలేని వాడు, శాశ్వతుడు, సృష్టికర్త, గొప్ప భూతమయుడవు.
సర్షపసప్తమీవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ తతో మధ్యాహ్నసమయే స్నాతః ప్రయతమానసః । తథైవ దేవాన్విధివత్పూజయిత్వా యథాసుఖమ్
బ్రహ్మా వాక్యము: ఆ తరువాత మధ్యాహ్న సమయానికి స్నానం చేసి, మనస్సు శాంతిగా ఉంచి, దేవతలను యథావిధిగా పూజించాలి. ఆ తర్వాత తనకు సుఖంగా అనిపించే విధంగా వ్యవహరించాలి.
ఆదిత్యమహిమవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ఏతచ్ఛ్రుత్వా తు కార్త్స్న్యేన హృష్టో జామ్బవతీసుతః । జాతకౌతూహలో భూయః పరిపప్రచ్ఛ నారదమ్
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: సూర్యుని మహిమను పూర్తిగా విని, జాంబవంతుని కుమారుడు సాంబుడు ఎంతో ఆనందంతో, మరింత ఆసక్తితో నారదునిని మరింత వివరంగా అడిగాడు.
౩ ప్రతిష్ఠితం భూతభవ్యం త్వయి సర్వమిదం జగత్ । చత్వారో హ్యాశ్రమా దేవ సర్వే గార్హస్థ్యమూలకాః । । ౪ యజన్తే త్వామహరహర్నానామూర్తిసమాశ్రితాః । పితా మాతా హి సర్వస్య దైవతం త్వం హిం శాశ్వతమ్ । । ౫ యజసే చైవ కం దేవమేవ చాపి న విద్మహే । కథ్యతాం మమ దేవేశ పరం కౌతూహలం హి మే । । ౬ ఇత్థం మయోక్తో భగవానిదం వచనమబ్రవీత్ । అవాచ్యమేతద్వక్తవ్యమాత్మగుహ్యం సనాతనమ్ । । ౭ తవ భక్తిమతో బ్రహ్మన్వక్ష్యామీహ యథాతథమ్ । యతః సూక్ష్మమవిజ్ఞేయమవ్యక్తమచలం ధ్రువమ్ । । ౮ ఇన్ద్రియైరిన్ద్రియార్థైశ్చ సర్వభూతైశ్చ వర్జితమ్ । స హ్యన్తరాత్మా భూతానాం క్షేత్రజ్ఞశ్చేతి కథ్యతే । । ౯ త్రిగుణవ్యతిరిక్తోఽసౌ పురుషశ్చేతి కథ్యతే । హిరణ్యగర్భో భగవాన్సైవ౪ బుద్ధిరితి స్మృతః । । 1.67.౧౦ మహానితి చ యోగేషు ప్రధానశ్చేతి కథ్యతే । సాంఖ్యే౫ చ పఠ్యతే శాస్త్రే నామభిర్బహుభిః సదా । । ౧౧ విశ్వగో విశ్వభూతశ్చ విశ్వాత్మా విశ్వసమ్భవః
ఈ జగత్తు, గతమూ, వర్తమానమూ, భవిష్యత్తూ అన్నీ నీలోనే స్థిరంగా ఉన్నాయి. ఓ దేవా! నాలుగు ఆశ్రమాలూ గృహస్థాశ్రమాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని ఉన్నాయి. ప్రతిరోజూ అనేక రూపాల్లో ఉన్న వారు నిన్నే యజ్ఞంగా ఆరాధిస్తారు. అందరికీ నీవే తండ్రివి, తల్లివి, శాశ్వతమైన దైవమవు. మేము ఎవరు యజ్ఞం చేస్తున్నామో, ఏ దేవుడిని ఆరాధిస్తున్నామో తెలియదు. దేవేశా! నాకు ఈ విషయంలో గొప్ప ఆసక్తి ఉంది, దయచేసి చెప్పు. అప్పుడు భగవంతుడు ఇలా పలికాడు: ఇది చెప్పడానికి అనర్హమైన, అంతర్గతమైన, శాశ్వతమైన రహస్యం. కానీ నీ భక్తికి నేను నిజంగా వివరంగా చెబుతాను. ఇది సూక్ష్మమైనది, అజ్ఞేయమైనది, అవ్యక్తమైనది, స్థిరమైనది. ఇది ఇంద్రియాలు, వాటి విషయాలు, అన్ని భూతాలకూ అతీతమైనది. ఇది భూతాల అంతరాత్మ, క్షేత్రజ్ఞుడు అని పిలవబడుతుంది. ఇది మూడు గుణాలకు అతీతమైన పురుషుడు. హిరణ్యగర్భుడు, బుద్ధి, మహత్తత్త్వం, ప్రధానం, వీటన్నిటికీ ఇతనే మూలం. ఇతడిని వివిధ శాస్త్రాలలో అనేక పేర్లతో పిలుస్తారు. ఇతడు విశ్వవ్యాప్తుడు, విశ్వభూతుడు, విశ్వాత్మ, విశ్వసంభవుడు.
ధృతం చైవాత్మకం యేన ఇదం త్రైలోక్యమాత్మనా । । ౧౨ అశరీరః శరీరేషు లిప్యతే న చ కర్మభిః । మమాన్తరాత్మా తవ చ యే చాన్యే దేహసంజ్ఞకాః । । ౧౩ సర్వేషాం సాక్షిభూతోఽసౌ౨ న కరోతి న లిప్యతే । సగుణో నిర్గుణో విష్ణుర్జ్ఞానగమ్యో హ్యసౌ స్మృతః । । ౧౪ సర్వతః పాణిపాదోఽసౌ సర్వతోఽక్షిశిరోముఖః । సర్వతః శ్రుతియుక్తోఽసౌ సర్వమావృత్య తిష్ఠతి । । ౧౫ విశ్వమూర్ధా౪ విశ్వభుజో విశ్వపాదాక్షినాసికః । ఏకశ్చరతి క్షేత్రేషు స్వైరచారీ యథాసుఖమ్ । । ౧౬ క్షేత్రాణ్యస్య శరీరాణి బీజం చాపి శుభాశుభమ్ । తాని వేత్తి స యోగాత్మా అతః క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే । । అవ్యక్తకే పురే శేతే తేనాఽసౌ పురుషః స్మృతః । । ౧౭ విశ్వం బహువిధం జ్ఞేయం స చ సర్వత్ర విద్యతే । తస్మాత్స బహురూపత్వాద్విశ్వరూప ఇతి స్మృతః । । ౧౮ మహాపురుషశబ్దం హి బిభర్త్యేష సనాతనః । స తు వై విక్రియాపన్నః సృజత్యాత్మానమాత్మనా । । ౧౯ ఆకాశాత్పతితం తోయం యాతి స్వాద్వన్తరం యథా । భూమే రసవిశేషేణ తథా గుణవశాత్తు సః । । 1.67.౨౦ ఏక ఏవ యథా వాయుర్దేహే తిష్ఠతి పఞ్చధా । ఏకత్వం చ పృథక్త్వం చ తథా తస్య న సంశయః । । ౨౧ స్థానాన్తరవిశేషేణ యథాగ్నిర్లభతే పరామ్ । సంజ్ఞాం దావాగ్రికాద్యేషు తథా దేవో హ్యసౌ స్మృతః । । ౨౨ యథా దీపసహస్రాణి దీప ఏకః ప్రసూయతే । తథా రూపసహస్రాణి స ఏవైకః ప్రసూయతే । । ౨౩ స యదా బుధ్యతేత్మానం తదా భవతి కేవలః । ఏకత్వం ప్రలయే చాస్య బహుత్వం స్యాత్ప్రవర్తనే । । ౨౪ నిత్యం హి నాస్తి జగతి భూతం స్థావరజఙ్గమమ్ । ఋతే౧ తమేకమీశానం పురుషం బీజసంజ్ఞితమ్ । । ౨౫ అక్షయశ్చాప్రమేయధ్ర సవర్గభ్ర స ఉచ్యతే । తస్మాదవ్యక్తముత్పన్నం త్రిగుణం సర్వకారణమ్ । । ౨౬ అవ్యక్తావ్యక్తభావస్థా యా సా ప్రకృతిరుచ్యతే । తాం యోనిం బ్రహ్మణో విద్ధి యోఽసౌ సదసదాత్మకః । । ౨౭ నాస్తి తస్మాత్పరో హ్యన్యః స పితా స ప్రజాపతిః । ఆత్మా మమ స విజ్ఞేయస్తతస్తం పూజయామ్యహమ్ । । ౨౮ స్వర్గతాశ్చాపి యే కేచిత్తం నమస్యన్తి దేహినః । తే తత్ప్రసాదాద్గచ్ఛన్తి తేనాదిష్టాః పరాం గతిమ్ । । ౨౯ తం దేవాశ్చాసురాశ్చైవ నానామతసమాశ్రితాః
ఈ మూడు లోకాలను తన ఆత్మతోనే ధరిస్తున్నవాడు, శరీరం లేనివాడు అయినా, శరీరాల్లో నివసిస్తూ, కర్మలతో కలుషితుడవడు కాదు. నా అంతరాత్మ, నీది, ఇతరులదీ, అందరి శరీరాల్లో ఉన్నదీ అతడే. అందరికీ సాక్షిగా ఉండి, ఏ కార్యమూ చేయడు, కలుషితుడవడు కాదు. సగుణుడూ, నిర్గుణుడూ అయిన విష్ణువును జ్ఞానంతో మాత్రమే తెలుసుకోవచ్చు. అతడు అన్నిచోట్ల చేతులు, కాళ్లు, కన్నులు, తల, ముఖం కలిగి, అన్నిచోట్ల వినికిడి కలిగి, అన్నింటినీ ఆవరించి ఉన్నాడు. అతడు విశ్వమస్తకుడు, విశ్వబుజుడు, విశ్వపాదుడు, విశ్వనాసికుడు. ఒక్కడే అన్ని క్షేత్రాల్లో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తాడు. క్షేత్రాలన్నీ అతని శరీరాలు, బీజం శుభాశుభమూ అతడే. వాటిని యోగాత్మ అయిన అతడు తెలుసుకుంటాడు, అందుకే క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు. అవ్యక్తమైన పురిలో నివసించే వాడే పురుషుడు. విశ్వం అనేక విధాలుగా తెలిసినదిగా ఉన్నా, అతడు అన్నిచోట్ల ఉన్నాడు. అందుకే అతడిని విశ్వరూపుడు అంటారు. ఈ శాశ్వతుడు మహాపురుషుడు అనే పేరు ధరించేవాడు. ఇతడు స్వయంగా మార్పునకు లోనై, తనను తానే సృష్టించుకుంటాడు. ఆకాశంలో నుంచి నీరు భూమిలోకి వచ్చి రసంగా మారినట్టు, గుణాల ప్రభావంతో ఇతడూ అలా మారతాడు. ఒకే గాలి శరీరంలో ఐదు విధాలుగా ఉండేలా, ఇతడిలో ఏకత్వమూ, భిన్నత్వమూ కలిసే ఉంటాయి. స్థల మార్పుతో అగ్ని వివిధ పేర్లు పొందినట్టు, దేవుడూ అలా పిలవబడతాడు. వేల దీపాల నుంచి వెలిగే దీపం ఒక్కటే అయినట్టు, వేల రూపాలుగా ఇతడే వెలుగుతాడు. తనను తానే తెలుసుకున్నప్పుడు కేవలం ఒక్కడిగా ఉంటాడు; లయ సమయంలో ఏకత్వం, సృష్టిలో అనేకత్వం కలుగుతుంది. ఈ జగత్తులో చరాచర భూతాలన్నీ ఆ ఒక్క ఈశ్వరుడి లేకుండా ఉండవు. అతడే బీజం, అక్షయుడు, అప్రమేయుడు, సర్వగుణాల మూలకారణం. అవ్యక్తమూ, వ్యక్తమూ కలిసినదే ప్రకృతి. అదే బ్రహ్మకు యోని. అతడే సదసద్రూపుడు. అతడికంటే పైగా మరొకటి లేదు. అతడే పిత, ప్రజాపతి. నా ఆత్మ కూడా అతడే. అందుకే నేను అతడిని పూజిస్తాను. స్వర్గానికి వెళ్లిన వారు కూడా అతడిని నమస్కరిస్తారు. అతని అనుగ్రహంతో వారు పరమగతిని పొందుతారు. దేవతలు, అసురులు కూడా అతనిని అనేక రూపాల్లో ఆశ్రయిస్తారు.
సిద్ధార్థసప్తమీవ్రతవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ వచ్మి తే పరమం దేవం సర్వదేవైశ్చ పూజితమ్ । ఆరాధయన్తి యం దేవం బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరాః । । ౧ పద్మాకృతిం సదా బ్రహ్మా నలినైర్గుగ్గులేన తు । వ్యోమరూపం సదా దేవం మహాదేవోర్చతే రవిమ్ । । ౨ జాతిపుష్పైర్ద్విజశ్రేష్ఠ ధూపేన విజయేన తు । వృషణం సిహ్లకం విప్ర శ్రీఖణ్డమగరుస్తథా । । ౩ కర్పూరం చ తథా ముస్తా శర్కరా సత్వచా ద్విజ । ఇత్యేష విజయో ధూపః స్వయం దేవేన నిర్మితః । । ౪ కేశవశ్చక్రరూపం తు సదా సమ్పూజయేద్రవిమ్ । నీలోత్పలదలశ్యామో నీలోత్పలకదమ్బకైః । । ౫ ధూపేనాగురుసంజ్ఞేన భక్తిశ్రద్ధాసమన్వితః । మయా స పృష్టో దేవేశస్తస్యైవారాధనాయ వై । । ౬ కాని పుష్పాణి చేష్టాని సదా భాస్కరపూజనే । తేన చోక్తాని పుష్పాణి స్వయం తాని నిబోధ మే । । ౭ మల్లికాయాస్తు కుసుమైర్భోగవాఞ్జాయతే నరః । సౌభాగ్యం పుణ్డరీకైశ్చ భజత్యేవ చ శాశ్వతమ్ । । ౮ ౧గన్ధకుటజకైః పుష్పైః పరమైశ్వర్యమశ్నుతే । భవత్యక్షయమత్యన్తం నిత్యమర్చయతో రవిమ్ । । ౯ మన్దారపుష్పైః పూజా తు సర్వకుష్ఠవినాశినీ
బ్రహ్మా ఇలా అన్నాడు: నేను నీకు పరమదైవాన్ని గురించి చెబుతాను. ఆ దేవుడిని అన్నిదేవతలు పూజిస్తారు. బ్రహ్మా, విష్ణువు, మహేశ్వరుడు ఎప్పుడూ ఆ దేవుని ఆరాధిస్తారు. పద్మాకారంగా బ్రహ్మా నీలమల్లు, గుగ్గిలంతో ఆ దేవుని పూజిస్తాడు. ఆ దేవుడు ఎప్పుడూ ఆకాశరూపంగా, మహాదేవుడు సూర్యుని పూజిస్తాడు. ఉత్తమ ద్విజుడా! జాతిపువ్వులతో, ధూపంతో, విజయంతో ఆరాధించాలి. వృషణం, శిఖాకం, శ్రీఖండం, అగరు, కర్పూరం, ముస్తా, శర్కర, సత్వం ఇవన్నీ దేవుని రూపొందించిన విజయధూపంలో ఉంటాయి. కేశవుడు చక్రరూపంలో ఎప్పుడూ సూర్యుని పూజిస్తాడు. నీలోత్పలదళ వర్ణుడైన సూర్యుని నీలోత్పల, కదంబపువ్వులతో, అగరు ధూపంతో, భక్తిశ్రద్ధలతో పూజించాలి. నేను దేవేశుని అడిగాను – సూర్యపూజలో ఎలాంటి పువ్వులు, వస్తువులు ఉపయోగించాలో చెప్పమని. ఆయన చెప్పినవి విను. మల్లికపువ్వులతో పూజిస్తే భోగాలు కలుగుతాయి. పుండరీకాలతో శాశ్వతమైన సౌభాగ్యం లభిస్తుంది. గంధకుటజపువ్వులతో పరమైశ్వర్యం లభిస్తుంది. ఎవరైనా నిత్యం సూర్యుని పూజిస్తే వారికి క్షయములేని మహా ఐశ్వర్యం కలుగుతుంది. మందారపువ్వులతో పూజిస్తే అన్ని చర్మవ్యాధులు పోతాయి.
బిల్వపత్రైశ్చ కుసుమైర్మహతీం శ్రియమశ్నుతే । । 1.68.౧౦ అర్కస్రజా భవత్యర్థం సర్వకామఫలప్రదః । ప్రదద్యాదూపిణీం కన్యామర్చితో బకులస్రజా । । ౧౧ కింశుకైరర్చితో దేవో న పీడయతి భాస్కరః । పూజితోఽగస్త్యకుసుమైరానుకూల్యం ప్రయచ్ఛతి । । ౧౨ కరవీరైస్తు విప్రేన్ద్ర సూర్యస్యానుచరో భవేత్ । తథా ౧ముద్గరపుష్పైశ్చ సమభ్యర్చ్య దివాకరమ్ । । ౧౩ హంసయుక్తేన యానేన రవేః సాలోక్యతాం వ్రజేత్ । శతపుష్పసహస్రైస్తు పూషసాలోక్యతాం వ్రజేత్ । । బకపుష్పైర్ద్విజశ్రేష్ఠ యాతి భానుసలోకతామ్ । । ౧౪ చతుఃసమేన గన్ధేన సమభ్యర్చ్య దివాకరమ్ । పఞ్చభూతాలయస్థానమాప్నుయాన్నాత్ర సంశయః । । ౧౫ దేవాగారం తు సమ్మార్జ్య భక్త్యా యస్తు ప్రలేపయేత్ । స రోగాన్ముచ్యతే క్షిప్రం ద్రవ్యలాభం చ విన్దతి । । ౧౬ తస్య చాయతనం భక్త్యా గైరికేణోపలేపయేత్ । ప్రాప్నుయాన్మహతీం లక్ష్మీం రోగైశ్చాపి ప్రముచ్యతే । । ౧౭ అష్టాదశేహ కుష్ఠాని యే చాన్యే వ్యాధయో నృణామ్ । ప్రలయం యాన్తి తే సర్వే మృదా యద్యుపలేపయేత్ । । ౧౮ విలేపనానాం సర్వేషాం రక్తచన్దనముత్తమమ్ । పుష్పాణాం కరవీరాణి ప్రశస్తాని ప్రచక్షతే । । ౧౯ నాతః పరతరం కించిద్భాస్వతస్తుష్టికారకమ్ । కిం తస్య న భవేల్లోకే యస్త్వేభిః స్వర్చయేద్రవిమ్ । । 1.68.౨౦ కరవీరైః పూజయేద్యో భాస్కరం శ్రద్ధయాన్వితః । సర్వకామసమృద్ధోఽసౌ సూర్యకామమవాప్నుయాత్ । । ౨౧ విలేప్యాయతనం౩ యస్తు కుర్యాన్మణ్డలకం శుభమ్ । స సూర్యలోకమాసాద్య మోదతే శాశ్వతీః సమాః । । ౨౨ ఏకేనాస్య భవేదర్థో ద్వాభ్యామారోగ్యమశ్నుతే । త్రిభిః సన్తత్యవిచ్ఛిన్నా చతుర్భిర్భార్గవీం౪ లభేత్ । । ౨౩ పఞ్చభిర్విపులం ధాన్యం షడ్భిరాయుర్బలం యశః । సప్తమణ్డలకారీ స్యాన్మండలాధిపతిర్నర । । ౨౪ ఆయుర్ధనసుతైర్యుక్తః సూర్యలోకే మహీయతే । ఘృతప్రదీపదానేన చక్షుష్మాఞ్జాయతే నరః । । ౨౫ కటుతైలప్రదానేన స శత్రూఞ్జయతే నరః । తిలతైలప్రదానేన సూర్యలోకే మహీయతే । । ౨౬ మధూకతైలదానేన సౌభాగ్యం పరమం వ్రజేత్ । సంపూజ్య విధివద్దేవం పుష్పధూపాదిభిర్బుధః । । ౨౭ యథాశక్త్యా తతః పశ్చాన్నైవేద్యం భక్తితో న్యసేత్ । పుష్పాణాం ప్రవరా జాతీ ధూపానాం విజయః పరః । । ౨౮ గన్ధానాం కుఙ్కుమం శ్రేష్ఠం లేపానాం రక్తచన్దనమ్ । దీపదానే ఘృతం శ్రేష్ఠం నైవేద్యే మోదకః పరః । । ౨౯ ఏతైస్తుష్యతి దేవేశః సాన్నిధ్యం చాధిగచ్ఛతి । ఏవం సంపూజ్య విధివత్కృత్వా చాపి ప్రదక్షిణమ్ । । 1.68.౩౦ ప్రణమ్య శిరసా దేవం దేవదేవం దివాకరమ్ । సుఖాసీనస్తతః పశ్యేద్రవేరభిముఖే స్థితః । । ౩౧ ఏకం సిద్ధార్థకం కృత్వా హస్తే పానీయసంయుతమ్ । కామం యథేష్టం హృదయే కృత్వా తం వాఞ్ఛితం నరః । । ౩౨ పిబేత్సతోయం తం విప్ర అస్పృష్టం దశనైః సకృత్ । ద్వితీయాయాం తు సప్తమ్యాం ద్వౌ గృహీత్వా తు సువ్రత । । ౩౩ తృతీయాయాం తు సప్తమ్యాం గ్రహీతవ్యాస్త్రయోఽపి చ । జ్ఞేయాశ్చతుర్థ్యాం చత్వారః పఞ్చమ్యాం పఞ్చ ఏవ హి । । ౩౪ షట్ పిబేచ్చాపి షష్ఠ్యాం తు ఇతీయం వైదికీ శ్రుతిః । సప్తమ్యాం సప్తమాయాం తు సప్త చైవ పిబేన్నరః । । ౩౫ ఆదౌ ప్రభృతి విజ్ఞేయో మన్త్రోఽయమభిమన్త్రణే । సిద్ధార్థకస్త్వం హి లోకే సర్వత్ర శ్రూయసే యథా । । తథా మామపి సిద్ధార్థమర్థతః కురుతాం రవిః । । ౩౬ తతో హవిరుపస్పృశ్య జపం కుర్యాద్యథేప్సితమ్ । హుతాశనం చ జుహుయాద్విధిదృష్టేన కర్మణా । । ౩౭ ఏవమేవ పరాః కార్యా సప్తమ్యః సప్త సర్వదా । ఏకాత్ప్రభృతి కార్యా సా సర్వదోదకసప్తమీ । । ౩౮ ఏకం తోయేన సహితం ద్వౌ చాపి ఘృతసంయుతౌ । త్రీంస్తథా మధునా సార్ధం దధ్నా చతుర ఏవ చ । । ౩౯ యుక్తాన్నపయసా పఞ్చ షట్ చ గోమయసంయుతాన్ । పఞ్చగవ్యేన వై సప్త పిబేత్సిద్ధార్థకాన్ద్విజ । । 1.68.౪౦ అనేన విధినా యస్తు కుర్యాత్సర్షపసప్తమీమ్ । బహుపుత్రో బహుధనః సిద్ధార్థశ్చాపి సర్వదా । । ౪౧ ఇహ లోకే నరో విప్ర ప్రేత్యయాతి విభావసుమ్ । తస్మాత్సమ్పూజయేద్దేవం విధినానేన భాస్కరమ్ । । ౪౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సిద్ధార్థసప్తమీవ్రతవర్ణనం నామాష్టషష్టితమోఽధ్యాయః
బిల్వపత్రాలతో, పువ్వులతో పూజిస్తే గొప్ప ఐశ్వర్యం లభిస్తుంది. అర్కమాలతో పూజిస్తే అన్ని కోరికలు నెరవేరతాయి. బకులమాలతో పూజించి, ఓపికగా ఉన్న కూతురిని ఇచ్చినవాడు సర్వసంపదలు పొందుతాడు. కింశుకపువ్వులతో పూజిస్తే సూర్యుడు బాధించడు. అగస్త్యపువ్వులతో పూజిస్తే సూర్యుడు అనుకూలతను ప్రసాదిస్తాడు. కరవీరపువ్వులతో పూజిస్తే సూర్యుని అనుచరుడవుతాడు. ముద్గరపువ్వులతో సూర్యుని పూజిస్తే హంసయుక్త రథంలో సూర్యలోకాన్ని పొందుతాడు. శతపుష్పపువ్వులతో పూజిస్తే పూషణుడి లోకాన్ని పొందుతాడు. బకపువ్వులతో పూజిస్తే సూర్యలోకాన్ని పొందుతాడు. మంచి గంధంతో సూర్యుని పూజిస్తే పంచభూతాలయాన్ని పొందుతాడు. దేవాలయాన్ని శుభ్రంగా కడిగి, భక్తితో లేపనమేస్తే రోగాలు తొలగిపోతాయి, ధనలాభం కలుగుతుంది. గైరికంతో ఆలయాన్ని అలంకరిస్తే మహా లక్ష్మీ ప్రసాదం, రోగ విముక్తి లభిస్తుంది. మట్టి లేపనంతో అన్ని చర్మవ్యాధులు పోతాయి. అన్ని లేపనాల్లో రక్తచందనం ఉత్తమం. పువ్వుల్లో కరవీరాలు శ్రేష్ఠం. సూర్యుని సంతుష్టిపెట్టడానికి వీటికంటే మించినది లేదు. వీటితో సూర్యుని పూజించినవారికి లోకంలో ఏదీ అసాధ్యం కాదు. కరవీరపువ్వులతో భక్తితో సూర్యుని పూజిస్తే అన్ని కోరికలు నెరవేరుతాయి. ఆలయంలో మణ్డలాన్ని లేపనంతో అలంకరిస్తే సూర్యలోకంలో శాశ్వతంగా ఆనందంగా ఉంటాడు. ఒక్కసారి చేస్తే ధనం, రెండుసార్లు చేస్తే ఆరోగ్యం, మూడుసార్లు చేస్తే సంతానం, నలుగురితో చేస్తే భర్గవీప్రాప్తి, ఐదుసార్లు చేస్తే విస్తృత ధాన్యం, ఆరు సార్లు చేస్తే ఆయుర్దాయం, బలం, కీర్తి లభిస్తాయి. ఏడుసార్లు మణ్డలాన్ని అలంకరిస్తే మణ్డలాధిపతిగా అవుతాడు. ఆయుర్దాయం, ధనం, సంతానం కలిగి సూర్యలోకంలో మహిమ పొందుతాడు. నెయ్యి దీపం దానం చేస్తే కళ్ళు బలంగా ఉంటాయి. కటుతైలాన్ని దానం చేస్తే శత్రువులను జయిస్తాడు. తిలతైలాన్ని దానం చేస్తే సూర్యలోకంలో మహిమ పొందుతాడు. మధుకతైలాన్ని దానం చేస్తే పరమ సౌభాగ్యం లభిస్తుంది. పుష్ప, ధూపాదులతో విధిగా దేవుని పూజించి, శక్తికి తగినట్టు నైవేద్యం సమర్పించాలి. పువ్వుల్లో జాతిపువ్వు శ్రేష్ఠం, ధూపాల్లో విజయధూపం ఉత్తమం, గంధాల్లో కుంకుమం, లేపనాల్లో రక్తచందనం, దీపంలో నెయ్యి, నైవేద్యంలో మోదకం శ్రేష్ఠం. వీటితో దేవేశుడు సంతోషిస్తాడు, సన్నిధానం కలుగుతుంది. ఇలా విధిగా పూజించి, ప్రదక్షిణ చేసి, శిరసా నమస్కరించి, సుఖంగా కూర్చుని సూర్యుని ముఖాముఖిగా చూస్తూ, చేతిలో నీళ్ళతో ఒక సిద్ధార్థకాన్ని తీసుకుని, మనసులో కోరికను ఉంచి ఆ నీటిని ఒక్కసారిగా తాగాలి. రెండవ సప్తమిలో రెండు, మూడవ సప్తమిలో మూడు, నాలుగవ సప్తమిలో నాలుగు, ఐదవ సప్తమిలో ఐదు, ఆరవ సప్తమిలో ఆరు, ఏడవ సప్తమిలో ఏడు సిద్ధార్థకాలు తాగాలి. మొదటి నుంచి ఇలా చేయాలి, ఇదే వేదోక్తి. మొదట నీటితో, తర్వాత నెయ్యితో, మూడవ రోజు తేనెతో, నాలుగవ రోజు పెరుగు తో, ఐదవ రోజు పాలు కలిపి, ఆరవ రోజు గోమయంతో, ఏడవ రోజు పంచగవ్యంతో తాగాలి. ఈ విధంగా సర్షపసప్తమి వ్రతం చేసినవాడు బహుపుత్రుడు, బహుధనవంతుడు, ఎప్పుడూ సిద్ధార్థుడవుతాడు. ఈ లోకంలోనే కాదు, మరణానంతరం సూర్యలోకాన్ని చేరుతాడు. అందుకే ఈ విధంగా సూర్యుని పూజించాలి.
స్వప్నదర్శనవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ సప్తమ్యాముషితో విప్రః స్వప్నదర్శనముచ్యతే । స్వప్నే దృష్టే చ సప్తమ్యాం పురుషో నియతవ్రతః । । ౧ సమాప్య విధివత్సర్వం జపహోమాదికం క్రమాత్ । పూజయిత్వా దినేశం తు యథావిభవమాత్మనః । । ౨ తతః శయీత శయనే దేవదేవం విచిన్తయన్ । సమ్ప్రసుప్తో యదా పశ్యేదుదయన్తం దివాకరమ్ । । ౩ శక్రధ్వజం తథా చన్ద్రం తస్య సర్వాః సమృద్ధయః । దృశ్యం జనం తథా శక్తిం౧ స్రగ్విగోవేణునిస్వనాః । । ౪ శ్వేతాబ్జచామరాదర్శకనకాసిసుతోద్భవమ్ । రుధిరస్య స్రుతిం సేకం పానం చైశ్వర్యకారకమ్ । । ౫ శ్వేతాయాః పఞ్చపూతాయా దర్శనం వృద్ధికారకమ్ । ప్రజాపతేర్ఘృతాక్తస్య దర్శనం పుత్రదం స్మృతమ్ । । ౬ శస్తవృక్షాభిరోహశ్చ క్షిప్రమైశ్వర్యకారకః । దోహనం మహిషీసింహీగోధేనూనాం స్వకే ముఖే । । ౭ ధనుషాం చ శరాణాం చ నాభౌ చ ద్రుతనిర్గతిః । అభిహన్యాత్స్వయం ఖాదేత్సింహాన్గా భుజగాంస్తథా । । ౮ స్వాంగశీర్షం౨ హుతవహే తస్య శ్రీరగ్రతః స్థితా । రాజతే హైమనే పాత్రే యో భుంక్తే పాయసం ద్విజః । । ౯ పద్మపత్రే యథా విప్రస్తస్య జన్తోర్బలం భవేత్ । ద్యూతే వాదేఽథ వా యుద్ధే విజయో హి సుఖావహః । । 1.69.౧౦ అగ్నేస్తు గ్రసనం విప్ర ఆగ్రేయం వృద్ధికారకమ్ । గాత్రస్య జ్వలనం విప్ర శిరోవేధశ్చ భూతయే । । ౧౧ మాల్యామ్బరాణాం౪ యుక్తానాం శస్తానాం శుక్లపక్షిణామ్ । సదా లాభం ప్రశంసన్తి తథా విష్ఠానులేపనమ్ । । ౧౨ స్వాఙ్గస్య కర్తనే క్షేపే రథయానే ప్రజాగమః । నానాశిరోబాహుతా చ హస్తానాం కురుతే శ్రియమ్ । । ౧౩ అగమ్యాగమనం చైవ శోకమధ్యయనం తథా । దేవద్విజజనాచార్యగురువృద్ధతపస్వినః । । ౧౪ యద్యద్వదన్తి తత్సర్వం సత్యమేవ హి నిర్దిశేత్ । ప్రశస్తదర్శనం చైవ అభిషేకో నృపశ్రియాః । । ౧౫ స్యాద్రాజ్యం శిరశ్ఛేదేన బహుధా స్ఫుటితేన తు । రుదితం హర్షసమ్ప్రాప్త్యై రాజ్యం నిగడబన్ధనే । । ౧౬ తురఙ్గం వృషభం పద్మం రాజానాం శ్వేతకుఞ్జరమ్ । మహదైశ్వర్యమాప్నోతి యోభీకశ్చాధిరోహతి । । ౧౭ గ్రసమానో గ్రహాంస్తారా మహీం చ పరివర్తయన్ । ఉన్మూలయన్పర్వతాంశ్చ రాజ్యలాభమవాప్నుయాత్ । । ౧౮ దేహాన్నిష్క్రాన్తిరన్త్రాణాం తైర్వా వృక్షస్య వేష్టనమ్ । పాతః సముద్రసరితామైశ్వర్యాణి సుఖాని చ । । ౧౯ ఉదధిం సరితం వాపి తీర్త్వా పారం ప్రయాతి చ । అద్రిం లఙ్ఘయతేశ్చాపి భవన్త్యర్థజయాయుషః । । 1.69.౨౦ ఉజ్జ్వలా స్త్రీ విశేదఙ్కమాశీర్వాదపరాః స్త్రియః । భవత్యర్థాగమః శీఘ్రం కృమిభిర్యది భక్ష్యతే । । ౨౧ స్వప్నే స్వప్న ఇతి జ్ఞాతం దృష్టప్రకథనం తథా । మఙ్గలానాం చ సర్వేషాం శుభం దర్శనమేవ చ । । ౨ ౨ సంయోగశ్చైవ మఙ్గల్యైరారోగ్యధనకారకః । ఐశ్వర్యరాజ్యలాభాయ యస్మిన్స్వప్న ఉదాహృతః । । ౨౩ తైర్దృష్టై రోగిణో రోగాన్ముచ్యన్తే నాత్ర సంశయః । న స్వప్నం శోభనం దృష్ట్వా స్వప్యాత్ప్రాతశ్చ కీర్తయేత్ । । రాజభోజకవిప్రేభ్యః శుచిభ్యశ్చ శుచిర్నరః । । ౨౪ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే స్వప్నదర్శనవర్ణనం నామైకోనసప్తతిమోఽధ్యాయః
బ్రహ్మా వాక్యము: సప్తమి ఉపవాసం చేసిన బ్రాహ్మణుడు ఆ రాత్రి చూసే కలలు ఇలా ఉంటాయి. సప్తమి నాడు నియమంగా వ్రతం పాటిస్తూ, జపం, హోమం మొదలైన కార్యాలు క్రమంగా పూర్తిచేసి, తనకు తోచినంతగా సూర్యుని పూజించి, ఆ తర్వాత దేవదేవుడైన సూర్యుని ధ్యానిస్తూ మంచంలో పడుకోవాలి. అప్పుడు నిద్రలో సూర్యుడు ఉదయించడాన్ని, ఇంద్రధ్వజాన్ని, చంద్రుడిని, జనాన్ని, శక్తిని, పూలహారాలు, ఆవు, గొర్రె, పాలు, శబ్దాలు, తెల్ల పద్మం, చామరాలు, అద్దాలు, బంగారు వస్తువులు, రక్త ప్రవాహం, అభిషేకం, పానం మొదలైనవి కలలో కనబడితే, అవన్నీ ఐశ్వర్యాన్ని ఇస్తాయి. తెల్ల ఆవు, పంచపూత ఆవు కనబడితే వృద్ధి కలుగుతుంది. ప్రజాపతి నెయ్యి పూసినవాడు కనబడితే, సంతానం లభిస్తుంది. మంచి చెట్లు ఎక్కడం కలలో కనబడితే త్వరగా ఐశ్వర్యం వస్తుంది. మహిషి, సింహి, ఆవు, గోధెనువులను నోటితో పీల్చడం కలలో కనబడితే, ధనప్రాప్తి కలుగుతుంది. విల్లు, బాణాలు, నాభిలో నుంచి వేగంగా బయటకు రావడం, సింహాలు, పాములను తినడం, కొట్టడం కలలో కనబడితే, శక్తి, ఐశ్వర్యం లభిస్తుంది. తన తల అగ్నిలో పెట్టడం కలలో కనబడితే, లక్ష్మి ముందే నిలుస్తుంది. బంగారు పాత్రలో పాయసం తినడం కలలో కనబడితే, శక్తి, ఐశ్వర్యం లభిస్తుంది. పద్మపత్రంపై ఉండే బ్రాహ్మణుడు లాగా శక్తి పెరుగుతుంది. జూదం, వాదం, యుద్ధం వంటి వాటిలో విజయం, ఆనందం కలుగుతుంది. అగ్ని తినడం, శరీరంలో అగ్ని వెలిగిపోవడం, తలలో బొడ్డుపెట్టడం కలలో కనబడితే, వృద్ధి కలుగుతుంది. మంచి పూలమాలలు, తెల్ల పక్షులు, మంచి వస్త్రాలు ధరించడం, విసర్జన చేయడం కలలో కనబడితే, లాభం కలుగుతుంది. శరీరాన్ని కోయడం, పారేయడం, రథయానం, చేతులు మారడం కలలో కనబడితే, శ్రేయస్సు కలుగుతుంది. అనర్హ స్థలాలకు వెళ్లడం, దుఃఖంగా చదవడం, దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, గురువులు, వృద్ధులు, తపస్వులు చెప్పినది కలలో వినిపిస్తే, అవన్నీ నిజమే. మంచి కలలు, అభిషేకం, రాజశ్రీలు కలలో కనబడితే, రాజ్యం లభిస్తుంది. తల నరుకుట, విరిగిపోవడం కలలో కనబడితే, రాజ్యం వస్తుంది. ఏడుపు ఆనందానికి సూచన, రాజ్యంలో బంధనానికి సూచన. గుర్రం, వృషభం, పద్మం, రాజులు, తెల్ల ఏనుగు కలలో కనబడితే, గొప్ప ఐశ్వర్యం లభిస్తుంది. గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, భూమిని తినడం, పర్వతాలను పీకడం కలలో కనబడితే, రాజ్యం లభిస్తుంది. శరీరం నుంచి అంతరాలు బయటకు రావడం, వృక్షాన్ని చుట్టడం, సముద్రం, నదుల్లో పడిపోవడం కలలో కనబడితే, ఐశ్వర్యం, సుఖం లభిస్తుంది. సముద్రం, నదిని దాటి, పర్వతాన్ని దాటి వెళ్లడం కలలో కనబడితే, ధనం, ఆయుష్షు పెరుగుతుంది. ప్రకాశవంతమైన స్త్రీ ఒడిలోకి రావడం, ఆశీర్వాదమిచ్చే స్త్రీలు కలలో కనబడితే, త్వరగా ధనం లభిస్తుంది. పురుగులు తినడం కలలో కనబడితే, అది కలే అని తెలుసుకోవాలి. మంగళకరమైన కలలు శుభాన్ని ఇస్తాయి. మంగళకరమైన కలలు ఆరోగ్యం, ధనం, ఐశ్వర్యం, రాజ్యం ఇస్తాయి. అలాంటి కలలు చూసినవారు రోగులు అయితే, రోగాలు పోతాయి. మంచి కలను చూసినవాడు ఉదయాన్నే రాజు, భోజకుడు, బ్రాహ్మణుడు, పవిత్రుడికి చెప్పాలి. ఇదే సప్తమి కలల ఫలితము.
౨ తథా పురాణవిదుష ఇతిహాసవిదో ద్విజాన్ । తథా వేదవిదశ్చైవ దివ్యాన్భౌమాంశ్చ సువ్రత । । ౩ రక్తాని వస్త్రాణి తథా చ గావః సుగన్ధమాల్యాది హవిష్యమన్నమ్ । పయస్వినీ చాప్యథ భోజకాయ దేయా తథాన్యత్ప్రియమాత్మనో యత్ । । ౪ భవేదలాభో యది భోజకానాం విప్రాస్తదార్హన్తి జయోపజీవినః । యే మన్త్రవిద్బ్రాహ్మణపాఠకాశ్చ యే యేఽపి సామాధ్యయనేషు యుక్తాః । । ౫ ప్రథమం భోజకా భోజ్యాః పురాణవిదుషైః౨ సహ । తేషామృతే మన్త్రవిదస్తథా వేదవిదో ద్విజాః । । ౬ కృత్వైవం సప్తమీ సప్త నరో భక్త్యా సమన్వితః । శ్రద్దధానోఽనసూయశ్చ అనన్తం ప్రాప్నుయాత్సుఖమ్
అలాగే పురాణాలు తెలిసినవారు, ఇతిహాసాలను తెలిసినవారు, వేదాలు తెలిసిన ద్విజులు, దివ్యులు, భౌములు కూడా గౌరవించబడాలి. ఎర్రని వస్త్రాలు, ఆవులు, సుగంధ మాలలు, హవిష్య అన్నం, పాలిచ్చే ఆవు, భోజకులకు ఇష్టమైన ఇతర వస్తువులు ఇవ్వాలి. భోజకులకు దక్కకపోతే, మంత్రపారాయణ బ్రాహ్మణులు, వేదపారాయణ ద్విజులు, సామవేదం చదివేవారు మొదలైనవారికి ఇవ్వాలి. మొదట భోజకులు, తరువాత పురాణపండితులు, మంత్రపారాయణులు, వేదపండితులు భోజనం చేయాలి. ఇలా సప్తమిని ఏడు సార్లు భక్తితో, విశ్వాసంతో, అసూయ లేకుండా చేసేవాడు అనంతమైన సుఖాన్ని పొందుతాడు.
౭ దశానామశ్వమేధానాం కృతానాం యత్ఫలం లభేత్ । తత్ఫలం సప్తమీ౨ సప్త కృత్వా ప్రాప్నోతి మానవః । । ౮ దుష్ప్రాపం నాస్తి తల్లోకే అనయా యన్న లభ్యతే । న చ రోగోస్త్యసౌ లోకే అనయా యో న శామ్యతి । । ౯ కుష్ఠాని చాపి సర్వాణి దురుచ్ఛేద్యాన్యపి ధ్రువమ్ । అపయాన్తి యథా నాగా గరుడస్య భయార్దితాః । । 1.70.౧౦ వ్రతనియమతపోభిః సప్తమీః సప్తఏవం విధివదిహ హి కృత్వా మానవో ధర్మశీలః । శ్రుతధనసుతభాగ్యారోగ్యపుణ్యైరుపేతో వ్రజతి తదనులోకం శాశ్వతం తిగ్మరశ్మేః । । ౧౧ ఇమం విధిం ద్విజశ్రేష్ఠ శ్రుత్వా కృత్వా చ మానవః । సహస్రరశ్మిం స విశేషాన్నాత్ర కార్యా విచారణా । । ౧౨ సురైర్వా మునిభిర్వాపి పురాణజ్ఞైరిదం శ్రుతమ్ । సర్వే తే పరమాత్మానం పూజయన్తి దివాకరమ్ । । ౧౩ ఇదమాఖ్యానమార్షేయం యన్మయాభిహితం తవ । సూర్యభక్తాయ దాతవ్యం నేతరాయ ౧ కదాచన । । ౧౪ యశ్చైతచ్ఛ్రావయేన్నిత్యం యశ్చైతచ్ఛృణుయాన్నరః । స సహస్రార్చిషం దేవం ప్రవిశేన్నాత్ర సంశయః । । ౧౫ ముచ్యేదార్తస్తథా రోగాచ్ఛ్రుత్వేమామాదితః కథామ్ । జిజ్ఞాసుర్లభతే కామాన్భక్తః సూర్యగతిం లభేత్ । । ౧౬ క్షేమేణ గచ్ఛతేఽధ్వానం యస్త్విదం పఠతేధ్వని । యో యం ప్రార్థయతే కామం స తం ప్రాప్నోతి చ ధ్రువమ్ । । ౧౭ ఏకాన్తభావోపగత ఏకాన్తే సుసమాహితః । ప్రాప్యైతత్పరమం గుహ్యం భూత్వా సూర్యవ్రతో నరః । । ౧౮ ప్రాప్నోతి పరమం స్థానం భాస్కరస్య మహాత్మనః । లగ్నగర్భా ప్రముచ్యేత గర్భిణీ జనయేత్సుతమ్ । । ౧౯ వన్ధ్యా ప్రసవమాప్నోతి పుత్రపౌత్రసమన్వితమ్ । ఏవమేతన్మమాఖ్యాతం భాస్కరేణామితౌజసా । । మయాపి తవ మాఖ్యాతం భక్త్యా భానోరిదం ద్విజ । । 1.70.౨౦ పూజనీయస్త్వయా భానుః సర్వపాపోపశాన్తయే । స హి ధాతా౪ విధాతా చ సర్వస్య జగతో గురుః । । ౨౧ ఉద్యన్యః కురుతే నిత్యం జగద్వితిమిరం కరైః । ద్వాదశాత్మా స దేవేశః ప్రీయతాం తేఽదితేః సుతః । । ౨౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే ఆదిత్యమాహాత్మ్యే సర్షపసప్తమీవర్ణనం నామ సప్తతితమోఽధ్యాయః
ఈ సప్తమి వ్రతాన్ని ఏడు సార్లు చేసినవాడు పది అశ్వమేధ యాగాల ఫలితాన్ని పొందుతాడు. ఈ వ్రతంతో ఈ లోకంలో లభించని దేనీ లేదు. దీనివల్ల పోకపోయే వ్యాధి లేదు. కుష్టురోగాలు, ఎంతటి దుర్లభమైనవైనా, గరుడుడి భయంతో పాములు పారిపోయినట్టు, తప్పక పోతాయి. వ్రత నియమ తపస్సులతో సప్తమిని ఏడు సార్లు యథావిధిగా చేసిన ధర్మాత్ముడు, విద్య, ధనం, సంతానం, అదృష్టం, ఆరోగ్యం, పుణ్యంతో కూడిన సూర్యుని శాశ్వత లోకాన్ని పొందుతాడు. ద్విజశ్రేష్ఠుడా! ఈ విధిని వినిపించి, ఆచరించినవాడు సహస్రరశ్మి సూర్యుని చేరుతాడు. దీనిలో సందేహం లేదు. దేవతలు, ఋషులు, పురాణజ్ఞులు అందరూ ఇదే విధిని పాటించి సర్వోన్నతుడైన సూర్యుని పూజిస్తారు. నేను చెప్పిన ఈ కథను సూర్యభక్తుడికి మాత్రమే చెప్పాలి, ఇతరులకు చెప్పకూడదు. దీన్ని ప్రతిరోజూ చదివేవాడు, వినేవాడు తప్పక సహస్రార్చి సూర్యుని లోకాన్ని చేరుతాడు. బాధపడేవాడు, రోగి అయినవాడు ఈ కథను వినిపించగానే విముక్తి పొందుతాడు. జ్ఞానం కోరేవాడు జ్ఞానం పొందుతాడు. భక్తుడు సూర్యుని మార్గాన్ని పొందుతాడు. ప్రయాణంలో ఈ కథను చదివేవాడు సురక్షితంగా ప్రయాణిస్తాడు. ఏ కోరిక కోరినా తప్పక తీరుతుంది. ఏకాగ్రతతో, ఏకాంతంగా ఈ పరమ గుహ్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, సూర్యుని వ్రతాన్ని ఆచరించినవాడు, భాస్కరుని పరమ స్థానం పొందుతాడు. గర్భిణి స్త్రీ సురక్షితంగా ప్రసవిస్తుంది. వంధ్యకు సంతానం, మనవళ్లు లభిస్తారు. ఇదంతా భాస్కరుడు చెప్పిన ప్రకారం నేను నీకు వివరించాను. నీవు కూడా, ద్విజుడా, సూర్యుని పూజించు. అన్ని పాపాలు పోవడానికి ఆయనను పూజించాలి. ఆయనే సృష్టికర్త, నిర్వహణకర్త, జగత్తుకు గురువు. ఉదయించే సూర్యుడు తన కిరణాలతో ఎల్లప్పుడూ లోకంలోని చీకటిని తొలగిస్తాడు. ద్వాదశాత్ముడైన దేవతల అధిపతి, ఆదితి కుమారుడైన సూర్యుడు నీపై ప్రసన్నుడవ్వాలి.
బ్రహ్మప్రోక్తసూర్యనామవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ నామభిః సంస్తుతో దేవో యైరర్కః పరితుష్యతి । తాని తే కీర్తయామ్యేష యథావదనుపూర్వశః । । ౧ నమః సూర్యాయ నిత్యాయ రవయే కార్యభానవే । భాస్కరాయ మతఙ్గాయ మార్తణ్డాయ వివస్వతే । । ౨ ఆదిత్యాయాదిదేవాయ నమస్తే రశ్మిమాలినే । దివాకరాయ దీప్తాయ అగ్నయే మిహిరాయ చ । । ౩ ప్రభాకరాయ మిత్రాయ నమస్తేఽదితిసమ్భవ । నమో గోపతయే నిత్యం౧ దిశాం చ పతయే నమః । ।౪ నమో ధాత్రే విధాత్రే చ అర్యమ్ణే వరుణాయ చ । పూష్ణే భగాయ మిత్రాయ పర్జన్యాయాంశవే నమః । । ౫ నమో హితకృతే నిత్యం ధర్మాయ తపనాయ చ । హరయే౨ హరితాశ్వాయ విశ్వస్య పతయే నమః । । ౬ విష్ణవే బ్రహ్మణే నిత్యం త్ర్యమ్బకాయ తథాత్మనే । నమస్తే సప్తలోకేశ నమస్తే సప్తసప్తయే । । ౭ ఏకస్మై హి నమస్తుభ్యమేకచక్రరథాయ చ । జ్యోతిషాం పతయే నిత్యం సర్వప్రాణభృతే నమః । । ౮ హితాయ సర్వభూతానాం శివాయార్తిహరాయ చ । నమః పద్మప్రబోధాయ నమో వేదాదిమూర్తయే । । ౯ కాధిజాయ౪ నమస్తుభ్యం నమస్తారాసుతాయ చ । భీమజాయ నమస్తుభ్యం పావకాయ చ వై నమః । । 1.71.౧౦ ధిషణాయ౫ నమోనిత్యం నమః కృష్ణాయ నిత్యదా । నమోఽస్త్వదితిపుత్రాయ నమో లక్ష్యాయ నిత్యశః । । ౧౧ ఏతాన్యాదిత్యనామాని మయా ప్రోక్తాని వై పురా । ఆరాధనాయ దేవస్య సర్వకామేన సువ్రత । । ౧౨ సాయం ప్రాతః శుచిర్భూత్వా యః పఠేత్సుసమాహితః । స ప్రాప్నోత్యఖిలాన్కామాన్యథాహం ప్రాప్తవాన్పురా । । ౧౩ ప్రసాదాత్తస్య దేవస్య భాస్కరస్య మహాత్మనః । శ్రీకామః శ్రియమాప్నోతి ధర్మార్థీ ధర్మమాప్నుయాత్ । । ౧౪ ఆతురో ముచ్యతే రోగాద్బద్ధో ముచ్యేత బన్ధనాత్ । రాజ్యార్థీ రాజ్యమాప్నోతి కామార్థీ కామమాప్నుయాత్ । । ౧౫ ఏతజ్జప్యం రహస్యం చ సంధ్యోపాసనమేవ చ । ఏతేన జపమాత్రేణ నరః పాపాత్ప్రముచ్యతే । । ౧౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే బ్రహ్మప్రోక్తసూర్యనామవర్ణనం నామైకసప్తతితమోఽధ్యాయః
బ్రహ్మ దేవుడు ఇలా అన్నాడు: "ఏ పేర్లతో ఆర్కుడు సంతోషిస్తాడో, ఆ పేర్లను నేను ఇప్పుడు సరైన క్రమంలో చెప్పుతున్నాను. శాశ్వతుడైన సూర్యునికి, రవికి, ప్రకాశించే భానువుకు, భాస్కరుడికి, మతంగుడికి, మార్తండుడికి, వివస్వంతునికి నమస్కారం. ఆదిత్యుడికి, మొదటి దేవుడైన నీకు, కాంతులు కలవాడైన నీకు నమస్కారం. దివాకరుడికి, వెలుగునిచ్చేవాడికి, అగ్నికి, మిహిరుడికీ నమస్కారం. ప్రభాకరుడికి, మిత్రుడికి, అదితి పుత్రుడైన నీకు నమస్కారం. ఎప్పుడూ గోపాలునికి, దిశల అధిపతికి నమస్కారం. ధాత్రకు, విధాత్రకు, అర్యమణికి, వరుణుడికి, పూష్ణికి, భగుడికి, మిత్రుడికి, పర్జన్యుడికి, అంషువుకు నమస్కారం. ఎప్పుడూ మేలుచేసేవాడికి, ధర్మానికి, తపనుడికి నమస్కారం. హరుడికి, పచ్చగుర్రాలున్నవాడికి, విశ్వాధిపతికి నమస్కారం. ఎప్పుడూ విష్ణువుకు, బ్రహ్మకు, త్రయంబకుడికి, ఆత్మకు నమస్కారం. ఏడుకొండల అధిపతికి, ఏడుసార్లు ఏడుగురికి నమస్కారం. ఒక్కరైన నీకు, ఒకే చక్రం ఉన్న రథానికి, నక్షత్రాధిపతికి, అన్ని ప్రాణులకు పోషకుడైన నీకు ఎప్పుడూ నమస్కారం. అన్ని భూతాలకు మేలుచేసేవాడికి, శుభుడికి, బాధలు తొలగించేవాడికి నమస్కారం. పద్మాన్ని మేల్కొల్పేవాడికి, వేదాల ఆది రూపమైన నీకు నమస్కారం. కాధిజుడికి, తారాసుతుడికి, భీమజుడికి, పవకుడికి నమస్కారం. ఎప్పుడూ ధిషణుడికి, నిత్యంగా కృష్ణుడికి, అదితి పుత్రుడికి, ఎప్పుడూ లక్ష్యుడికి నమస్కారం. ఇవే ఆదిత్యుని పేర్లు నేను పూర్వం చెప్పినవి, దేవుని ఆరాధనకు, అన్ని కోరికలకు ఉపయోగపడతాయి. ఎవరు సాయంత్రం, ఉదయం పవిత్రంగా ఉండి, ఏకాగ్రతతో వీటిని పఠిస్తారో, వారు అన్ని కోరికలు పొందుతారు, నేను పూర్వం పొందినట్లే. ఆ మహాత్ముడైన భాస్కరుని అనుగ్రహంతో, ధనాన్ని కోరేవాడు ధనం పొందుతాడు, ధర్మాన్ని కోరేవాడు ధర్మాన్ని పొందుతాడు. బాధపడేవాడు వ్యాధి నుండి విముక్తి పొందుతాడు, బంధనంలో ఉన్నవాడు బంధనాల నుంచి విడుదలవుతాడు, రాజ్యం కోరేవాడు రాజ్యం పొందుతాడు, కామాన్ని కోరేవాడు కామాన్ని పొందుతాడు. ఇది రహస్యంగా జపించాల్సింది, సంధ్యాకాలంలో ఆరాధించాల్సింది. ఈ పేర్లను ఒక్కసారి జపించినా, మనిషి పాపాల నుంచి విముక్తి పొందుతాడు."
దుర్వాసాశాపవిసర్జనవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ఇత్థం బ్రహ్మవచో యోగీ శ్రుత్వా రాజన్దివాకరమ్ । వ్యోమరూపం సమారాధ్య గతః సూర్యసలోకతామ్ । । ౧ తథా త్వమపి రాజేన్ద్ర పూజయిత్వా విభావసుమ్ । గమిష్యసి పరం స్థానం దేవానామపి దుర్లభమ్ । । ౨ శతానీక ఉవాచ ఆద్యం స్థానం రవేః కుత్ర జమ్బూద్వీపే మహామునే । యత్ర పూజాం విధానోక్తాం ప్రతిగృహ్ణాత్యసౌ రవిః । । ౩ సుమన్తురువాచ స్థానాని త్రీణి దేవస్య ద్వీపేఽస్మిన్భాస్కరస్య౧ తు । పూర్వమిన్ద్రవనం నామ తథా ముణ్డీరముచ్యతే । । ౪ కాలప్రియం౩ తృతీయం తు త్రిషు లోకేషు విశ్రుతమ్ । తథాన్యదపి తే వచ్మి యత్పురా బ్రహ్మణోదితమ్ । । ౫ చన్ద్రభాగాతటే నామ్నా పురం యత్సామ్బసంజ్ఞితమ్
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: "ఇలా బ్రహ్మవాక్యాన్ని వినిన యోగి, రాజా, దివాకరుడైన సూర్యుని ఆకాశరూపంగా ఆరాధించి, సూర్యుని లోకాన్ని పొందాడు. అలాగే, నీవు కూడా, రాజేంద్రా, అగ్నివంతుడైన సూర్యుని పూజిస్తే, దేవతలకు కూడా దుర్లభమైన పరమస్థానాన్ని చేరుతావు." శతానికుడు అడిగాడు: "మహామునీ, జంబూద్వీపంలో రవికి మొదటి స్థానం ఎక్కడ ఉంది? అక్కడ యథావిధిగా చేసిన పూజను రవి ఎలా స్వీకరిస్తాడు?" సుమంతుడు సమాధానమిచ్చాడు: "ఈ ద్వీపంలో భాస్కరునికి మూడు ప్రసిద్ధ స్థానాలున్నాయి. మొదటిది ఇంద్రవనం, రెండవది ముండీరం, మూడవది మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన కాలప్రియం. ఇంకా ఒకటి ఉంది, బ్రహ్మ పూర్వం చెప్పినదాన్ని కూడా చెబుతాను. అది చంద్రభాగానది తీరంలో ఉన్న సాంబపురం."
ద్వీపేస్మిఞ్ఛాశ్వతం స్థానం యత్ర సూర్యస్య నిత్యతా । । ౬ ప్రీత్యా సామ్బస్య తత్రర్కో జనస్యానుగ్రహాయ చ । తత్ర ద్వాదశభాగేన మిత్రో మైత్రేణ చక్షుషా । । ౭ అవలోకఞ్జగత్సర్వం శ్రేయోఽర్థం తిష్ఠతే సదా । ప్రయుక్తాం విధివత్పూజాం గృహ్ణాతి భగవాన్స్వయమ్ । । ౮ శతానీక ఉవాచ కోఽయం సామ్బః సుతః కస్య కస్య ప్రీతో దివాకర । యస్య చాయం సహస్రాంశుర్వరదః పుణ్యకర్మణః
ఈ ద్వీపంలో సూర్యునికి శాశ్వతమైన స్థానం ఉంది, అక్కడ సూర్యుడు ఎప్పుడూ ఉంటాడు. సాంబుని మీద ప్రేమతో, ప్రజల మేలుకోసం అక్కడ ఆర్కుడు నిలిచివుంటాడు. అక్కడ మిత్రుడు, తన స్నేహపూర్వక దృష్టితో, ద్వాదశభాగంగా, అన్ని లోకాల మేలుకోసం జగత్తును ఎప్పుడూ చూస్తూ ఉంటాడు. అక్కడ యథావిధిగా చేసిన పూజను భగవంతుడు స్వయంగా స్వీకరిస్తాడు." శతానికుడు అడిగాడు: "ఈ సాంబుడు ఎవరు? ఎవరి కుమారుడు? ఈ సహస్రాంశుడు ఎందుకు అతనిపై ఇంత సంతోషంగా, పుణ్యకర్మ చేసిన వాడికి వరాలు ఇస్తున్నాడు?"
౯ సుమన్తురువాచ య ఏతే ద్వాదశాదిత్యా విరాజన్తే మహాబలాః । తేషాం యో విష్ణుసంజ్ఞస్తు సర్వలోకేషు విశ్రుతః । । 1.72.౧౦ ఇహాసౌ వాసుదేవత్వమవాప భగవాన్విభుః । తస్మాత్సామ్బః సుతో జజ్ఞే జామ్బవత్యాం మహాబలః । । ౧౧ స తు పిత్రా భృశం శప్తః కుష్ఠరోగమవాప్తవాన్ । తేనాయం స్థాపితః సూర్యః స్వానామ్నా చ పురం కృతమ్ । । ౧౨ శతానీక ఉవాచ శస్తః కస్మిన్నిమిత్తేఽసౌ పిత్రా చైవాత్మసమ్భవః
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: "ఈ ద్వాదశ ఆదిత్యుల్లో, విశ్వంలో ప్రసిద్ధుడైన విష్ణు అనే ఆదిత్యుడు ఉన్నాడు. ఇక్కడ ఆయన వాసుదేవునిగా అవతరించాడు. ఆయన నుంచి జాంబవతిలో జన్మించిన శక్తివంతుడైన కుమారుడు సాంబుడు. అతను తన తండ్రి శాపంతో కుష్టురోగం పొందాడు. అందుకే అక్కడ సూర్యుని ప్రతిష్ఠించారు, ఆ పట్టణాన్ని సాంబపురం అని పేరు పెట్టారు." శతానికుడు అడిగాడు: "తన కుమారుడైన వాడిని తండ్రి ఎందుకు శపించాడు?"
నాల్పం హి కారణం విప్ర యేనాసౌ శప్తవాన్సుతమ్ । । ౧౩ సుమన్తురువాచ శృణుష్వావహితో రాజంస్తస్య యచ్ఛాపకారణమ్ । దుర్వాసా నామ భగవాన్రుద్రస్యాంశసముద్భవః । । ౧౪ అటమానః స భగవాంస్త్రీల్లోకాన్ప్రచచార హ । అథ ప్రాప్తో ద్వారవతీం మధుసంజ్ఞోచితాం పురా । । ౧౫ తమాగతమృషిం దృష్ట్వా సామ్బో రూపేణ గర్వితః । పిఙ్గాక్షం౧ క్షుధితం రూక్షం విరూపం సుకృశం తథా । । ౧౬ అనుకారాస్పదం చక్రే దర్శనే గమనే తథా । దృష్ట్వా తస్య ముఖం సామ్బో వక్ర చక్రే తథాత్మనః । । ౧౭ ముఖం కురుకులశ్రేష్ఠ గర్వితో యౌవనేన తు । అథ క్రుద్ధో మహాతేజా దుర్వాసా ఋషిసత్తమః । । ౧౮ సామ్బం చోవాచ భగవాన్విధున్వన్ముఖమాత్మనః । యస్మాద్విరూపం మాం దృష్ట్వా స్వాత్మరూపేణ గర్వితః । । ౧౯ గమనే దర్శనే మహ్యమనుకారం సమాచరః । తస్మాత్తు కుష్ఠరోగిత్వమచిరాత్త్వం గమిష్యసి । । 1.72.౨౦ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సామ్బాయ దుర్వాససా శాపవిసర్జనం నామ ద్విసత్తతితమోఽధ్యాయః
సుమంతుడు ఇలా చెప్పాడు: రాజా! ఆ శాపానికి కారణం ఏమిటో శ్రద్ధగా విను. దుర్వాసుడు అనే మహర్షి, రుద్రుని భాగంగా జన్మించినవాడు, మూడు లోకాలూ తిరుగుతూ చివరకు మధుసూదనుని నగరం ద్వారకవనికి వచ్చాడు. అప్పుడా మహర్షిని చూసిన సమయానికి, సాంబుడు తన అందానికి గర్వంతో, ఆ పింగళ నేత్రాలున్న, ఆకలితో ఉన్న, కఠినమైన, వికలాంగుడైన, బలహీనుడైన ఋషిని చూసి, అతని రూపాన్ని, నడకను అనుకరించి, ఎగతాళి చేశాడు. తన యవ్వనానికి మదంతో, సాంబుడు తన ముఖాన్ని వంకరగా చేసి, ఋషిని హేళన చేశాడు. అప్పుడు మహా తేజస్సుతో ఉన్న దుర్వాసుడు కోపంతో, తన ముఖాన్ని ఊపుతూ, సాంబుని ఇలా శపించాడు: "నీకు నా రూపం చూసి, నీ స్వంత రూపానికి గర్వంతో, నడకలో, చూపులో నన్ను అనుకరించావు. అందుకే త్వరలో నీవు కుష్ఠురోగంతో బాధపడతావు."
సామ్బకృతసూర్యారాధనవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ఏతస్మిన్నేవ కాలే తు నారదో భగవానృషిః । బ్రహ్మణో మానసః పుత్రస్త్రిషు లోకేషు విశ్రుతః । । ౧ సర్వలోకచరః సోఽథ అటమానః సమన్తతః । వాసుదేవం స వై ద్రష్టుం నిత్యం ద్వారవతీం పురీమ్ । । ౨ ఆయాతి ఋషిభిః సార్ధం క్రోధనో మునిసత్తమః । అథాగచ్ఛతి తస్మింస్తు సర్వే యదుకుమారకాః । । ౩ ప్రద్యుమ్నప్రభృతయో యే ప్రహ్వాశ్చావనతాః స్థితాః । అభివాద్యార్ఘ్యపాద్యాభ్యాం పూజాం చక్రుః సమన్తతః । । ౪ సామ్బస్త్వవశ్యభావిత్వాత్తస్య శాపస్య కారణమ్ । అవజ్ఞాం కురూతే నిత్యం నారదస్య మహాత్మనః । । ౫ రతః క్రీడాసు వై నిత్యం రూపయౌవనగర్వితః । అవినీతం తు తం దృష్ట్వా చిన్తయామాస నారదః । । ౬ అస్యాహమవినీతస్య కరిష్యే వినయం శుభమ్ । ఏవం సఞ్చిన్తయిత్యా తు వాసుదేవమథాబ్రవీత్ .। । ౭ ఇమాః షోడశసాహస్ర్యః స్త్రియో యాదవసత్తమ । సర్వాసాం హి సదా సామ్బే భావో దేవ సమాశ్రితః । । ౮ రూపేణాప్రతిమః సామ్బో లోకేస్మిన్సచరాచరే । సదా హీచ్ఛన్తి ౧తాస్తస్య దర్శనం చాపి హి స్త్రియః । । ౯ శ్రుత్వైవం నారదాద్వాక్యం చిన్తయామాస కేశవః । యదేతన్నారదేనోక్తమన్యదత్ర తు కిం భవేత్ । । 1.73.౧౦ వచనం శ్రూయతే లోకే చాపల్యం స్త్రీషు విద్యతే । శ్లోకౌ చేమౌ పురా గీతౌ చిత్తజ్ఞైర్యోషితాం ద్విజైః । । ౧౧ పౌంశ్చల్యాచ్చలచిత్తత్వాన్నైఃస్నేహ్యాచ్చ స్వభావతః । రక్షితాః సర్వతో హ్యేతా వికుర్వన్తి హి భర్తృషు । । ౧౨ నైతా రూపం పరీక్షన్తే నాసాం వయసి నిశ్చయః । సురూపం వా విరూపం వా పుమానిత్యేవ భుఞ్జతే । । ౧౩ మనసా చిన్తయన్నేవ కృష్ణో నారదమబ్రవీత్ । న హ్యహం శ్రద్దధామ్యేతద్యదేతద్భాషితం త్వయా । । ౧౪ బ్రువాణమేవం దేవం తు నారదో వాక్యమబ్రవీత్
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: అదే సమయంలో బ్రహ్మదేవుని మనస్సులో పుట్టిన, మూడు లోకాలందరికీ ప్రసిద్ధుడైన మహర్షి నారదుడు, ఎల్లప్పుడూ లోకాలన్నీ సంచరిస్తూ, ఇతర ఋషులతో కలిసి ద్వారకనగరానికి వాసుదేవుని దర్శించడానికి వచ్చాడు. అతడు వచ్చినప్పుడు, ప్రత్యూమ్నుడు మొదలైన యాదవ కుమారులు అందరూ నమ్రతతో, తలవంచి నిలబడి, అతనికి పాద్యార్ఘ్యాదులతో గౌరవంగా పూజ చేశారు. కానీ సాంబుడు, తనపై పడిన శాపం వల్ల, నారద మహర్షిని ఎప్పుడూ అవమానించేవాడు. అతడు ఎల్లప్పుడూ ఆటలలో మునిగిపోయి, తన అందం, యవ్వనానికి గర్వంతో, నియమశూన్యంగా ఉండేవాడు. ఇది చూసిన నారదుడు తనలో తానే ఇలా ఆలోచించాడు: "ఈ అవినీతుడికి మంచి బుద్ధి నేర్పాలి." అలా నిర్ణయించి, వాసుదేవునితో ఇలా అన్నాడు: "యాదవులలో శ్రేష్టుడా! ఈ పదహారు వేల మంది స్త్రీలు ఎప్పుడూ సాంబునిపైనే మనసు పెట్టుకుంటారు. ఈ లోకంలో చరాచరములందరిలోనూ సాంబుని అందానికి సమానం లేనే లేదు. అందుకే ఆ స్త్రీలు ఎప్పుడూ అతడిని చూడాలని కోరుకుంటారు." నారదుడు ఇలా చెప్పిన మాటలు విని, కేశవుడు తనలో తానే ఇలా ఆలోచించాడు: "ఇది నారదుడు ఎందుకు అన్నాడో ఇంకేమైనా ఉద్దేశముందేమో." లోకంలో స్త్రీల మనసు చంచలమని అంటారు. పురాణజ్ఞులు, బ్రాహ్మణులు ఇలా రెండు శ్లోకాలు పాడారు: "స్త్రీలు మనసు చంచలంగా, సహజంగా మమకారం తక్కువగా ఉండటం వల్ల, ఎంత కాపాడినా భర్తను వదిలి వేరే పనులు చేస్తారు. వారు రూపాన్ని గానీ, వయస్సును గానీ చూడరు; అందంగా ఉన్నా, లేకపోయినా, పురుషుడిని అనుభవిస్తారు." ఇలా మనసులో ఆలోచిస్తూ, కృష్ణుడు నారదునితో అన్నాడు: "నీవు చెప్పింది నేను నమ్మను."
తథాహం తత్కరిష్యామి యథా శ్రద్ధాస్యతే భవాన్ । । ౧౫ ఏవముక్త్వా యయౌ స్వర్గం నారదస్తు యథాగతః । తతః కతిపయాహోభిర్ద్వారకాం పునరభ్యగాత్ । । ౧౬ తస్మిన్నహని దేవోఽపి సహాన్తఃపురికైర్జనైః । అనుభూయ జలక్రీడాం పానమాసేవతే రహః । । ౧౭ ౩రమ్యరైవతకోద్యానే నానాద్రుమవిభూషితే । సర్వర్తుకుసుమైర్నిత్యం వాసితే సర్వకాననే । । ౧౮ నానాజలజఫుల్లాభిర్దీర్ఘికాభిరలఙ్కృతే । హంససారససంఘుష్టే చక్రవాకోపశోభితే । । ౧౯ తస్మిన్స రమతే దేవః స్త్రీభిః పరివృతస్తదా । హారనూపురకేయూరరశనాద్యైర్విభూషణైః । । 1.73.౨౦ భూషితానాం వరస్త్రీణాం చార్వఙ్గీనాం విశేషతః । తాభిః సమ్పీయతే పానం శుభగన్ధాన్వితం శుభమ్ । । ౨౧ ఏతస్మిన్నన్తరే బుద్ధ్వా మద్యపానాత్తతః స్త్రియః । ఉవాచ నారదః సామ్బం సామ్బోత్తిష్ఠ కుమారక । । ౨౨ త్వాం సమాహ్వాయతే దేవో న యుక్తం స్థాతుమత్ర తే । తద్వాక్యార్థమబుద్ధైవ నారదేనాథ చోదితః । । ౨౩ గత్వా తు సత్వరం సామ్బః ప్రణామమకరోత్ప్రభోః
నారదుడు ఇలా అన్నాడు: "మీరు నమ్మేలా నేను చర్య తీసుకుంటాను." అని చెప్పి, నారదుడు స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు. కొన్ని రోజుల తర్వాత మళ్లీ ద్వారకనగరానికి వచ్చాడు. ఆ రోజు వాసుదేవుడు తన అంతఃపుర స్త్రీలతో కలిసి జలక్రీడలు చేసి, రహస్యంగా మద్యం సేవించాడు. అందమైన రైవతక ఉద్యానవనంలో, ఎన్నో చెట్లతో అలంకరించబడి, అన్ని ఋతువుల పువ్వుల సువాసనతో పరిమళించి, వివిధ జలజాలతో అలంకరించబడిన, హంసలు, సారసాలు, చక్రవాక పక్షులతో నిండిన ఆ తోటలో, వాసుదేవుడు అందమైన ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన, సుందరాంగనులతో కూడి ఆనందంగా కాలం గడిపాడు. ఆ స్త్రీలతో కలిసి, సువాసనలతో కూడిన మధురమైన మద్యం సేవించాడు. ఆ సమయంలో, ఆ స్త్రీలు మద్యం తాగి మత్తులో ఉన్నారని తెలుసుకున్న నారదుడు, సాంబుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు: "సాంబా! లేవు కుమారా! ప్రభువు నిన్ను పిలుస్తున్నాడు. ఇక్కడ ఉండటం నీకు తగదు." నారదుడు చెప్పిన మాటల అర్థం తెలియక, సాంబుడు త్వరగా వెళ్లి ప్రభువుకు నమస్కరించాడు.
సాష్టాఙ్గం చ హరేః సామ్బో విధివద్వల్లభస్య చ । । ౨౪ ఏతస్మిన్నన్తరే తత్ర యాస్తు వై స్వల్పసాత్త్వికాః । తం దృష్ట్వా సున్దరం సామ్బం సర్వాశ్చుక్షుభిరే స్త్రియః । । ౨౫ న స దృష్టః పురా యాభిరన్తఃపురనివాసిభిః । మద్యదోషాత్తతస్తాసాం స్మృతిలోపాత్తథా నృప । । ౨౬ స్వభావతోల్పసత్త్వానాం జఘనాని విసుస్రువుః । శ్రూయతే చాప్యయం శ్లోకః పురాణప్రథితః క్షితౌ । । ౨౭ బ్రహ్మచర్యేఽపి వర్తన్త్యాః సాధ్వ్యా హ్యపి చ శ్రూయతే । హృద్యం హి పురుషం దృష్ట్వా యోనిః సంక్లిద్యతే స్త్రియాః । । ౨౮ లోకేఽపి దృశ్యతే హ్యేతన్మద్యస్యాత్యర్థసేవనాత్ । లజ్జాం ముఞ్చన్తి నిఃశఙ్కా హ్రీమత్యో హ్యపి హి స్త్రియః । । ౨౯ సమాంసైర్భోజనైః స్నిగ్ధైః యానైః సీధుసురాసవైః । గన్ధైర్మనోజ్ఞైర్వస్త్రైశ్చ౨ కామః స్త్రీషు విజృమ్భతే । । 1.73.౩౦ ౩సీధుప్రయుక్తం శుక్రేణ సతతం సాధు హీచ్ఛతా । మద్యం .న పేయమత్యర్థ పురుషేణ విపశ్చితా । । ౩౧ నారదోప్యథ తం సామ్బం ప్రేషయిత్వా త్వరాన్వితః । ఆజగామాథ తత్రైవ సామ్బస్యానుపదేన తు । । ౩౨ ఆయాన్తం తాశ్చ తం దృష్ట్వా ప్రియం సౌమనసమృషిమ్ । సహసైవోత్థితాః సర్వాః స్త్రియస్తం మదవిహ్వలాః । । ౩౩ తాసామథోత్థితానాం తు వాసుదేవస్య పశ్యతః । భిత్త్వా వాసాంసి శుభ్రాణి పత్రేషు పతితాని తు । । ౩౪ తా దృష్ట్వా తు హరిః క్రుద్ధః సర్వాస్తా శప్తవాన్స్త్రియః । యస్మాద్గతాని చేతాంసి మాం ముక్త్వాన్యత్ర చ స్త్రియః । । ౩౫ ౪తస్మాత్పతికృతాఁల్లోకానాయుషోంన్తే న యాస్యథ । పతిలోకపరిభ్రష్టాః స్వర్గమార్గాత్తథైవ చ । । ౩౬ భూత్వా చాశరణా యూయం దస్యుహస్తం గమిష్యథ । । ౩౭ సుమన్తురువాచ శాపదోషాత్తతస్తస్మాత్తాః స్త్రియః స్వర్గతే హరౌ । హృతాః పాఞ్జనదైశ్చౌరైరర్జునస్య తు పశ్యతః । । అల్పసత్త్వాస్తు యాస్త్వాసన్గతాస్తా దూషణం స్త్రియః । । ౩౮ రుక్మిణీ సత్యభామా చ తథా జామ్బవతీ ప్రియా । నైతా గతా దస్యుహస్తం స్వేన సత్త్వేన రక్షితాః । । ౩౯ శప్త్వైవ తాః స్త్రియః కృష్ణః సామ్బమప్యశపత్తతః । యస్మాదతీవ తే కాన్తం రూపం దృష్ట్వా ఇమాః స్త్రియః । । 1.73.౪౦ క్షుబ్ధాః సర్వా యతస్తస్మాత్కుష్ఠరోగమవాప్నుహి । తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా సామ్బః కృష్ణస్య భారత । । ౪౧ ఉవాచ ప్రహసన్రాజన్సంస్మరన్నృషిభాషితమ్ । అనిమిత్తమహం తాత భావదోషవివర్జితః । । శప్తో న మేఽత్ర వై క్రుద్ధో దుర్వాసా అన్యథా వదేత్ । । ౪౨ సుమన్తురువాచ అస్మిచ్ఛప్తేఽనిమిత్తేఽసౌ పిత్రా జామ్బవతీసుతః । ప్రాప్తవాన్కుష్ఠరోగిత్వం విరూపత్వం చ భారత । । ౪౩ సామ్బేన పునరప్యేవ దుర్వాసాః కోపితో మునిః । తచ్ఛాపాన్ముసలం జాతం కులం యేనాస్య ఘాతితమ్ । । ౪౪ శ్రుత్వా హ్యవినయాద్దోషాన్సామ్బేనాప్తాన్క్షమాధిప । నిత్యం భావ్యం వినీతేన గురుదేవద్విజాతిషు । । ౪౫ ప్రియం చ వాక్యం వక్తవ్యం సర్వప్రీతికరం విభో । కిం త్వయా న శ్రుతౌ శ్లోకౌ యావుక్తౌ వేధసా పురా । । ౧శృణ్వతో దేవదేవస్య వ్యోమకేశస్య భారత । । ౪౬ యో ధర్మశీలో జితమానరోషో విద్యావినీతో న పరోపతాపీ । స్వదారతుష్టః పరదారవర్జితో న తస్య లోకే భయమస్తి కిఞ్చిత్ । । ౪౭ న తథా శీతలసలిలం న చన్దనరసో న శీతలా ఛాయా । ప్రహ్లాదయతి చ పురుషం యథా మధురభాషిణీ వాణీ । । ౪౮ తతః శాపాభిభూతేన సమ్యగారాధ్య భాస్కరమ్ । సామ్బేనాప్తం తథారోగ్యం రూపం౧ చ పరమం పునః । । ౪౯ రూపమాప్య తథాఽఽరోగ్యం భాస్కరాద్ధరిసూనునా । నివేశితో రవిర్భక్త్యా స్వనామ్నా క్ష్మాధిపేశ్వర । । 1.73.౫౦ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సామ్బకృతసూర్యారాధనవర్ణనం నామ త్రిసప్తతితమోఽధ్యాయః
సాంబుడు హరిదేవునికి, ఆయన ప్రియమైనవారికీ, విధిగా సాష్టాంగ ప్రణామం చేశాడు. అదే సమయంలో, అక్కడ ఉన్న స్వల్ప సత్త్వగుణం ఉన్న స్త్రీలు అందమైన సాంబుని చూసి మనసు కలవరపడ్డారు. అంతఃపురంలో ఉన్న ఆ స్త్రీలు ఇంతకు ముందు సాంబుని చూడలేదు. మద్యం ప్రభావంతో వారి జ్ఞాపకం పోయింది. సహజంగా తక్కువ సత్త్వం ఉన్నవారు కావడంతో, వారి నడుములపై ఉన్న వస్త్రాలు జారిపోయాయి. పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైన ఈ శ్లోకం కూడా ఉంది: "బ్రహ్మచర్యంలో ఉన్న సతీస్త్రీ అయినా, ఆకర్షణీయమైన పురుషుడిని చూసినప్పుడు, ఆమె గర్భాశయం కలవరపడుతుంది." లోకంలో కూడా కనిపించేది ఏమంటే, మద్యం ఎక్కువగా సేవిస్తే, ఎంత నిగ్రహం ఉన్న స్త్రీ అయినా, నిర్భయంగా లజ్జను వదిలేస్తుంది. రుచికరమైన భోజనాలు, మృదువైన పదార్థాలు, వాహనాలు, మద్యం, సువాసనలు, అందమైన వస్త్రాలు—ఇవి స్త్రీలలో కామాన్ని ప్రేరేపిస్తాయి. మద్యం వీర్యంతో కలిసినప్పుడు, అది మరింతగా ఆకాంక్షను పెంచుతుంది. అందుకే, తెలివైనవాడు మద్యం ఎక్కువగా తాగకూడదు. ఆ తరువాత, నారదుడు సాంబుని ముందుగా పంపించి, వెంటనే అతని వెంట వెళ్లాడు. సాంబుడు వస్తున్నాడని చూసిన ఆ స్త్రీలు, మత్తులో మనసు కలవరపడి, ఒక్కసారిగా లేచిపోయారు. వారు లేచినప్పుడు, వాసుదేవుడు చూస్తుండగా, వారి తెల్లని వస్త్రాలు నేలపై పడిపోయాయి. ఇది చూసిన హరిదేవుడు కోపంతో ఆ స్త్రీలను శపించాడు: "మీ మనసులు నన్ను వదిలి వేరే దిశగా పోయినందున, భర్తలు సంపాదించే లోకాలను మీరు జీవితాంతంలో పొందరు. భర్తల లోకాలను కోల్పోయి, స్వర్గమార్గం నుండి కూడా పడిపోతారు. చివరికి, మీరు ఆశ్రయం లేకుండా దొంగల చేతిలో పడతారు." సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ శాపం వల్ల, హరిదేవుడు పరమపదానికి వెళ్లిన తర్వాత, ఆ స్త్రీలను నల్ల ముఖాలున్న దొంగలు, అర్జునుడు చూస్తుండగానే అపహరించారు. తక్కువ సత్త్వం ఉన్నవారు కూడా కలిసిపోయి, అపవిత్రమయ్యారు. కానీ రుక్మిణి, సత్యభామ, ప్రియమైన జాంబవతి మాత్రం తమ స్వంత సత్త్వంతో రక్షించబడి, దొంగల చేతిలో పడలేదు. ఆ స్త్రీలను శపించిన తర్వాత, కృష్ణుడు సాంబునికీ శాపం ఇచ్చాడు: "నీ అందాన్ని చూసి ఈ స్త్రీలు కలవరపడ్డందున, నీవు కుష్ఠురోగానికి గురవుతావు." కృష్ణుడు చెప్పిన మాటలు విని, సాంబుడు నవ్వుతూ, ఋషి మాటలు గుర్తు చేసుకుని ఇలా అన్నాడు: "తండ్రి! నాకు ఎలాంటి తప్పూ లేదు. నా మనసులో, చేతల్లో ఎలాంటి దోషం లేదు. నన్ను నిస్సంబంధంగా శపించారు. దుర్వాసుడు కోపంతో వేరేలా మాట్లాడకపోతే, ఇది జరగేది కాదు." సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: తండ్రి నిస్సంబంధంగా శపించినా, జాంబవతి కుమారుడు సాంబుడు కుష్ఠురోగంతో, వికలాంగుడైపోయాడు. మళ్లీ సాంబుడు దుర్వాస మహర్షిని కోపగించడంతో, అతని శాపం వల్ల ముసలాయుధం పుట్టి, యాదవ వంశం నాశనం అయింది. సాంబుని అవినయంతో కలిగే దోషాలు విని, ఎప్పుడూ గురువులకు, దేవుళ్లకు, బ్రాహ్మణులకు వినయంగా ఉండాలి. అందరికీ ఆనందాన్ని కలిగించే మధురమైన మాటలు మాట్లాడాలి. భరతా! బ్రహ్మదేవుడు పుర్వకాలంలో చెప్పిన ఈ శ్లోకాలు వినలేదా? దేవతలలో దేవుడైన వ్యోమకేశుడు వింటూ ఉండగా, బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు: "ధర్మాన్ని పాటించే, మనస్సును జయించుకున్న, కోపాన్ని దూరం చేసుకున్న, విద్యావినయాలతో ఉన్న, ఇతరులకు హాని చేయని, తన భార్యతో సంతృప్తిగా ఉండే, పరస్త్రీలను దూరంగా పెట్టే వాడికి ఈ లోకంలో ఏ భయమూ ఉండదు. చల్లని నీరు, గంధపు రసం, చల్లని నీడ కూడా, మధురమైన మాటలంత ఆనందాన్ని ఇవ్వవు." ఆ తరువాత, శాపబాధతో బాధపడుతూ, సాంబుడు భాస్కరుని సమర్పణతో పూజించి, మళ్లీ ఆరోగ్యాన్ని, అత్యుత్తమ రూపాన్ని పొందాడు. భక్తితో సూర్యుని ఆరాధించి, తన పేరు మీద భూమిపై సూర్యాలయాన్ని నిర్మించాడు.
ఆదిత్యద్వాదశమూర్తివర్ణనమ్ శతానీక ఉవాచ స్థాపితో యది సామ్బేన సూర్యశ్చన్ద్రసరిత్తటే । తస్మాన్నద్యమిదం స్థానం యథైతద్భాషతే భవాన్ । । ౧ సుమన్తురువాచ ఆద్యం స్థానమిదం భానోః పశ్చాత్సామ్బేన భారత । విస్తరేణాస్య చాద్యస్య కథ్యమానం నిబోధ మే । । ౨ అత్రాద్యో లోకనాథోఽసౌ రశ్మిమాలీ జగత్పతిః । మిత్రత్వే చ స్థితో దేవస్తపస్తేపే పురా నృప । । ౩ అనాదినిధనో బ్రహ్మా నిత్యశ్చాక్షయ ఏవ చ । సృష్ట్వా ప్రజాపతీన్బ్రహ్మా సృష్ట్వా చ వివిధాః ప్రజాః । । ౪ ససర్జ ముఖతో దేవం పూర్వమమ్బుజసన్నిభమ్ । కఞ్జజస్తం తతో దేవం వక్షస్తో నిర్మమే నృప । । ౫ లలాటాత్కురుశార్దూల నీరజాక్షం దిగమ్బరమ్
శతానీకుడు ఇలా అడిగాడు: "సాంబుడు చంద్రనదీ తీరంలో సూర్యుని ప్రతిష్ఠించాడని మీరు చెబుతారు. మరి, ఈ స్థలాన్ని నద్య అని ఎందుకు పిలుస్తారు?" సుమంతుడు ఇలా చెప్పాడు: "భారతా! ఇది సూర్యుని మొదటి స్థలం. తర్వాత సాంబుడు దీనిని ప్రతిష్ఠించాడు. ఈ మొదటి స్థలాన్ని నేను వివరంగా చెప్పబోతున్నాను, విను. ఇక్కడ, ప్రపంచాల అధిపతి, కిరణాల తారకుడు, జగత్పతి, మిత్రునిగా నిలిచి, పురాతన కాలంలో తపస్సు చేశాడు రాజా! ఆది అంతం లేని బ్రహ్మ, నిత్యుడైనవాడు, సృష్టికర్తల్ని, వివిధ ప్రజలను సృష్టించాడు. ముందుగా తన నోటి నుండి కమలాన్ని పోలిన దేవుడిని సృష్టించాడు. ఆ తరువాత తన ఛాతి నుండి కమలంలో పుట్టిన దేవుణ్ణి సృష్టించాడు. కురువంశంలో శ్రేష్ఠుడా! తన నుదుటి నుండి కమలనేత్రుడైన, దిక్కులన్నిటినీ కప్పినవాడిని సృష్టించాడు."
ఋభవః పాదతః సర్వే సృష్టాస్తేన మహాత్మనా । । ౬ తతః శతసహస్రాంశురవ్యక్తః పురుషః స్వయమ్ । కృత్వా ద్వాదశధాత్మానమదిత్యాముదపద్యత । । ౭ ఇన్ద్రో ధాతా చ పర్జన్యః పూషా త్వష్టార్యమా భగః । వివస్వానంశుర్విష్ణుశ్చ వరుణో మిత్ర ఏవ చ । । ౮ ఏభిర్ద్వాదశభిస్తేన ఆదిత్యేన మహాత్మనా । కృత్స్నం జగదిదం వ్యాప్తం మూర్తిభిస్తు నరాధిప । । ౯ తస్య యా ప్రథమా మూర్తిరాదిత్యస్యేన్ద్రసంజ్ఞితా । స్థితా సా దేవరాజత్వే దానవాసురనాశినీ । 1.74.౧౦ ద్వితీయా చాస్య యా మూర్తిర్నామ్నా ధాతేతి కీర్తితా । స్థితా ప్రజాపతిత్వే సా విధాత్రీ సృజతే ప్రజాః । । ౧౧ తృతీయా తస్య యా మూర్తిః పర్జన్య ఇతి విశ్రుతా । కరేష్వేవ స్థితా సా తు వర్షత్యమృతమేవ హి । । ౧౨ చతుర్థీ తస్య యా మూర్తిర్నామ్నా పూషేతి విశ్రుతా
ఆ మహాత్ముడు తన పాదాల నుండి రభువులను అన్నింటినీ సృష్టించాడు. ఆ తరువాత, లక్షల కాంతులు వెలిగించే, స్పష్టంగా కనిపించని పురుషుడు, తనను ద్వాదశ రూపాలుగా చేసి, ఆదితిలో అవతరించాడు. ఇంద్రుడు, ధాత, పర్జన్యుడు, పూష, త్వష్ట, అర్యమ, భగ, వివస్వాన్, అంషు, విష్ణువు, వరుణుడు, మిత్రుడు — ఈ ద్వాదశ ఆదిత్యుల రూపాల్లో ఆ మహాత్ముడు ఈ జగత్తంతటినీ వ్యాపించాడు రాజా! అందులో మొదటి రూపం ఇంద్రునిగా ప్రసిద్ధి, దేవతల రాజుగా నిలిచి, దానవాసురులను నాశనం చేస్తుంది. రెండవ రూపం ధాత అని ప్రసిద్ధి, ప్రజాపతిగా నిలిచి, ప్రజలను సృష్టిస్తుంది. మూడవ రూపం పర్జన్యుడిగా ప్రసిద్ధి, చేతుల్లో నిలిచి, అమృత వర్షాన్ని కురిపిస్తుంది. నాల్గవ రూపం పూష అని ప్రసిద్ధి.
మన్త్రేష్వవస్థితా సా తు ప్రజాః పుష్ణాతి భారత । । ౧౩ మూర్తిర్యా పఞ్చమీ తస్య నామ్నా త్వష్టేతి విశ్రుతా । వనస్పతిషు సా నిత్యమోషధీషు చ వై స్థితా । । ౧౪ షష్ఠీ మూర్తిస్తు యా తస్య అర్యమేతి చ విశ్రుతా । ప్రజాసమ్వరణార్థం సా పురేష్వేవ స్థితా సదా । । ౧౫ భానోర్యా సప్తమీ మూర్తిర్నామ్నా భగ ఇతి స్మృతా । భూమౌ వ్యవస్థితా సా తు క్ష్మాధరేషు చ భారత । । ౧౬ అష్టమీ చాస్య యా మూర్తిర్వివస్వానితి సంజ్ఞితా । అగ్నౌ వ్యవస్థితా సా తు ౪పచతేఽన్నం శరీరిణామ్ । । ౧౭ నవమీ చిత్రభానోర్యా మూర్తిరఞ్శురితి స్మృతా । వీర చన్ద్రే స్థితా సా తు ఆప్యాయయతి వై జగత్ । ౧౮ మూర్తిర్యా దశమీ తస్య విష్ణురిత్యభిధీయతే । ప్రాదుర్భవతి సా నిత్యం గీర్వాణారివినాశినీ । । ౧౯ మూర్తిస్త్వేకాదశీ యా తు భానోర్వరుణసంజ్ఞితా । జీవాయయతి సా కృత్స్నం జగద్ధి సముపాశ్రితా । । 1.74.౨౦ అపాం స్థానం సముద్రస్తు వరుణోఽత్ర ప్రతిష్ఠితః । తస్మాద్వై ప్రోచ్యతే వీర సాగరో వరుణాలయః । । ౨౧ మూర్తిర్యా ద్వాదశీ భానోర్నామతో మిత్రసంజ్ఞితా । లోకానాం సా హితార్థం తు స్థితా చన్ద్రసరిత్తటే । । ౨౨ వాయుభక్షా తపస్తేపే యుక్తా మైత్రేణ చక్షుషా । అనుగృహ్ణన్సదా భక్తాన్వరైర్నానావిధైః సదా । । ౨౩ ఏవమాద్యమిదం స్థానం పుణ్యం మిత్రపదం స్మృతమ్ । తత్ర మిత్రః స్థితో యస్మాత్తస్మాన్మిత్రపదం స్మృతమ్ । । ౨౪ తయారాధ్య మహాబాహో సామ్బేనామితతేజసా । తత్ప్రసాదాత్తదాదేశాత్ప్రతిష్ఠా తస్య వై కృతా । । ౨౫ ఆభిర్ద్వాదశభిస్తేన భాస్కరేణ మహాత్మనా । కృత్స్నం జగదిదం వ్యాప్తం మూర్తిభిస్తు నరాధిప । । ౨౬ తస్మాద్వన్ద్యో నమస్యశ్చ ద్వాదశస్వపి మూర్తిషు । యే నమస్యన్తి చాదిత్యం నరా భక్తిసమన్వితాః । । ౨౭ తే యాస్యన్తి పరం స్థాన ౧ తిష్ఠేద్యత్రామ్బుజేశ్వరః । ఇత్యేవం ద్వాదశాత్మానమాదిత్యం పూజయేత్తు యః । । ౨౮ స ముక్తః సర్వపాపేభ్యో యాతి హేలిసలోకతామ్ । । ౨౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సూర్యద్వాదశమూర్తివర్ణనం నామ చతుఃసప్తతితమోఽధ్యాయః
ఆయన మంత్రాలలో స్థిరంగా ఉండి, ప్రజలను పోషిస్తాడు భారతా! అయన ఐదవ రూపం త్వష్ట అని ప్రసిద్ధి, అది ఎల్లప్పుడూ వనస్పతుల్లో, ఔషధుల్లో ఉంటుంది. ఆరు రూపం అర్యమ అని ప్రసిద్ధి, అది ప్రజలను కాపాడటానికి నగరాలలో నిలిచి ఉంటుంది. భానువుకు ఏడవ రూపం భగ అని ప్రసిద్ధి, అది భూమిపై, పర్వతాలలో స్థిరంగా ఉంటుంది. ఎనిమిదవ రూపం వివస్వాన్ అని ప్రసిద్ధి, అది అగ్నిలో ఉండి, జీవులకు అన్నాన్ని పాకిస్తుంది. తొమ్మిదవ రూపం అంషు అని ప్రసిద్ధి, అది వీరచంద్రునిలో నిలిచి, జగత్తును పోషిస్తుంది. పదవ రూపం విష్ణువు అని ప్రసిద్ధి, అది ఎల్లప్పుడూ దేవతలకు శత్రువులను నాశనం చేస్తూ ప్రాకట్యమవుతుంది. పదకొండవ రూపం వరుణుడు అని ప్రసిద్ధి, అది మొత్తం జగత్తుని జీవింపజేస్తూ సముద్రంలో స్థిరంగా ఉంటుంది. అందువల్ల వీరా! ఆ సముద్రాన్ని వరుణుని ఆలయం అని అంటారు. పన్నెండవ రూపం మిత్రుడు అని ప్రసిద్ధి, అది లోకాల మేలుకోసం చంద్రనదీ తీరంలో నిలిచి ఉంటుంది. వాయువును భక్షిస్తూ, మైత్రీ దృష్టితో తపస్సు చేసి, భక్తులకు ఎన్నో వరాలు ప్రసాదిస్తూ ఉంటాడు. ఇలా ఈ ప్రథమ స్థలం పుణ్యమైన మిత్రపదంగా ప్రసిద్ధి. అక్కడ మిత్రుడు నిలిచినందువల్ల దీనిని మిత్రపదం అంటారు. మహాబాహువైన సాంబుడు భక్తితో ఆరాధించి, ఆయన అనుగ్రహంతో, ఆదేశంతో అక్కడ ప్రతిష్ఠ చేశాడు. ఈ ద్వాదశ రూపాల ద్వారా భాస్కరుడు ఈ జగత్తంతటినీ వ్యాపించాడు రాజా! అందువల్ల, ఈ ద్వాదశ రూపాల్లో సూర్యుని పూజించేవారు, భక్తితో నమస్కరించేవారు, పరమ స్థలానికి చేరుకుంటారు, అక్కడ కమలపతి ఉన్నాడు. ఈ విధంగా ద్వాదశాత్మకుడైన ఆదిత్యుని పూజించే వారు, అన్ని పాపాల నుండి విముక్తి పొంది, హేలిస లోకాన్ని పొందుతారు.
నారదోపసఙ్గమనవర్ణనమ్ శతానీక ఉవాచ కథం సామ్బః ప్రపన్నోఽర్కం కేన వా ప్రతిపాదితః । ఉగ్రం శాపం చ తం ప్రాప్య పితరం స కిముక్తవాన్ । । ౧ సుమన్తురువాచ ఉక్తమేవ పురా వీర యథా శప్తః స యాదవః । పిత్రా సామ్బో మహారాజ హరిణామ్బుజధారిణా । । ౨ అథ శాపాభిభూతస్తు సామ్బః పితరమబ్రవీత్ । ౧ వినయావనతో భూత్వా ప్రాఞ్జలిః శిరసా గతః । । ౩ కిం మయాపకృతం దేవ యేన శప్తోస్మ్యహం త్వయా । అహం త్వదాజ్ఞయా దేవ త్వరమాణోత్ర ఆగతః । । ౪ కస్మాన్నిపాతితః శాపో మయి తేఽనపకారిణి । న వై జానామ్యహం కిఞ్చిత్ప్రసీద జగతః పతే । । ౫ శాపం నియచ్ఛ మే దేవ ప్రసాదం కురు మే ప్రభో । కశ్మలేనాభిభూతోఽహం యేన ముచ్యేయ కిల్బిషాత్ । । ౬ తమువాచ తతః కృష్ణః సామ్బం బుద్ధ్వా హ్యనాగసమ్ । నాహం పుత్ర పునః శక్తో రోగస్యాస్య వ్యపోహనే । । ౭ అస్యాయం జగతో నాథో ద్వాదశాత్మా దివాకరః
శతానీకుడు అడిగాడు: "సాంబుడు సూర్యుని ఎలా శరణు పొందాడు? ఎవరి ద్వారా అతనికి దారి చూపబడింది? తండ్రి ఇచ్చిన ఘోరమైన శాపాన్ని పొందిన తరువాత, అతను తన తండ్రితో ఏమి చెప్పాడు?" సుమంతుడు ఇలా చెప్పాడు: "వీరా! యాదవుడు అయిన సాంబుడు, హరిదేవుడు అయిన తన తండ్రి చేత శపించబడిన విధానాన్ని నేను ముందే చెప్పాను. ఆ శాపంతో బాధపడుతూ, సాంబుడు తండ్రిని వినయంగా నమస్కరించి ఇలా అడిగాడు: 'దేవా! నేను ఏ తప్పు చేశాను? మీరు నన్ను ఎందుకు శపించారో నాకు తెలియదు. మీ ఆజ్ఞతోనే నేను ఇక్కడకు త్వరగా వచ్చాను. నేను ఏ తప్పు చేయకపోయినా, ఈ శాపం ఎందుకు పడింది? దయచేసి ప్రభూ! ఈ శాపాన్ని ఉపసంహరించండి, నాకు క్షమించండి. నేను ఈ దుఃఖంతో బాధపడుతున్నాను, పాపాల నుండి విముక్తి పొందేలా దయచేయండి.' అప్పుడు కృష్ణుడు, సాంబుడు నిరపరాధి అని తెలుసుకొని ఇలా అన్నాడు: 'పుత్రా! నేను ఇక ఈ వ్యాధిని తొలగించలేను. ఈ జగత్తుకు అధిపతి, ద్వాదశాత్మకుడైన దివాకరుడే దీనికి పరిష్కారం.'
సహస్రరశ్మిరాదిత్యః శక్తః పుత్ర వ్యపోహితుమ్ । । ౮ జ్ఞాతం మయాధునా చైవ యథా త్వం నారదేన తు । రోషాద్విసర్జితః పుత్ర మత్సకాశం మహాత్మనా । । ౯ తస్మాత్తమేవ పృచ్ఛ త్వం ప్రసాద్య ఋషిసత్తమమ్ । ఆఖ్యాస్యతి స తే దేవం శాపం యస్తేఽపనేష్యతి । । 1.75.౧౦ అథైతత్స పితుర్వాక్యం శ్రుత్వా జామ్బవతీసుతః । దీనః ౧శోకపరీతాత్మా తతః సఞ్చిన్త్య భారత । । ౧౧ ద్వారవత్యాం స్థితం విష్ణుం కదాచిద్ద్రష్టుమాగతమ్ । వినయాదుపసఙ్గమ్య సామ్బః పప్రచ్ఛ నారదమ్ । । ౧౨ భగవన్వేధసః పుత్ర సర్వలోకజ్ఞ సువ్రత । ప్రసాదం కురు మే విప్ర ప్రణతస్య మహామతే । । ౧౩ యే మే నీరుజం కాయం కశ్మలం చ ప్రణశ్యతి । తం యోగం ఇహి మే విప్ర ప్రణతస్యాస్య సువ్రత । । ౧౪ నారద ఉవాచ యః స్తుత్యః సర్వదేవానాం నమస్యః పూజ్య ఏవ చ । పూజయిత్వాశు తం దేవం తతో వ్యాధిం ప్రహాస్యసి । । ౧౫ సామ్బ ఉవాచ కః స్తుత్యః సర్వదేవానాం నమస్యః పూజ్య ఏవ చ । కః సర్వగశ్చ సర్వత్ర శరణం యం వజ్రామ్యహమ్ । । ౧౬ పితృశాపానలేనాహం దహ్యమానో మహామునే । శాన్త్యర్థమస్య కం దేవం శరణం చ వ్రజామ్యహమ్ । । ౧౭ ఏతచ్ఛ్రుత్వా తు సామ్బస్య వచనం కరుణావహమ్ । హిత్వా తు ౪కామజం వీర నారదో వాక్యమబ్రవీత్ । । ౧౮ స్తుత్యో వన్ద్యశ్చ పూజ్యశ్చ నమస్య ఈడ్య ఏవ చ । భాస్కరో యదుశార్దూల బ్రహ్మాదీనాం సదానఘ । । ౧౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సామ్బోపాఖ్యానే సామ్బం ప్రతి కృష్ణశాపే సామ్బస్య నారదోపసంగమనవర్ణనం నామ పఞ్చసప్తతితమోఽధ్యాయః
పుత్రా! వెయ్యి కిరణాలున్న సూర్యుడు నీ బాధను తొలగించగలడు. ఇప్పుడు నాకు తెలిసింది, నారదుడు కోపంతో నిన్ను నా దగ్గర నుంచి పంపాడని. కాబట్టి, నీవు ఆ మహర్షిని ప్రార్థించి అడుగు. ఆయన నీ శాపాన్ని తొలగించగల దేవుని గురించి చెబుతాడు. తండ్రి మాటలు విని, జాంబవంతుడి కుమారుడు సాంబుడు దుఃఖంతో, మనసులో ఆలోచిస్తూ ద్వారకలో ఉన్న విష్ణువును ఎప్పుడైనా దర్శించేందుకు వచ్చాడు. వినయంగా నారదుని దగ్గరికి వెళ్లి ఇలా అడిగాడు: "భగవంతుడా! బ్రహ్మదేవుని కుమారుడా! అన్ని లోకాలను తెలిసినవాడా! నేను నీకు నమస్కరిస్తున్నాను, దయచేసి నా బాధలు పోయేలా దయచేయు. నా శరీరంలో ఉన్న వ్యాధి, దుఃఖం పోయే విధానాన్ని నాకు చెప్పు." నారదుడు ఇలా అన్నాడు: "అన్ని దేవతలు పూజించే, నమస్కరించే, ఆరాధించే ఆ దేవునిని నీవు భక్తితో పూజించు. అప్పుడు నీ వ్యాధి పోతుంది." సాంబుడు అడిగాడు: "అన్ని దేవతలు పూజించే, నమస్కరించే ఆ దేవుడు ఎవరు? ఎవరిని నేను ఆశ్రయించాలి?" "తండ్రి శాపం వల్ల నేను బాధపడుతున్నాను. ఆ శాంతికోసం ఏ దేవుణ్ణి ఆశ్రయించాలి?" సాంబుడు ఇలా అడిగిన మాటలు వినగానే, నారదుడు తన కోపాన్ని విడిచి ఇలా అన్నాడు: "యదువంశశిఖామణీ! బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలందరికీ పూజ్యుడు, నమస్కారార్థుడు, ఆరాధ్యుడు, సూర్యదేవుడు."
నారదసామ్బసంవాదే సూర్యపరివారవర్ణనమ్ నారద ఉవాచ కదాచిత్పర్యటఁల్లోకాన్సూర్యలోకమహం గతః । తత్ర దృష్టో మయా సూర్యః సర్వదేవగణైర్వృతః । । ౧ గన్ధర్వైరప్సరోభిశ్చ నాగైర్యక్షైశ్చ రాక్షసైః । తత్ర గాయన్తి గన్ధర్వా నృత్యన్త్యప్సరసస్తథా । । ౨ రక్షన్త్యుద్గతశస్త్రాస్తం యక్షరాక్షసపన్నగాః । ఋచో యజూంషి సామాని మూర్తిమన్తీహ సర్వశః । । తత్కృతైర్వివిధైః స్తోత్రైః స్తువన్తి ఋషయో రవిమ్ । । ౩ మూర్తిమత్యః స్థితాస్తత్ర తిస్రః సంధ్యాః శుభాననాః । గృహీతవజ్రనారాచాః పరివార్య రవిం స్థితాః । । ౪ అరుణా వర్ణతః పూర్వా మధ్యమా చేన్దుసన్నిభా । తృతీయాక్ష్మాజసంకాశా ౧ సంధ్యా చైవ ప్రకీర్తితా । । ౫ ఆదిత్యా వసవో రుద్రా మరుతోథాశ్వినౌ తథా । త్రిసంధ్యం పూజయన్త్యర్కం తథాన్యే చ దివౌకసః । । ౬ ఈరయఞ్జయశబ్దం తు ఇన్ద్రస్తత్రైవ తిష్ఠతి । కవిస్తు త్ర్యమ్బకో దేవస్త్రిసంధ్యం పూజయన్తి వై । । ౭ ౨దినాదావమ్బుజాకారం పూజయేదమ్బుజాసనమ్ । చక్రరూపం తు మధ్యాహ్నే ఘృతార్చిః పూజయేత్సదా । । ౮ పూజయేత్సగణం రాత్రౌ విపులాజ్యస్వరూపిణమ్ । రవిం భక్త్యా సదా దేవం ౩కంజార్ధకృతశేఖరః । । ౯ సారథ్యం కురుతే తస్య పతగస్యాగ్రజః ౧ సదా । వహమానో రథం దివ్యం కాలావయవనిర్మితమ్ । । 1.76.౧౦ హరితైః సప్తభిర్యుక్తం ఛన్దోభిర్వాజిరూపిభిః । । ౧౧ ద్వే భార్యే పార్శ్వయోస్తస్య రాజ్ఞీనిక్షుభసంజ్ఞితా । తథాన్యైర్నామభిర్దేవాః పరివార్య రవిం స్థితాః । । ౧౨ పిఙ్గలో లేఖకస్తత్ర తథాన్యో దణ్డనాయకః । ౨రాజాశ్రోషౌ చ ద్వౌ ద్వారే స్థితౌ కల్మాషపక్షిణౌ । । ౧౩ తతో వ్యోమ చతుఃశృఙ్గం మేరోః సదృశలక్షణమ్ । దిణ్డిస్తథాగ్రతస్తస్య దిక్షు చాన్యే స్థితాః సురాః । । ౧౪ ఏవం సర్వగమం దేవం ప్రదీప్తం జగతి ద్విజ । బ్రహ్మాద్యైః సంస్తుతం దేవం గీర్వాణైర్ఋషభోత్తమమ్ । । గ్రహేశం భువనేశానమాదిత్యం శరణం వ్రజ । । ౧౫ సామ్బ ఉవాచ తత్త్వతః శ్రోతుమిచ్ఛామి కథం సర్వగతో రవిః । । ౧౬ కతి వా రశ్మయస్తస్య మూర్తయశ్చ కతి స్మృతాః । కా రాజ్ఞీ నిక్షుభా కా చ కశ్చాయం దణ్డనాయకః । । ౧౭ పిఙ్గలశ్చాపి కస్తత్ర కిం చాసౌ లిఖతే సదా । రాజాశ్రోషౌ చ కౌ తత్ర కౌ చ కల్మాషపక్షిణౌ । । ౧౮ కిం దైవత్యం చ తద్వ్యోమ మేరోః సదృశలక్షణమ్ । కో దిణ్డిరగ్రతస్తత్ర కే దేవా దిక్షు యే స్థితాః । । ౧౯ తత్త్వతో నిగమైశ్చైవ విస్తరేణ వదస్వ మామ । యేనాహం తత్త్వతో జ్ఞాత్వా వ్రజామి శరణం ద్విజ । । 1.76.౨౦ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సామ్బోపాఖ్యానే నారదసామ్బసంవాదే సూర్యపరివారవర్ణనం నామ షట్సప్తతితమోఽధ్యాయః
నారదుడు ఇలా చెప్పాడు: "ఒకసారి లోకాల్లో సంచరిస్తూ నేను సూర్యలోకానికి వెళ్లాను. అక్కడ సూర్యదేవుడు అన్ని దేవతలతో కూడి ఉన్నాడు. గంధర్వులు పాటలు పాడుతుంటారు, అప్సరసలు నాట్యం చేస్తారు. యక్షులు, రాక్షసులు, నాగులు ఆయన్ను రక్షిస్తారు. అక్కడ ఋషులు వేర్వేరు వేదమంత్రాలతో సూర్యుణ్ణి స్తుతిస్తారు. అక్కడ మూడు సంధ్యాదేవతలు స్వరూపంగా నిలబడి, ఆయన్ను చుట్టుముట్టి కాపాడుతూ ఉంటారు. ఒకటి అరుణవర్ణం, రెండవది చంద్రుడిలా మృదువుగా, మూడవది మేఘంలా నీలంగా ఉంటుంది. ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, మరుత్లు, అశ్వినీదేవతలు, ఇతర దేవతలు కూడా మూడు సంధ్యల్లో సూర్యుణ్ణి పూజిస్తారు. ఇంద్రుడు అక్కడే జయధ్వని చేస్తూ ఉంటాడు. త్ర్యంబకుడు, కవి కూడా మూడు సంధ్యల్లో సూర్యుణ్ణి పూజిస్తారు. ఉదయాన్నే కమలాకారంగా, మధ్యాహ్నం చక్రరూపంగా, రాత్రి విస్తృతమైన అజ్యస్వరూపంగా సూర్యుణ్ణి పూజించాలి. సూర్యుని రథానికి అరుణుడు సారథ్యం చేస్తాడు. ఆ రథం కాలచక్రాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఆ రథాన్ని ఏడు హరితవర్ణపు గుర్రాలు లాగుతాయి. సూర్యునికి రెండు భార్యలు — ఒకరు రాజ్ఞీ, మరొకరు నిక్షుభా. పింగళుడు లేఖకుడిగా, మరొకరు దండనాయకుడిగా ఉంటారు. రాజాశ్రోష అనే ఇద్దరు ద్వారపాలకులు, కల్మాషపక్షి అనే ఇద్దరు పక్షులు ద్వారాల వద్ద ఉంటారు. ఆకాశం నాలుగు కొమ్ములతో, మేరు పర్వతాన్ని పోలి ఉంటుంది. దిక్కులలో ఇతర దేవతలు నిలబడి ఉంటారు. ఇలా బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు స్తుతించే సూర్యుడు జగత్తులో ప్రకాశిస్తూ ఉంటాడు. సూర్యుని ఆశ్రయించు. సాంబుడు అడిగాడు: "సూర్యుడు ఎలా సర్వవ్యాపిగా ఉన్నాడు? ఆయనకు ఎన్ని కిరణాలు, ఎన్ని రూపాలు? రాజ్ఞీ నిక్షుభా ఎవరు? దండనాయకుడు ఎవరు? పింగళుడు ఎవరు? ఆయన ఎప్పుడూ ఏమి రాస్తాడు? రాజాశ్రోషలు, కల్మాషపక్షులు ఎవరు? ఆకాశం, మేరు పర్వతం వంటి లక్షణాలు ఏమిటి? దిక్కులలో ఉన్న దేవతలు ఎవరు? ఈ విషయాలు వేదాలలో ఎలా చెప్పబడ్డాయో వివరంగా చెప్పు."
సామ్బోపాఖ్యానే సూర్యవర్ణనమ్ నారద ఉవాచ విస్తరేణానుపూర్వ్యా చ సూర్యం నిగదతః శృణు । తతః శేషాన్ప్రవక్ష్యేఽహం నమస్కృత్య వివస్వతే । । ౧ అవ్యక్తం కారణం యత్తన్నిత్యం సదసదాత్మకమ్ । ప్రధానం ప్రకృతిశ్చేతి యమాహుస్తత్త్వచిన్తకాః । । ౨ గన్ధైర్వర్ణై రసైర్హీనం శబ్దస్పర్శవివర్జితమ్ । జగద్యోనిం మహద్భూతం పరం బ్రహ్మా సనాతనమ్ । । ౩ నిగ్రహం సర్వభూతానామవ్యక్తమభవత్కిల । అనాద్యన్తమజం సూక్ష్మం త్రిగుణం ప్రభవాప్యయమ్ । । ౪ అనాకారమవిజ్ఞేయం తమాహుః పురుషం పరమ్ । తస్యాత్మనా సర్వమిదం జగద్వ్యాప్తం మహాత్మనః । । ౫ తస్యేశ్వరస్య ప్రతిమా జ్ఞానవైరాగ్యలక్షణా । ధర్మేశ్వర్యకృతా బుద్ధిర్బ్రాహ్మీ తస్యాభిమానినః । । ౬ అవ్యక్తాజ్జాయతే తస్య మనసా యద్యదిచ్ఛతి । చతుర్ముఖస్య బ్రహ్మత్వే కాలత్వే చాన్తకృద్భవేత్ । । ౭ సహస్రమూర్ధా పురుషస్తిస్రోవస్థాః స్వయమ్భువః । సత్త్వం రజశ్చ బ్రహ్మత్వే కాలత్వే చ రజస్తమః । । ౮ సాత్త్వికం పురుషత్వే చ గుణవృత్తం స్వయంభువః । బ్రహ్మత్వే సృజతే లోకాన్కాలత్వే చాపి సంక్షిపేత్ । । ౯ పురుషత్వే ఉదాసీనస్తిస్రోఽవస్థాః ప్రజాపతేః । త్రిధా విభజ్య చాత్మానం త్రికాలం సమ్ప్రవర్తతే । । 1.77.౧౦ సృజతే గ్రసతే చైవ వీక్షతే చ త్రిభిః స్వయమ్ । అగ్రే హిరణ్యగర్భస్తు ప్రాదుర్భూతః స్వయమ్భువః । । ౧౧ ఆదిత్యస్యాదిదేవత్వాదజాతత్వాదజః స్మృతః । దేవేషు స మహాన్దేవో మహాదేవః స్మృతస్తతః । । ౧౨ సర్వేశత్వాచ్చ లోకస్య అధీశత్వాచ్చ ఈశ్వరః । బృహత్త్వాచ్చ స్మృతో బ్రహ్మా భవత్వాద్భవ ఉచ్యతే । । ౧౩ పాతి యస్మాత్ప్రజాః సర్వాః ప్రజాపతిరతః స్మృతః । పురే శేతే చ వై యస్మాత్తస్మాత్పురుష ఉచ్యతే । । ౧౪ నోత్పాద్యత్వాదపూర్వత్వాత్స్వయంభూరితి విశ్రుతః । । ౧౫ హిరణ్యాణ్డగతో యస్మాద్గ్రహేశో వై దివస్పతిః । తస్మాద్ధిరణ్యగర్భోఽసౌ దేవదేవో దివాకరః । । ౧౬ ఆపో నారా ఇతి ప్రోక్తా ఋషిభిస్తత్త్వదర్శిభిః । అయనం తస్య తా ఆపస్తేన నారాయణః స్మృతః । । ౧౭ అర ఇత్యేష శీఘ్రార్థో నిపాతః కవిభిః స్మృతః । ఆప ఏవార్ణవా భూత్వా న శీఘ్రాస్తేన తా నరాః
నారదుడు ఇలా అన్నాడు: "సూర్యుని విశేషంగా, క్రమంగా వివరంగా చెబుతాను. ముందుగా వివస్వంతునికి నమస్కరించి, మిగతా విషయాలు చెబుతాను. అదృష్టమయమైన, కారణమైన, శాశ్వతమైన, సత్-అసత్ స్వరూపమైనది ప్రాధాన్యం, ప్రకృతి అని తత్వవేత్తలు అంటారు. దానికి వర్ణం, వాసన, రుచి, శబ్దం, స్పర్శ లేవు. అది జగత్తుకు మూలమైన పరబ్రహ్మం. అది సర్వభూతాలకు ఆధారం, ఆది అంతం లేని, జన్మలేని, సూక్ష్మమైన, మూడు గుణాలతో కూడినది. ఆ పరమాత్మ స్వరూపంగా ఈ జగత్తంతా వ్యాపించింది. ఆ పరమేశ్వరుని రూపం జ్ఞానం, వైరాగ్యం లక్షణంగా ఉంటుంది. ఆయన బుద్ధిని ధర్మమూర్తిగా భావిస్తారు. అవ్యక్తం నుండి ఆయన మనసుతో ఏదైనా కోరుకుంటే, అది బ్రహ్మగా, కాలంగా అవతరిస్తుంది. సహస్రముఖాలున్న పురుషుడు మూడు స్థితుల్లో స్వయంభువుడు. సత్త్వం, రజస్సు బ్రహ్మత్వంలో, కాలంలో రజస్సు, తమస్సు. సాత్విక స్వరూపం పురుషత్వంలో. బ్రహ్మగా లోకాలను సృష్టిస్తాడు, కాలంగా వాటిని లయ చేస్తాడు. పురుషత్వంలో తటస్థంగా ఉంటాడు. మూడు స్థితుల్లో తనను తాను మూడు విధాలుగా విభజించి, మూడు కాలాల్లో ప్రవహిస్తాడు. సృష్టించడంలో, హరించడంలో, పరిశీలించడంలో తానే కారణం. ముందుగా హిరణ్యగర్భుడు స్వయంభువుడిగా ప్రబలిస్తాడు. ఆదిత్యునికి ఆదిదేవతగా, జన్మలేనివాడిగా, దేవతల్లో మహాదేవుడిగా, లోకానికి అధిపతిగా, బ్రహ్మగా, భవుడిగా, ప్రజాపతిగా, పురుషుడిగా, స్వయంభువుడిగా, హిరణ్యాండంలో ఉన్న గ్రహాధిపతిగా, దివాకరుడిగా, హిరణ్యగర్భుడిగా, దేవదేవుడిగా, నారాయణుడిగా పిలవబడతాడు. 'ఆపో నారా' అని ఋషులు చెప్పారు. ఆపో అంటే నీళ్లు, అవే ఆయన ఆశ్రయం. అందువల్ల నారాయణుడు అని పేరు వచ్చింది. 'అర' అంటే వేగంగా అని కవులు చెప్పారు. ఆపో అంటే సముద్రం, అవి వేగంగా ప్రవహిస్తాయి, అందువల్ల నరాలు అని పిలుస్తారు."
౧౮ ఏకార్ణవే పురా తస్మిన్నష్టే స్థావరజఙ్గమే । నారాయణాఖ్యః పురుషః సుష్వాప సలిలే తదా । । సహస్రశీర్షా ౩సుమనాః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । । ౧౯ సహస్రబాహుః ప్రథమః ప్రజాపతిస్త్రయీపథే యః పురుషో౪ నిగద్యతే । ఆదిత్యవర్ణో భువనస్య గోప్తా అపూర్వ ఏకః పురుషః పురాణః । । 1.77.౨౦ హిరణ్యగర్భః పురుషో మహాత్మా సమ్పద్యతే వై తమసా పరస్తాత్ । । ౨౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సామ్బోపాఖ్యానే సూర్యవర్ణనం నామ సప్తసప్తతితమోఽధ్యాయః
ఒకప్పుడు, స్థావరజంగమమంతా ఒకే సముద్రంలో లయమైనప్పుడు, నారాయణుడు అనే పురుషుడు ఆ నీటిలో నిద్రించాడు. ఆయనకు వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి చేతులు, వెయ్యి పాదాలు ఉన్నాయి. ఆయనే మొదటి ప్రజాపతి, త్రయీపథంలో పురుషుడు అని పిలవబడతాడు. ఆయన ఆదిత్యవర్ణుడిగా, జగత్తుకు రక్షకుడిగా, అపూర్వుడిగా, పురాతనుడిగా ఉన్నాడు. హిరణ్యగర్భుడు అయిన ఆ మహాత్ముడు, అంధకారానికి అటీతుడిగా వెలుగుతాడు.
సూర్యమహిమావర్ణనమ్ నారద ఉవాచ తుల్యం యుగసహస్రస్య నైశం కాలముపాస్య సః । శర్వర్యన్తే ప్రకురుతే బ్రహ్మత్వం సర్గకారణాత్ । । ౧ సలిలేనాప్లుతాం భూమి దృష్ట్వా కార్యం విచిన్త్య సః । భూత్వా స తు వరాహో వై అపః సంవిశతే ప్రభుః । । ౨ సఞ్చిత్యైవం స దేవేశో భూమేరుద్ధరణే క్షమః । మహీం మహార్ణవే మగ్నాముద్ధర్తుముపచక్రమే । । ౩ ఉత్తిష్ఠతస్తస్య జలార్ద్రకుక్షేర్మహావరాహస్య మహీం విధార్య । విధున్వతో వేదమయం శరీరం రోమాన్తరస్థా మునయో ౧జపన్తి । । ౪ ఉద్ధృత్యోర్వీం స సలిలాత్ప్రజాసర్గమకల్పయత్ । మనసా జనయామాస పుత్రానాత్మసమాఞ్ఛుభాన్ । । ౫ భృగ్వఙ్గిరసమత్రిం చ పులస్త్యం పులహం కతుమ్ । మరీచిమథ దక్షం చ వశిష్ఠం నవమం తథా । । ౬ నవ ప్రజాపతీన్సృష్ట్వా తతః స పురుషోత్తమః । ప్రాదుర్భూతోఽదితేః పుత్రః ప్రజానాం హితకామ్యయా । । ౭ మరీచాత్కశ్యపం ౨పుత్రం యం వేధా జనయజ్జలే । ప్రజాపతీనాం దశమం తేజసా బ్రహ్మణః సమమ్ । । ౮ వృక్షకన్యాఽదితిర్నామ్నా పత్నీ సా కశ్యపస్య తు । అణ్డం సా జనయామాస భూర్భువఃస్వస్త్రిసంయుతమ్ । । ౯ తత్రోత్పన్నః సహస్రాంశుర్ద్వాదశాత్మా దివాకరః । నవయోజనసాహస్రో విస్తారోఽస్య మహాత్మనః । । విస్తారాస్త్రిగుణశ్చాస్య పరిణాహో విభావసోః । । 1.78.౧౦ యథాపుణ్యం కదమ్బస్య సమన్తాత్కేశరైర్వృతమ్ । తథైవ తేజసాం గోలం సమన్తాద్రశ్మిభిర్వృతమ్ । । ౧౧ సహస్రశీర్షా పురుషో బ్రాహ్మ యోగముదాహరన్ । తైజసస్య చ గోలస్య స తు మధ్యే వ్యవస్థితః । । ౧౨ ఆదత్తే స తు రశ్మీనాం సహస్రేణ సమన్తతః । అపో నదీసముద్రేభ్యో హ్రదకూపేభ్య ఏవ చ । । ౧౩ సౌరీ ప్రభా యా దేవస్య అస్తం యాతే దివాకరే । అగ్నిమావిశతే రాత్రౌ తస్మాద్దూరాత్ప్రకాశతే
నారదుడు ఇలా అన్నాడు: సహస్ర యుగాలంత రాత్రిని ధ్యానించి, ఆ రాత్రి ముగిసిన తరువాత సృష్టి కోసం బ్రహ్మత్వాన్ని స్వీకరించాడు. ఆ తరువాత, నీటిలో మునిగిపోయిన భూమిని చూసి, ఏమి చేయాలో ఆలోచించాడు. అప్పుడు ఆయన వరాహరూపం ధరించి, నీటిలోకి ప్రవేశించాడు. దేవతాధిపతిగా భూమిని మళ్లీ పైకి తీయడానికి సమర్థుడైన ఆయన, సముద్రంలో మునిగిపోయిన భూమిని పైకి తీయటానికి ప్రయత్నించాడు. ఆ మహావరాహుడు నీటిలోంచి భూమిని పైకి లాగుతూ, వేదమయమైన తన శరీరాన్ని ఊపుతూ ఉండగా, ఆయన శరీరంలోని రోమరంధ్రాలలో ఉన్న మునులు జపం చేశారు. భూమిని నీటిలోంచి పైకి తీయగా, ప్రజలను సృష్టించేందుకు మనస్సులో శుభమైన తన సంతానాన్ని ఉత్పత్తి చేశాడు. భృగు, అంగిరసుడు, అత్రి, పులస్త్యుడు, పులహుడు, కతు, మరీచి, దక్షుడు, వశిష్ఠుడు — ఇలా తొమ్మిది మంది ప్రజాపతులను సృష్టించాడు. ఆ తరువాత, పరమపురుషుడు అయిన ఆయన, ఆదితి కుమారుడిగా ప్రజల హితార్థం కోసం ప్రత్యక్షమయ్యాడు. మరీచి నుండి కశ్యపుడు పుట్టాడు; అతడు ప్రజాపతుల్లో పదవవాడిగా, బ్రహ్మకు సమానమైన తేజస్సుతో జన్మించాడు. వృక్షకన్య అయిన ఆదితి, కశ్యపుని భార్యగా, భూర్భువఃస్వః అనే మూడు లోకాలతో కూడిన అండాన్ని ప్రసవించింది. ఆ అండంలో సహస్రాంశుడు, ద్వాదశాత్మకుడైన సూర్యుడు జన్మించాడు. ఆ మహాత్ముడైన సూర్యుని విస్తారం తొమ్మిది వేల యోజనాలు. ఆయన పరిధి మూడు రెట్లు ఎక్కువగా ఉంది. యథాపుణ్యంగా కదంబవృక్షం చుట్టూ కేశరాలు ఉన్నట్లే, సూర్యుని తేజస్సుతో కూడిన గోళాన్ని చుట్టూ కిరణాలు ఆవరించాయి. సహస్రశీర్షుడైన పురుషుడు బ్రహ్మయోగాన్ని ప్రకటించాడు; తేజోమయమైన ఆ గోళం మధ్యలో ఆయన నిలిచాడు. ఆయన తన సహస్ర కిరణాలతో నదులు, సముద్రాలు, సరస్సులు, బావులు మొదలైన వాటి నుండి నీటిని గ్రహిస్తాడు. సూర్యుని కాంతి సాయంత్రం అస్తమించాక అగ్నిలోకి చేరుతుంది, అందువల్ల రాత్రిపూట కూడా దూరంగా వెలుగుతూనే ఉంటుంది.
నక్షత్రగ్రహసోమానాం ప్రతిష్ఠాయోనిరేవ చ । । విధుఋక్షగ్రహాః సర్వే విజ్ఞేయాః సూర్యసభ్భవాః । । ౩౬ రవేః కరసహస్రం యత్ప్రాఙ్మయా సముదాహృతమ్ । తేషాం శ్రేష్ఠాః పునః సప్త రశ్మయో గ్రహసంజ్ఞితాః । । ౩౭ సుషుమ్ణో హరికేశశ్చ విశ్వకర్మా తథైవ చ । సూర్యశ్చైవాపరో రశ్మిర్నామ్నా విష్ణురితి౨ స్మృతః । । ౩౮ ససత్త్వః సర్వబన్ధుస్తు జీవాయతి చ వై జగత్ । సప్తజః ప్రథమస్తత్ర కఞ్జజశ్చ తథా పరః । । ౩౯ తారేయశ్చాపరస్తత్ర గురుః సుమనసాం తథా । ఉగ్రాహ్వః పఞ్చమస్తేషాం పుత్రోఽన్యో వనమాలినః । । కః శేషః సప్తమస్తేషామేతే వై సప్త రశ్మయః । । 1.78.౪౦ ఆదిత్యమూలమఖిలం త్రైలోక్యం సచరాచరమ్ । భవత్యస్మాజ్జగత్సర్వం స దేవాసురమానుషమ్ । । ౪౧ రుద్రేన్ద్రోపేన్ద్రచన్ద్రాణాం విప్రేన్ద్ర త్రిదివౌకసామ్ । మహద్యుతిమతః కృత్స్నం తేజో యత్సార్వలౌకికమ్ । । ౪౨ సర్వాత్మా సర్వలోకేశో దేవదేవః ప్రజాపతిః । సూర్య ఏవ త్రిలోకస్య మూలం పరమదైవతమ్ । । ౪౩ అగ్నౌ ప్రాస్తాహుతిః సమ్యగాదిత్యముపతిష్ఠతే । ఆదిత్యాజ్జాయతే వృష్టిర్వృష్టేరన్నం తతః ప్రజాః । । ౪౪ సూర్యాత్ప్రసూయతే సర్వం తస్మిన్నేవ ప్రలీయతే । భావాభావౌ తు లోకానామాదిత్యాన్నిఃసృతౌ పురా । । ౪౫ ఏతత్తు ధ్యానినాం ధ్యానం మోక్షశ్చాప్యేవ మోక్షిణామ్ । అత్ర గచ్ఛన్తి నిర్వాణం జాయన్తేఽస్మాత్పునః ప్రజాః । । ౪౬ క్షణా ముహూర్తా దివసా నిశాః పక్షాస్తు నిత్యశః । మాసాః సమ్వత్సరాశ్చైవ ఋతవోఽథ యుగాని చ । । అథాదిత్యమృతే హ్యేషాం కాలసంఖ్యా న విద్యతే । । ౪౭ కాలాదృతే న నియమా నాగ్నేర్విహరణక్రియా । ఋతూ నామవిభాగాచ్చ పుష్పమూలఫలం కుతః । । ౪౮ అభావో వ్యవహారాణాం జన్తూనాం దివి చేహ చ । జగత్ప్రతాపనమృతే భాస్కరం వారితస్కరమ్ । । ౪౯ నావృష్ట్యా తపతే సూర్యో నావృష్ట్యా పరివేష్యతే । ఆదిత్యస్య చ నామాని సామాన్యానీహ ద్వాదశ । । 1.78.౫౦ ద్వాదశైవ పృథక్త్వేన తాని వక్ష్యామ్యనేకశః । ఆదిత్యః సవితా సూర్యో మిహిరోఽర్కః ప్రతాపనః । । ౫౧ మార్తండో భాస్కరో భానుశ్చిత్రభానుర్దివాకరః । రవిర్వై ద్వాదశశ్చైవ జ్ఞేయః సామాన్యనామభిః । । ౫౨ విష్ణుర్ధాతా భగః పూషా మిత్రేన్ద్రో వరుణోఽర్యమా । వివస్వానంశుమాంస్త్వష్టా పర్జన్యో ద్వాదశ స్మృతాః । । ౫౩ ఇత్యేతే ద్వాదశాదిత్యాః పృథక్త్వేన ప్రకీర్తితాః । ఉత్తిష్ఠన్తి సదా హ్యేతే మాసైర్ద్వాదశభిః క్రమాత్ । । ౫౪ విష్ణుస్తపతి చైత్రే చ వైశాఖే చార్యమా తథా । వివస్వాఞ్జ్యేష్ఠమాసే తు ఆషాఢే చాంశుమాంస్తథా । । ౫౫ పర్జన్యః శ్రావణే మాసి వరుణః ప్రోష్ఠసంజ్ఞకే । ఇన్ద్రశ్చాశ్వయుజే మాసి ధాతా తపతి కార్తికే । । ౫౬ మార్గశీర్షే తథా మిత్రః పౌషే పూషా దివాకరః । మాఘే భగస్తు విజ్ఞేయస్త్వష్టా తపతి ఫాల్గునే । । ౫౭ తైశ్చ ద్వాదశభిర్విష్ణూ రశ్మీనాం దీప్యతే సదా । దీప్యతే గోసహస్రేణ శతైశ్చ త్రిభిరర్యమా । । ౫౮ ద్విసప్తకైర్వివస్వాంస్తు అంశుమాన్పఞ్చకైస్త్రిభిః । వివస్వానివ పర్జన్యో వరుణశ్చార్యమా ఇవ । । ౫౯ ఇన్ద్రస్తు ద్విగుణైః షడ్భిర్ధాతైకాదశభిః శతైః । మిత్రవద్భగవత్త్వష్టా సహస్రేణ శతేన చ । । 1.78.౬౦ ఉత్తరోపక్రమేఽర్కస్య వర్ధన్తే రశ్మయః సదా । దక్షిణోపక్రమే భూయో హ్రసన్తే సూర్యరశ్మయః । । ౬౧ ఏవం రశ్మిసహస్రం తు సౌర్యం లోకార్థసాధకమ్ । భిద్యతే ఋతుమాసైస్తు సహస్రం బహుధా ౧భృశమ్ । । ౬౨ ఏవం నామ్నాం చతుర్వింశదేకస్యైషా ప్రకీర్తితా । విస్తరేణ సహస్రం తు పునరేవం ప్రకీర్తితమ్ । । ౬౩ ఆసాం పరమయత్నేన బ్రువతే భిన్నదర్శనాః । తామసా బుద్ధిమోహాచ్చ దృష్టాన్తాని బ్రువన్తి హి । । ౬౪ బ్రహ్మాణం కారణం కేచిత్కేచిదాహుర్దివాకరమ్ । కేచిద్భవం పరత్వేన ఆహుర్విష్ణుం తథాపరే । । ౬౫ కారణం తు స్మృతా హ్యేతే నానార్థేషు సురోత్తమాః । ఏకః స తు పృథక్త్వేన స్వయంభూరితి విశ్రుతః । । ౬౬ వనమాలినముగ్రేశం దివి చక్షురివాన్తకమ్ । తం స్వయంభూరితి ప్రోక్తం స సోపర్ణిమనౌపమమ్ । । ౬౭ యథానురజ్యతే వర్ణేర్వివిధైః స్ఫాటికో మణిః । తథా గుణవశాత్తస్య స్వయంభోరనురఞ్జనమ్ । । ౬౮ ఏకో భూత్వా యథా మేఘః పృథక్త్వేన ప్రతిష్ఠితః । వర్ణతో రూపతశ్చైవ తథా గుణవశాత్తు సః । । ౬౯ నభసః పతితం తోయం యాతి స్వాదాన్తరం యథా । భూమే రసవిశేషేణ తథా గుణవశాత్తు సః । । 1.78.౭౦ యథేన్ధనవశాదగ్నిరేకస్తు బహుధాయతే । వర్ణతో రూపతశ్చైవ తథా గుణవశాత్తు సః । । ౭౧ యథా ద్రవ్యవిశేషాచ్చ వాయురేకః పృథగ్భవేత్ । సుగన్ధిః పూతిగన్ధిర్వా తథా గుణవశాత్తు సః । । ౭౨ యథా వా గార్హపత్యోగ్నిరన్యత్సంజ్ఞాన్తరం వ్రజేత్ । దక్షిణాహవనీయాదిబ్రహ్మాదిషు తథా హ్యసౌ । । ౭౩ ఏకత్వే చ పృథక్త్వే చ ప్రోక్తమేతన్నిదర్శనమ్ । తస్మాద్భక్తిః సదా కార్యా దేవే హ్యస్మిన్దివాకరే । । ౭౪ ఏషోఽణ్డజోఽధిగశ్చైవ ఏష ఏవ భృగుస్తథా । ఏష రజస్తమశ్చైవ ఏష సత్త్వగుణస్తథా । । ౭౫ ఏష వేదాశ్చ యజ్ఞాశ్చ సర్వశ్చైవ న సంశయః । సూర్యవ్యాప్తమిదం సర్వం జగత్స్థావరజఙ్గమమ్ । । ౭౬ ౧ఇజ్యతే పూజ్యతే చాసావత్ర యానాత్మకో రవిః । సర్వత్ర సవితా దేవస్తనుభిర్నామభిశ్చ సః । । ౭౭ వసత్యగ్నౌ తథా వాతే వ్యోమ్ని తోయే తథా విభో । ఏవంవిధో హ్యయం సూర్యః సదా పూజ్యో విజానతా । । ౭౮ ఆదిత్యం వేత్తి యస్త్వేవం స తస్మిన్నేవ లీయతే । అప్యేకం వేత్తి యో నామ ధాత్వర్థనిగమై రవేః । । ౭౯ స రోగైర్వర్జితః సర్వైః సద్యః పాపాత్ప్రముచ్యతే । న హి పాపకృతః సామ్బ భక్తిర్భవతి భాస్కరే । । 1.78.౮౦ తథా త్వం పరయా భక్త్యా ప్రపద్యస్వ దివాకరమ్ । యేన వ్యాధివినిర్ముక్తః సర్వాన్కామానవాప్స్యసి । । ౮౧ యథా తవ పితా సామ్బ యథా వేధా యథా హరః । యథా గుణవశాత్తస్య స్వయమ్భోరనురఞ్జనమ్ । । ౮౨ ఏకీభూయ యథా మేఘః పృథక్త్వేన ప్రతిష్ఠతే । వర్ణతో రూపతశ్చైవ తథా గుణవశాత్తు సః । । ౮౩ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సూర్యమహిమవర్ణనం నామాష్టసప్తతితమోఽధ్యాయః
నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, చంద్రుడు — వీటి మూలం, స్థానం అన్నీ సూర్యుని నుంచే ఉద్భవించాయి. చంద్రగ్రహాదులు అన్నీ సూర్యుని సభలో నుంచే పుట్టినవిగా తెలుసుకోవాలి. సూర్యుని వేల కిరణాల మధ్య, ముఖ్యమైన ఏడు కిరణాలు గ్రహాలుగా పిలవబడతాయి. అవి: సుషుమ్ణ, హరికేశ, విశ్వకర్మ, సూర్యుడు, విష్ణు అని పేర్లు. వీటిలో మొదటిది సత్త్వగుణాన్ని కలిగి, జీవులకు జీవాన్ని ఇస్తుంది. సప్తజ, కంజజ, తారేయ, గురువు, ఉగ్రాహ్వ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలోని కొందరు వనమాలిని కుమారుడిగా, మరికొందరు శేషుడిగా, ఇలా ఏడు కిరణాలు ఉంటాయి. ఈ మూడు లోకాలలోని చరాచరమంతా సూర్యుని నుంచే ఉద్భవిస్తుంది. దేవతలు, అసురులు, మనుష్యులు — అందరికీ మూలం సూర్యుడే. రుద్రుడు, ఇంద్రుడు, ఉపేంద్రుడు, చంద్రుడు, బ్రాహ్మణులు, దేవలోకవాసులకు ఉన్న మహాతేజస్సు కూడా సూర్యుని నుంచే. సర్వలోకాలకు అధిపతి, దేవతలకు దేవుడు, ప్రజలకు అధిపతి — సూర్యుడే ఈ మూడు లోకాల మూలమైన పరమదైవం. అగ్నిలో సమర్పించిన హవిస్సు సరిగ్గా సూర్యుని చేరుతుంది. సూర్యుని వల్ల వర్షం, వర్షం వల్ల అన్నం, అన్నం వల్ల ప్రజలు ఉద్భవిస్తారు. సర్వం సూర్యుని నుంచే పుట్టి, చివరికి అందులోనే లయమవుతుంది. లోకాల ఉత్పత్తి, లయ కూడా సూర్యుని నుంచే. ఈ ధ్యానం మోక్షార్థుల ధ్యానం, మోక్షాన్ని కోరేవారికి మోక్షం కూడా ఇక్కడే లభిస్తుంది. ఇక్కడే ప్రజలు మళ్లీ జన్మిస్తారు. క్షణాలు, ముహూర్తాలు, రోజులు, రాత్రులు, పక్షాలు, నెలలు, సంవత్సరాలు, ఋతువులు, యుగాలు — ఇవన్నీ సూర్యుని లేకుండా లెక్కించబడవు. కాలం లేకుండా నియమాలు ఉండవు; అగ్ని లేకుండా కర్మలు జరగవు; ఋతువుల పేర్లు లేకుండా పుష్పాలు, మూలికలు, ఫలాలు ఎలా కలుగుతాయి? సూర్యుని తేజస్సు లేకుండా జీవుల వ్యవహారాలు, పరలోకంలోనూ, ఈ లోకంలోనూ ఉండవు. వర్షం లేకుండా సూర్యుడు వేడిగా ఉండడు, వర్షం లేకుండా చల్లబడడు. సూర్యునికి ఇక్కడ పన్నెండు సాధారణ పేర్లు ఉన్నాయి: ఆదిత్యుడు, సవిత, సూర్యుడు, మిహిరుడు, అర్కుడు, ప్రతాపనుడు, మార్తాండుడు, భాస్కరుడు, భాను, చిత్రభాను, దివాకరుడు, రవి. వీటితో పాటు, విష్ణువు, ధాత, భగ, పూష, మిత్రుడు, ఇంద్రుడు, వరుణుడు, అర్యమ, వివస్వాన్, అంషుమాన్, త్వష్ట, పర్జన్యుడు — వీరు పన్నెండు ఆదిత్యులు. ఈ పన్నెండు ఆదిత్యులు ప్రతి నెలలో ఒక్కొక్కరు ప్రకాశిస్తారు. చైత్రమాసంలో విష్ణువు, వైశాఖంలో అర్యమ, జ్యేష్ఠంలో వివస్వాన్, ఆషాఢంలో అంషుమాన్, శ్రావణంలో పర్జన్యుడు, ప్రోష్ఠపదంలో వరుణుడు, ఆశ్వయుజంలో ఇంద్రుడు, కార్తీకంలో ధాత, మార్గశిరంలో మిత్రుడు, పౌష్యంలో పూష, మాఘంలో భగ, ఫాల్గుణంలో త్వష్ట — ఇలా ప్రతి నెలా ఒక్కో ఆదిత్యుడు ప్రకాశిస్తారు. ఈ ఆదిత్యుల కిరణాలు ఎప్పుడూ వెలుగుతూనే ఉంటాయి. ఉత్తరాయణంలో కిరణాలు పెరుగుతాయి, దక్షిణాయనంలో తగ్గిపోతాయి. సూర్యుని వేల కిరణాలు ఋతువుల, మాసాల ప్రకారం విభిన్నంగా ఉంటాయి. ఈ పేర్లు, లక్షణాలు వివిధ మతపరమైన దృష్టికోణాల ప్రకారం వేరేలా చెప్పబడతాయి. కొందరు బ్రహ్మను మూలంగా, మరికొందరు సూర్యుని, ఇంకొందరు శివుడిని, ఇంకొందరు విష్ణువును పరమాత్మగా భావిస్తారు. కానీ వీరందరూ ఒకే పరమాత్మ యొక్క వివిధ రూపాలు. ఆ పరమాత్మ స్వయంభువుగా, స్వయంగా వెలిసినవాడిగా ప్రసిద్ధి. వనమాలిని, ఉగ్రేశుడు, ఆకాశంలో కంటి వలె, అంత్యమైనవాడిగా ఆయనను పిలుస్తారు. స్వయంభువుడు తన గుణాల ప్రకారం వివిధ రూపాలు ధరించడాన్ని, రంగురంగుల మణి కాంతి వలె, మేఘం నీటిగా మారినట్టు, అగ్ని ఇంధనం వల్ల వేర్వేరు రంగుల్లో కనిపించడంలా, వాయువు వేర్వేరు వాసనలతో ఉండడంలా, అలా పరమాత్మ కూడా గుణాలవల్ల వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపిస్తాడు. గార్హపత్యాగ్ని వంటివి వేర్వేరు పేర్లతో పిలవబడినట్టు, పరమాత్మ కూడా వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపిస్తాడు. అందువల్ల సూర్యునికి ఎప్పుడూ భక్తితో పూజ చేయాలి. ఆయనే అండజుడు, అధిగుడు, భృగువు, రాజస, తమస, సత్త్వగుణాలు, వేదాలు, యజ్ఞాలు అన్నీ ఆయనే. ఈ జగత్తు మొత్తం సూర్యుని తేజస్సుతో నిండి ఉంది. ఆయనే ఇక్కడ పూజించబడతాడు. సర్వత్రా సవితా దేవుడు తన రూపాలతో, పేర్లతో వెలుగుతాడు. అగ్నిలో, వాయువులో, ఆకాశంలో, నీటిలో ఆయన ఉంటాడు. ఇలాంటి సూర్యుడిని జ్ఞానులు ఎప్పుడూ పూజించాలి. ఎవడు సూర్యుని ఈ విధంగా తెలుసుకుంటాడో, అతడు ఆయనే లయమవుతాడు. ఎవడు ఒక్క పేరైనా సూర్యుని అర్థంతో తెలుసుకుంటాడో, అతడు అన్ని వ్యాధులనుండి విముక్తుడై, పాపాలనుండి వెంటనే విడిపోతాడు. పాపకారులకు సూర్యునిపై భక్తి కలగదు. అందువల్ల నీవు పరాభక్తితో సూర్యునిని శరణు కోరుము; అప్పుడు నీవు వ్యాధులనుండి విముక్తుడై, అన్ని మనోరథాలు పొందుతావు. నీ తండ్రి, బ్రహ్మ, శివుడు, స్వయంభువుడు గుణాలవల్ల కలిగిన అనేక రూపాలవలె, మేఘం నీటిగా మారినట్టు, పరమాత్మ కూడా గుణాలవల్ల వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపిస్తాడు.
౧ సామ్బ ఉవాచ అహో సూర్యస్య మాహాత్మ్యం వర్ణితం హర్షవర్ధనమ్ । యేన మే భక్తిరుత్పన్నా పరా హ్యస్మిన్విభావసౌ । । ౨ తతో రాజ్ఞీం మహాభాగాం నిక్షుభాం చ మహామునే । దిణ్డినం పిఙ్గలాదీంశ్చ సర్వాన్కథయ మే మునే । । ౩ నారద ఉవాచ ప్రాగుక్తేఽర్కస్య ద్వే భార్యే రాజ్ఞీ నిక్షుభసంజ్ఞితే । తయోర్హి రాజ్ఞీ ద్యౌర్జ్ఞేయా నిక్షుభా పృథివీ స్మృతా । ।౪ సౌమ్యమాసస్య౨ సప్తమ్యాం ద్యావార్కః సహ యుజ్యతే । మాఘకృష్ణస్య సప్తమ్యాం మహ్యా సహ భవేద్రవిః । । భూరాదిత్యశ్చ భగవాన్గచ్ఛతః సఙ్గమం తథా । । ౫ ఋతుస్నాతా మహీ తత్ర గర్భం గృహ్ణాతి భాస్కరాత్ । ద్యౌర్జలం సూయతే గర్భం వర్షాస్విహ చ భూతలే । । ౬ తతస్త్రైలోక్యభూత్యర్థం౩ మహీ సస్యాని సూయతే । సస్యోపయోగసంహృష్టా జుహ్వత్యాహుతయో ద్విజాః । । ౭ స్వాహాకారస్వధాకారైర్యజన్తి పితృదేవతాః । । ౮ నిక్షుభా సూయతే యస్మాదన్నౌషధిసుధామృతైః । మర్త్యాన్పితౄంశ్చ దేవాంశ్చ తేన భూర్నిక్షుభా స్మృతా । । ౯ యథా రాజ్ఞీ ద్విధా భూతా యస్య చేయం సుతా మతా । అపత్యాని చ యాన్యస్యాస్తాని వక్ష్యామ్యశేషతః । । 1.79.౧౦ మరీచిర్బ్రహ్మణః పుత్రో మరీచేః కశ్యపః సుతః । తస్మాద్ధిరణ్యకశిషుః ప్రహ్లాదస్తస్య చాత్మజః । । ౧౧ ప్రహ్లాదస్య సుతో నామ్నా విరోచన ఇతి శ్రుతః । విరోచనస్య భగినీ సంజ్ఞాయా జననీ శుభా । । ౧౨ హిరణ్యకశిపోః పౌత్రీ దితేః పుత్రస్య సా స్మృతా । సా విశ్వకర్మణః పుత్రీ ప్రాహ్లాదీ ప్రోచ్యతే బుధైః । । ౧౩ అథ నామ్నా సురూపేతి మరీచేర్దుహితా శుభా । పుత్రీ హ్యఙ్గిరసః సా తు జననీ తు బృహస్పతేః । । ౧౪ బృహస్పతేస్తు భగినీ విశ్రుతా బ్రహ్మవాదినీ । ప్రభాసస్య తు సా పత్నీ వసూనామష్టమస్య తు । । ౧౫ ప్రసూతా విశ్వకర్మాణం సర్వశిల్పకరం వరమ్ । స వై నామ్రా పునస్త్వష్టా త్రిదశానాం చ వార్ధకిః । । ౧౬ దేవాచార్యశ్చ తస్యేయం దుహితా విశ్వకర్మణః । సురేణురితి విఖ్యాతా త్రిషు లోకేషు భామినీ । । ౧౭ రాజ్ఞీ సంజ్ఞా చ ద్యౌస్త్వాష్ట్రీ ప్రభా సైవ విభావ్యతే । తస్యాత్తు యా తనుచ్ఛాయా నిక్షుభా సా మహీమయీ । । ౧౮ సా౧ తు భార్యా భగవతో మార్తణ్డస్య మహాత్మనః । సాధ్వీ పతివ్రతా దేవీ రూపయౌవనశాలినీ । । ౧౯ న తు తాం నరరూపేణ సూర్యో భజతి వై పురా । ఆదిత్యస్యేహ తద్రూపం మహతా స్వేన తేజసా । । 1.79.౨౦ గాత్రేష్వప్రతిరూపేషు నాతికాన్తమివాభవత్ । అనిష్పత్రేషు గాత్రేషు గోలం దృష్ట్వా పితామహః । । ౨౧ మార్తస్త్వం భవ చాణ్డస్తు మార్తణ్డస్తేన స స్మృతః । దేవానాం చ యతస్త్వాదిస్తేనాదిత్య ఇతి స్మృతః । । ౨౨ అతః పరం ప్రవక్ష్యామి ప్రజాస్తస్య మహాత్మనః । త్రీణ్యపత్యాని సంజ్ఞాయాం జనయామాస వై రవిః । । ౨౩ వర్షాణాం తు సహస్రం వై వసమానా పితుర్గృహే । భర్తుః సమీపం యాహీతి పిత్రోక్తా సా పునఃపునః । । ౨౪ అగచ్ఛద్వడవా భూత్వా త్యక్త్వా రూపం యశస్వినీ । ఉత్తరాంశ్చ కురూన్గత్వా తృణాన్యనుచచార హ । । ౨౫ పితుః సమీపం యా భార్యా సంజ్ఞా యా వచనేన సా । సంజ్ఞాయా ధారయద్రూపం ఛాయా సూర్యముపస్థితా । । ౨౬ ద్వితీయాయాం తు సంజ్ఞాయాం సంజ్ఞేయమితి చిన్తయన్ । ఆదిత్యో జనయామాస పుత్రౌ కన్యాం చ రూపిణీమ్ । । ౨౭ పూర్వజస్య మనోస్తుల్యౌ సాదృశ్యేన చ తావుభౌ । శ్రుతశ్రవాశ్చ ధర్మజ్ఞః శ్రుతకర్మా తథైవ చ । । ౨౮ శ్రుతశ్రవా మనుస్తాభ్యాం సావర్ణిర్యో భవిష్యతి । శ్రుతకర్మా తు విజ్ఞేయో గ్రహో యో వై శనైశ్చరః । । ౨౯ కన్యా చ తపతీ నామ రూపేణాప్రతిరూపిణీ । సంజ్ఞా తు పార్థివీ తేషామాత్మజానాం యథాకరోత్ । । 1.79.౩౦ న స్నేహం పూర్వజానాం తు తథా కృతవతీ తు సా । మనుస్తు క్షమతే తస్యా యమస్తస్యా న చక్షమే । । ౩౧ బహుశో యాత్యమానస్తు పితుః పత్న్యా సుదుఃఖితః । స వై కోపాచ్చ బాల్యాచ్చ భావినోఽర్థస్య వై బలాత్ । । ౩౨ పదా సన్తర్జయామాస సంజ్ఞాం వైవస్వతో యమః । తం శశాప తతః క్రోధాత్సంజ్ఞా సా పార్థివీ భృశమ్ । । ౩౩ పదా తర్జయసే యన్మాం పితుర్భార్యాం గరీయసీమ్ । తస్మాత్తవైష చరణః పతిష్యతి న సంశయః । । ౩౪ యమస్తు తేన శాపేన భృశం పీడితమానసః । మనునా సహ తన్మాతుః పితుః సర్వం న్యవేదయత్ । । ౩౫ స్నేహేన తుల్యమస్మాసు మాతా దేవ న వర్తతే । నిఃస్నేహాఞ్జ్యాయసో హ్యస్మాత్కనీయాం సం బుభూషతి । । ౩౬ తస్యా మయోద్యతః పాదో న తు దేవ నిపాతితః । బాల్యాద్వా యది వా మోహాత్తద్భవాన్క్షన్తుమర్హతి । । ౩౭ శప్తోఽహమస్మింల్లోకేశ జనన్యా తపతాం వర । తవ ప్రసాదాచ్చరణస్త్రాయతాం మహతో భయాత్ । । ౩౮ రవిరువాచ అసంశయం మహత్పుత్ర భవిష్యత్యత్ర కారణమ్ । యేన త్వామావిశత్క్రోధో ధర్మజ్ఞం ధర్మశాలినమ్ । । ౩౯ సర్వేషామేవ శాపానాం ప్రతిఘాతస్తు విద్యతే । న తు మాత్రాభిశప్తానాం క్వచిన్మోక్షో భవేదిహ । । 1.79.౪౦ న శక్యమేతన్మిథ్యా మే కర్తుం మాతుర్వచస్తవ । కిఞ్చిత్తేఽహం విధాస్యామి పితృస్నేహాదనుగ్రహమ్ । ।౪ ౧ కృమయో మాంసమాదాయ యాస్యన్తి తు మహీతలే । కృతం తస్యా వచః సత్యం త్వం చ త్రాతో భవిష్యసి । ।౪ ౨ సుమన్తురువాచ ఆదిత్యస్త్వబ్రవీచ్ఛాయాం కిమర్థం తనయావుభౌ । తుల్యేష్వభ్యధికః స్నేహ ఏకత్ర క్రియతే త్వయా । । ౪౩ సా౧ తత్పురాభవం తస్మై నాచచక్షే వివస్వతే । ఆత్మానం స సమాధాయ వక్తుం తస్యామపశ్యత్ । ।౪౪ తాం శప్తుకామో భగవానుద్యతః కుపితస్తతః । తతశ్ఛాయా యథావృత్తమాచచక్షే వివస్వతే । । ౪౫ వివస్వాంస్తు తతః క్రుద్ధః శ్రుత్వా శ్వశురమాగతః । సా చాపి తం యథాన్యాయమర్చయిత్వా దివాకరమ్ । । నిర్దగ్ధుకామం రోషేణ సాన్త్వయామాస తం శనైః ।।౪౬ విశ్వకర్మోవాచ తవాతితేజసావిష్టమిదం రూపం సుదుఃసహమ్ । అసహన్తీ తు సంజ్ఞా చ వనే చరతి శాద్వలే ।।౪౭ ద్రక్ష్యతే తాం భవానద్య స్వాం మాయాం శుభచారిణీమ్ । రూపార్థం భవతోరణ్యే చరన్తీం సుమహత్తపః ।।౪౮ రూపం తే బ్రహ్మణో వాక్యాద్యది వై రోచతే విభో । ప్రశాతయామి దేవేన్ద్ర శ్రేయోఽర్థం జగతః ప్రభో ।।౪౯ సన్తుష్టస్తస్య తద్వాక్యం బహు మేనే మహాతపాః । తతోఽన్వజానాత్త్వష్టారం రూపనిర్వర్తనాయ తు ।।1.79.౫౦ విశ్వకర్మా హ్యనుజ్ఞాతః శాకద్వీపే వివస్వతః । భ్రమిమారోప్య తత్తేజః శాతయామాస తస్య వై ।।౫ ౧ ఆజానులిఖితశ్చాసౌ నిపుణం విశ్వకర్మణా । లేఖనం నాభ్యనన్దత్తు తతస్తేన నివారితః ।।౫౨ తత్ర తద్భాసితం రూపం తేజసా ప్రకృతేన తు । కాన్తాత్కాన్తతరం భూత్వా అధికం శుశుభే తతః ।।౫౩ దదర్శ యోగమాస్థాయ స్వాం భార్యాం వడవాం తథా । అదృశ్యాం సర్వభూతానాం తేజసా స్వేన సంవృతామ్ ।।౫౪ అశ్వరూపేణ మార్తణ్డస్తాం ముఖేన సమాసదత్ । మైథునాయ విచేష్టన్తో పరపుంసో విశఙ్కయా ।।౫౫ సా తం వివస్వతః శుక్రం నాసాభ్యాం సమధారయత్ । దేవౌ తస్యామజాయేతామశ్వినౌ భిషజాం వరౌ ।।౫౬ నాసత్యశ్చైవ దస్రశ్చ తౌ స్మృతౌ నామతోఽశ్వినౌ । అతః పరం స్వకం రూపం దర్శయామాస భాస్కరః ౫౭ తతస్తు జనయామాస సంజ్ఞా సూర్యసుతం శుభమ్ । రూపేణ చాత్మనస్తుల్యం రేవతం నామ నామతః । । ౫౮ పిర్తుగృహ్యాష్టమం సోఽశ్వం జాతమాత్రః పలాయత । స తస్మిన్త్సకృదారూఢస్తమశ్వం నైవ ముఞ్జతి । । ౫౯ తతోఽర్కేణ సమాదిష్టౌ దణ్డనాయకపిఙ్గలౌ । అశ్వం ప్రత్యానయేథాం మే మా బలాచ్ఛిద్రతోఽస్య తు । । 1.79.౬౦ పార్శ్వస్థౌ తిష్ఠతస్తస్య అశ్వచ్ఛిద్రాభికాఞ్క్షిణౌ । న చ్ఛిద్రం తు లభేతే తౌ తస్యాద్యాపి మహాత్మనః । । ౬౧ ప్లవన్గచ్ఛత్యసౌ యస్మాత్సంజ్ఞాయాః శాన్తిదః సుతః । రేవృస్తు చ గతౌ ధాతూ రేవన్తస్తేన స స్మృతః । । ౬౨ మనుర్యమో యమీ చైవ సావర్ణిః స శనైశ్చరః । తపతీ చాశ్వినౌ చైవ రేవన్తశ్చ రవేః సుతాః । । ౬౩ ఏవమేషా పురా సంజ్ఞా ద్వితీయా పార్థివీ స్మృతా । యా సంజ్ఞా సా స్మృతా రాజ్ఞీ ఛాయా యా సా తు నిక్షుభా । । ౬౪ రాజృదీప్తౌ స్మృతో ధాతూ రాజా రాజతి యత్సదా । అధికః సర్వభూతేభ్యో రాజతే చ దివాకరః । । ౬౫ అధికం రాజతే యస్మాత్తస్మాద్రాజా స ఉచ్యతే । రాజ్ఞః పత్నీ తు సా యస్మాత్తస్మాద్రాజ్ఞీ ప్రకీర్తితా । । ౬౬ క్షుభ సఞ్చలనే ధాతుర్నిశ్చలా తేన నిక్షుభా । భవన్తీత్యథ వా యస్మాత్స్వర్గీయాః ౧ క్షుద్వివర్జితాః । । ఛాయాం తాం విశతే దివ్యాం స్మృతా సా తేన నిక్షుభా । । ౬౭ దృష్ట్వా జనం సదా తాత భృశం పీడితమానసమ్ । ధర్మేణ రఞ్జయామాస ధర్మరాజస్తతః స్మృతః । । ౬౮ శుద్ధేన కర్మణా తాత శుభేన పరమద్యుతిః । పితౄణామాధిపత్యం చ లోకపాలత్వమాప చ । । ౬౯ సామ్ప్రతం వర్తతే యోఽయం మనుర్లోకే మహామతే । యస్యాన్వవాయే జాతస్తు శఙ్ఖచక్రగదాధరః । । 1.79.౭౦ యమస్య భగినీ యా తు యమీ కన్యా యశస్వినీ । సాభవత్సరితాం శ్రేష్ఠా యమునా లోకపావనీ । । ౭౧ మనుః ప్రజాపతిస్త్వేష సావర్ణిః స మహాయశాః । భవిష్యన్స మనుస్తాత అష్టమః పరికీర్తితః । । ౭౨ మేరుపృష్ఠే తపో దివ్యమద్యాపి చరతే ప్రభుః । భ్రాతా శనైభ్రరస్తస్య గ్రహత్వం స తు లబ్ధవాన్ । । ౭౩ తపతీ నామ యా నామ్నా తయోః కన్యా గరీయసీ । సా బభూవ శుభా పత్నీ రాజ్ఞః సంవరణస్య తు । । ౭౪ తాపీ నామ నదీ చేయం విన్ధ్యమూలాద్వినిఃసృతా । నిత్యం పుణ్యజలా స్నానే పశ్చిమోదధిగామినీ । । ౭౫ సౌమ్యయా సఙ్గతా సా తు సర్వపాపభయాపహా । వైవస్వతీ యథా వీర సఙ్గతా ౧శివకాన్తయా । । ౭౬ అశ్వినౌ దేవవైద్యత్వం లబ్ధవన్తౌ యదూత్తమ । తయోః కర్మోపజీవన్తి లోకేస్మిన్భిషజః సదా । । ౭౭ రేవన్తో నామ యోఽర్కస్య రూపేణార్కసమః సుతః । ౨అశ్వానామాధిపత్యే తు యోజితః స తు భానునా । । ౭౮ క్షేమేణ గచ్ఛతేఽధ్వానం యస్తం పూజయతే పథి । సుఖప్రసాద్యో మర్త్యానాం సదా యదుకులోద్వహ । । ౭౯ త్వష్టాపి తేజసా తేన మార్తణ్డస్యైవ చాజ్ఞయా । భోజానుత్పాదయామాస పూజాయై సత్య సువ్రత । । 1.79.౮౦ య ఇదం జన్మ దేవస్య శృణుయాద్వా పఠేత వా । వివస్వతో హి పుత్రాణాం సర్వేషామమితౌజసామ్ । । ౮౧ సర్వపాపవినిర్ముక్తో యాతి సూర్యసలోకతామ్ । ఇహ రాజా భవత్యేవ పునరేత్య న సంశయః । । ౮౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే ఆదిత్యమాహాత్మ్యవర్ణనం నామైకోనాశీతితమోఽధ్యాయః
సాంబుడు ఇలా అన్నాడు: 'హాయ్! సూర్యుని మహాత్మ్యం ఎంత అద్భుతంగా, ఆనందాన్ని కలిగించేలా వివరించబడింది! దీనివల్ల నాకు ఈ తేజోమయుడిపై గొప్ప భక్తి కలిగింది. మహామునీ! ఇప్పుడు నీవు రాజ్ఞీ, నిక్షుభా, దిండిన, పింగళాది ఇతరుల కథలు కూడా చెప్పు.' నారదుడు ఇలా అన్నాడు: 'మునిపోతా! ఇంతకు ముందు చెప్పినట్లు సూర్యునికి రెండు భార్యలు — రాజ్ఞీ, నిక్షుభా. వీరిలో రాజ్ఞీ అంటే ఆకాశం, నిక్షుభా అంటే భూమి. శుక్లపక్ష సప్తమి రోజున సూర్యుడు ఆకాశంతో కలిసిపోతాడు; మాఘ కృష్ణ సప్తమి రోజున భూమితో కలిసిపోతాడు. భూమి స్నానం చేసి, సూర్యుని తేజస్సు ద్వారా గర్భాన్ని గ్రహిస్తుంది. ఆకాశం వర్షకాలంలో నీటిని ప్రసవిస్తుంది; భూమి ఆ నీటిని తీసుకుని త్రైలోక్యాభివృద్ధి కోసం పంటలను పండిస్తుంది. ఆ పంటలతో సంతోషించిన బ్రాహ్మణులు హవిస్సులు సమర్పిస్తారు. స్వాహా, స్వధా మంత్రాలతో పితృదేవతలను ఆహ్వానిస్తారు. భూమి పంటలు, ఔషధాలు, అమృతంతో మానవులు, పితృదేవతలు, దేవతలకు జీవనం ఇస్తుంది. అందుకే భూమిని నిక్షుభా అంటారు.' రాజ్ఞీ రెండు భాగాలుగా విడిపోయింది; ఆమె సంతానాన్ని ఇప్పుడు పూర్తిగా చెబుతాను. మరీచి బ్రహ్మ కుమారుడు; మరీచికి కశ్యపుడు పుట్టాడు; కశ్యపునికి హిరణ్యకశిపుడు, అతనికి ప్రహ్లాదుడు, ప్రహ్లాదునికి విరోచనుడు. విరోచనునికి సోదరి సంజ్ఞా, ఆమె విశ్వకర్మ కుమార్తె. ఆమెను ప్రహ్లాదీ అంటారు. మరీచికి మరో కుమార్తె సురూప, ఆమె అంగిరసుని కుమార్తె, బృహస్పతికి తల్లి. బృహస్పతికి సోదరి బ్రహ్మవాదిని. ఆమె విశ్వకర్ముని భార్య, అతనికి విశ్వకర్ముడు పుట్టాడు. విశ్వకర్ముడు త్వష్టగా మారి దేవతలకు వాస్తుశిల్పి అయ్యాడు. ఆయన కుమార్తె సురేణు, మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధురాలు. రాజ్ఞీ, సంజ్ఞా, ద్యౌస్త్వాష్ట్రి, ప్రభా — వీన్నీ ఒకే వ్యక్తి. ఆమె నీడే నిక్షుభా, భూమిగా మారింది. ఆమె మార్తాండుని భార్య, సతీమంతురాలు, సౌందర్యవతి. కానీ సూర్యుడు తన అసాధారణ తేజస్సుతో ఆమెను మానవ రూపంలో అనుభవించలేకపోయాడు. ఆమె శరీరం పూర్తిగా ఆకర్షణీయంగా లేకపోవడం వల్ల బ్రహ్మ ఆమెను మార్తాండుడిగా, అండజుడిగా పిలిచాడు. ఆ తరువాత, సంజ్ఞా సూర్యునికి మూడు సంతానాన్ని ప్రసవించింది. ఆమె తండ్రి ఇంట్లో వెయ్యేళ్లు ఉండగా, తండ్రి 'భర్తవద్దకు వెళ్ళు' అన్నాడు. ఆమె అశ్వరూపంలో ఉత్తర కురువులకు వెళ్ళి, గడ్డి తింటూ అడవిలో తిరిగింది. సంజ్ఞా స్థానంలో ఆమె నీడ అయిన ఛాయా సూర్యుని వద్ద నిలిచింది. ఛాయాలో సూర్యుడు ఇద్దరు కుమారులను, ఒక కుమార్తెను కనుగొన్నాడు. వారు మనువు, యముడు, తపతి. ఛాయా తన సంతానాన్ని ముందువారిలా ప్రేమించలేదు. యముడు చిన్నప్పుడే తల్లి పట్ల కోపంతో ఆమెను కాలితో తన్నాడు. దాంతో సంజ్ఞా యముని శపించింది: 'నన్ను తన్నినందుకు నీ కాలు నేలపై పడిపోతుంది.' యముడు ఈ శాపాన్ని తండ్రికి చెప్పాడు. సూర్యుడు అన్నాడు: 'మాతృశాపం తప్పించుకోలేం, కానీ నీకు ఉపశమనం కలుగుతుంది.' ఆ తరువాత సూర్యుడు ఛాయాను ప్రశ్నించాడు: 'నీవు ఎందుకు ఇద్దరు పిల్లలను సమానంగా ప్రేమించలేదు?' ఛాయా నిజాన్ని చెప్పలేదు. చివరికి విశ్వకర్ముడు వచ్చి, సూర్యుని తేజస్సును తగ్గించాడు. సూర్యుడు తన అసలు రూపంలో సంజ్ఞను చూసి, ఆమెను అశ్వరూపంలో గుర్తించాడు. వారి కలయికతో అశ్వినీ దేవతలు పుట్టారు. ఆ తరువాత సంజ్ఞా సూర్యునికి మరొక కుమారుడిని — రేవంతుడు — ప్రసవించింది. రేవంతుడు అశ్వాధిపతిగా నియమించబడ్డాడు. యముని సోదరి యమునా నది అయింది. మనువు ప్రస్తుత ప్రజాపతి, అతని వంశంలో విష్ణువు అవతరించాడు. అశ్వినీ దేవతలు దేవతలకు వైద్యులుగా ప్రసిద్ధి. రేవంతుడు మార్గంలో ప్రయాణించే వారికి రక్షకుడు. ఈ విధంగా సూర్యుని సంతానం విస్తరించింది. ఎవడు ఈ కథను వినినా, చదువినా, సూర్యుని లోకాన్ని పొందుతాడు; భూమిపై రాజుగా జన్మిస్తాడు, తిరిగి జన్మించడు.
ఆదిత్యమహిమావర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ఇత్థం శ్రుత్వా కథాం దివ్యాం హేలిమాహాత్మ్యమాశ్రితామ్ । సామ్బః పప్రచ్ఛ భూయోఽపి నారదం మునిసత్తమమ్ । । ౧ సామ్బ ఉవాచ సూర్యపూజాఫలం యచ్చ యచ్చ దానఫలం మహత్ । ప్రణిపాతే ఫలం యచ్చ గీతవాద్యే చ యత్ ఫలమ్ । । ౨ భాస్కరస్య ద్విజశ్రేష్ఠ తన్మే బ్రూహి సమన్తతః । యేన సమ్పూజయామ్యేష భానుం దేవైః౧ సదార్చితమ్ । ౩ నారద ఉవాచ ఇమమర్థం పురా పృష్టో బ్రహ్మా లోకపితామహః । దిణ్డినా యదుశార్దూల శృణుష్వైకాగ్రమానసః । । ౪ సుఖాసీనం తథా దేవం సురజ్యేష్ఠం పితామహమ్ । ప్రణమ్య శిరసా దిణ్డిరిదం వచనమబ్రవీత్ । । ౫ దిణ్డిరువాచ సూర్యపూజాఫలం బ్రూహి బ్రూహి దానఫలం తథా । ప్రణామే యత్ఫలం దేవ యచ్చోక్తం తౌర్యకత్రయే । । ౬ ఇతిహాసపురాణాభ్యాం కారితే శ్రవణే తథా । పురతో దేవదేవస్య యత్ఫలం స్యాత్తదుచ్యతామ్ । । ౭ మార్జనే లేపనే యచ్చ దేవదేవస్య మన్దిరే । భాస్కరస్య కృతే బ్రూహి మమ లోకపితామహ । । ౮ బ్రహ్మోవాచ స్తుతిజప్యోపహారేణ పూజయా న నరో రవేః । ఉపవాసేన షష్ఠ్యాం చ సర్వపాపః ప్రముచ్యతే । । ౯ ప్రణిధాయ శిరో భూమౌ నమస్కారపరో రవేః । తత్క్షణాత్సర్వపాపేభ్యో ముచ్యతే నాత్ర సంశయః । । 1.80.౧౦ భక్తియుక్తో నరో యస్తు రవేః కుర్యాత్ప్రదక్షిణామ్ । ప్రదక్షిణీ కృతా తేన సప్తద్వీపా ౧భవేన్మహీ । । ౧౧ సూర్యలోకం వ్రజేచ్చాపి ఇహ రోగైశ్చ ముచ్యతే । ఉపానహౌ పరిత్యజ్య అన్యథా నరకం వ్రజేత్ । । ౧౨ సోపానత్కో నరో యస్తు ఆరోహేత్సూర్యమన్దిరమ్ । స యాతి నరకం ఘోరమసిపత్రవనం విభో । । ౧౩ సూర్యం మనసి యః కృత్వా కుర్యాద్వ్యోమప్రదక్షిణామ్ । ప్రదక్షిణీ కృతాస్తేన సర్వే దేవా భవన్తి హి । । ౧౪ పరితుష్టాశ్చ తే సర్వే ప్రయచ్ఛన్తి గతిం శుభామ్ । సర్వే దేవా మహాబాహో హ్యభీష్టం తు పరన్తప । । ౧౫ ఏకాహారో నరో భూత్వా షష్ఠ్యాం యోఽర్చయతే రవిమ్ । సప్తమ్యాం వా మహాబాహో సూర్యలోకం స గచ్ఛతి । । ౧౬ అహోరాత్రోపవాసీ స పూజయేద్యస్తు భాస్కరమ్ । సప్తమ్యాం వాథ షష్ఠ్యాం వా స గచ్ఛేత్పరమాం గతిమ్ । । ౧౭ కృష్ణపక్షస్య సప్తమ్యాం సోపవాసో జితేన్ద్రియః । సర్వరక్తోపహారేణ పూజయేద్యస్తు భాస్కరమ్ । । ౧౮ పఙ్కజైః కరవీరైర్వా కుఙ్కమోదకచన్దనైః । మోదకైశ్చ గణశ్రేష్ఠ సూర్యలోకం స గచ్ఛతి । । ౧౯ శుక్లపక్షస్య సప్తమ్యాముపవాసరతః సదా । సర్వశుక్లోపహారేణ పూజయేద్యస్తు భాస్కరమ్ । । 1.80.౨౦ జాతీముద్గరకైశ్చైవ శ్వేతోత్పలకదమ్బకైః । పాయసేన ౧తథా దేవం సవజ్రేణార్చయేద్రవిమ్ । । ౨౧ సర్వపాపవిశుద్ధాత్మా విధుః కాన్త్యా న సంశయః । హంసయుక్తేన యానేన హంసలోకమవాప్నుతే । । ౨౨ దిణ్డిరువాచ బ్రూహి మే విస్తరాద్దేవ సప్తమీకల్పముత్తమమ్ । ఉపోష్య సప్తమీం యేన గమిష్యే శరణం రవేః । । ౨౩ బ్రహ్మోవాచ సాధు పృష్టోఽస్మి భవతా సప్తమీకల్పముత్తమమ్ । యథా సహస్రకిరణః పురా పృష్టోఽరుణేన వై । । ౨౪ కథితాః సప్త సప్తమ్యో భానునా శ్రేయసే నృణామ్ । అరుణస్య గణశ్రేష్ఠ పృచ్ఛతః కారణాన్తరే । । ౨౫ కస్యచిత్త్వథ కాలస్య దేవదేవం దివాకరమ్ । ధ్యానమాశ్రిత్య తిష్ఠన్తమరుణో వాక్యమబ్రవీత్ । । ౨౬ కిమర్థం దేవదేవశ ధ్యానమాశ్రిత్య తిష్ఠసి । దినం న యాతి దేవేశ కారణం మమ కథ్యతామ్ । । ౨౭ కురు చఙ్క్రమణం దేవ వహమానో దివస్పతే । ఇత్యేవం భగవాన్పృష్ట ఇదం వచనమబ్రవీత్ । । ౨౮ శృణు త్వం ద్విజశార్దూల యదర్థం ధ్యానమాశ్రితః । అర్వావసుర్ద్విజశ్రేష్ఠః స చాపుత్రః ఖగోత్తమ । । ౨౯ ఆరాధయతి మాం నిత్యం గన్ధపుష్పోపహారకైః । పుత్రకామః ఖగశ్రేష్ఠ న చ జానాత్యయం యథా । । 1.80.౩౦ పుత్రదోఽహం భవే యేన విధినా పూజితః ఖగ । శ్రూయతాం చ విధిః సర్వే యేన ప్రీతో భవే నృణామ్ । । ౩౧ సప్తమీకల్పసంజ్ఞో వై విధీనాముత్తమో విధిః । యస్తు మాం పూజయేన్నిత్యం తస్య పుత్రాన్దదామ్యహమ్ ।। ౩౨ గృహ్ణీష్వ సప్తమీకల్పం గత్వా బ్రూహి ద్విజోత్తమమ్ । యేనాహం బహుపుత్రత్వం దద్యాం తస్య తథా ఖగ । । ౩౩ శ్రుత్వా భానోః క్షణాదేవ జగామ స ఖగోత్తమః । కథయామాస తత్సర్వం భానోర్వచనమాదితః । । ౩౪ బ్రాహ్మణస్య ఖగశ్రేష్ఠ స చ శ్రుత్వా ద్విజోత్తమః । చకార సప్తమీకల్పం యథాఖ్యాతం ఖగేన తు । । ౩౫ ఋద్ధిం వృద్ధిం తథారోగ్యం ప్రాప్య పుత్రాంశ్చ పుష్కలాన్ । గతోఽసౌ సూర్యలోకం చ తేజసా తత్సమోభవత్ । । ౩౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పమాహాత్మ్యవర్ణనం నామాశీతితమోఽధ్యాయః
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: పరమ పవిత్రమైన హేలి మహిమను విన్న అనంతరం, సామ్బుడు మునులలో శ్రేష్ఠుడైన నారదునిని మరల అడిగాడు. సామ్బుడు ఇలా అన్నాడు: సూర్యుని పూజ వల్ల కలిగే ఫలితాలు, దానం వల్ల వచ్చే గొప్ప ఫలితాలు, నమస్కారం వల్ల కలిగే ఫలితాలు, పాటలు వాయిద్యాల ద్వారా కలిగే ఫలితాలు—ఇవి అన్నీ నాకు పూర్తిగా చెప్పు. దేవతలందరూ పూజించే భాస్కరుడిని నేను ఎలా పూజించాలో వివరంగా చెప్పు. నారదుడు ఇలా అన్నాడు: యదేవిధంగా బ్రహ్మదేవుడిని దిండినుడు ఒకప్పుడు అడిగాడో, అదే విధంగా నీవు శ్రద్ధతో విను. దేవతలలో పెద్దవాడైన బ్రహ్మను దిండినుడు నమస్కరించి ఇలా అడిగాడు: సూర్యుని పూజ ఫలం, దానం ఫలం, నమస్కారం ఫలం, తూర్యకత్రయ పూజ ఫలం, పురాణ శ్రవణ ఫలం, దేవాలయంలో శుభ్రత, అలంకరణ ఫలితాలు—ఇవి అన్నీ నాకు వివరంగా చెప్పు. బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు: సూర్యుని స్తోత్రాలు, జపాలు, పూజలు, ఉపవాసం చేయడం వల్ల మనిషి అన్ని పాపాలనుండి విముక్తి పొందుతాడు. భూమిపై తలవంచి నమస్కారం చేసినవెంటనే అన్ని పాపాలు పోతాయి—ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. భక్తితో సూర్యుని ప్రదక్షిణ చేయడం వల్ల ఏడు ద్వీపాల భూమిని ప్రదక్షిణ చేసిన ఫలితం లభిస్తుంది. సూర్యలోకాన్ని చేరుతాడు, అన్ని రోగాలు పోతాయి. చెప్పిన విధంగా ఉపవాసం చేయకుండా చెప్పిన నియమాలు పాటించకపోతే నరకానికి పోవాల్సి వస్తుంది. చెప్పిన విధంగా మెట్లతో సూర్యాలయానికి ఎక్కితే నరకంలో గోపురమైన అగ్నివనంలో పడతాడు. మనసులో సూర్యుని నిలిపి ఆకాశ ప్రదక్షిణ చేసినా అన్ని దేవతలు సంతోషించి శుభమైన గతి ఇస్తారు. ఏకాహారంగా ఉండి షష్ఠి లేదా సప్తమి రోజున సూర్యుని పూజిస్తే సూర్యలోకాన్ని చేరుతాడు. రాత్రి పగలు ఉపవాసం చేసి సప్తమి లేదా షష్ఠి రోజున భాస్కరుడిని పూజిస్తే పరమగతిని పొందుతాడు. కృష్ణపక్ష సప్తమి రోజున ఉపవాసంతో, అన్ని రక్తవర్ణ పుష్పాలతో పూజిస్తే సూర్యలోకాన్ని చేరుతాడు. పంకజాలు, కరవీరాలు, కుంకుమం, చందనం, మోదకాలు ఉపయోగించి పూజిస్తే కూడా అదే ఫలితం. శుక్లపక్ష సప్తమి రోజున ఉపవాసంతో, అన్ని తెల్లవస్తువులతో పూజిస్తే, జాతీ, ముద్గరాలు, తెల్ల ఉత్పలాలు, కడంబ పుష్పాలు, పాయసం, శుద్ధమైన వస్తువులతో పూజిస్తే, అతడు అన్ని పాపాలనుండి శుద్ధుడై, హంసయుక్త రథంలో హంసలోకాన్ని చేరుతాడు. దిండినుడు అడిగాడు: సప్తమి వ్రత విధానం పూర్తిగా వివరించు. బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు: సప్తమి వ్రతాన్ని అడగడం చాలా మంచిది. ఒకప్పుడు అరుణుడు సూర్యుని అడిగిన విధంగా నేను చెబుతాను. భానుడు చెప్పిన ఏడు సప్తమి వ్రతాలు మానవులకు శ్రేయస్సును ఇస్తాయి. ఒకసారి అరుణుడు సూర్యుని ధ్యానం చేస్తూ నిల్చున్నాడని చూచి, ఎందుకు ధ్యానం చేస్తున్నావో అడిగాడు. సూర్యుడు ఇలా అన్నాడు: ఓ అరుణా! ఒక బ్రాహ్మణుడు నన్ను నిత్యం పూజిస్తూ, సంతానం కోసం కోరుకుంటున్నాడు. అతనికి నేను సంతానం కలిగించే విధానాన్ని వివరంగా చెబుతాను. సప్తమి వ్రతాన్ని పాటిస్తే సంతానం లభిస్తుంది. అరుణుడు ఆ విధానాన్ని ఆ బ్రాహ్మణునికి చెప్పాడు. అతడు సప్తమి వ్రతాన్ని ఆచరించి, సంపద, ఆరోగ్యం, సంతానం పొందాడు. చివరికి సూర్యలోకాన్ని చేరి తేజస్సులో సూర్యునితో సమానుడయ్యాడు.