వర్ణవిభాగవివేకవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ హేయోపాదేయతత్త్వజ్ఞాస్త్యక్తాన్యాయపథాగమాః । జితేన్ద్రియమనోవాచః సదాచారపరాయణాః । । ౧ నియమాచారవృత్తస్థా హితాన్వేషణతత్పరాః । సంసారరక్షణోపాయక్రియాయుక్తమనోరథాః । । ౨ సమ్యగ్దర్శనసమ్పన్నాః సమాధిస్థా హతక్రుధః । స్వాధ్యాయభక్తహృదయాస్త్యక్తసఙ్గా విమత్సరాః । । ౩ విశోకా విమదాః శాన్తా సర్వప్రాణిహితైషిణః । సుఖదుఃఖసమాలోకా వివిక్తస్థానవాసినః । । ౪ వ్రతోపయుక్తసర్వాఙ్గా ధార్మికాః పాపభీరవః । నిర్మమా నిరహఙ్కారా దానశూరా దయాపరాః । । ౫ సత్యబ్రహ్మవిదః శాన్తా సర్వశాస్త్రేషు నిష్ఠితాః । సర్వలోకహితోపాయప్రవృత్తేన స్వయంభువా । । ౬ వాగీశ్వరేణ దేవేన నాభేయేన భవచ్ఛిదా । బ్రహ్మణా కృతమర్యాదాస్త ఏవం బ్రాహ్మణాః స్మృతాః । । ౭ మహాతపోధనైరార్యైః సర్వసత్త్వాభయప్రదైః । సర్వలోకహితార్థాయ నిపుణం సుప్రతిష్ఠితమ్ । । ౮ వృహత్త్వాద్భగవాన్బ్రహ్మా నాభేయస్తస్య యే జనాః । భక్త్యాసక్తాః ప్రపన్నాశ్చ బ్రాహ్మణాస్తే ప్రకీర్తితాః । । ౯ క్షత్రియాస్తు క్షతత్రాణాద్వైశ్యా వార్తాప్రవేశనాత్ । యే తు శ్రుతేర్ద్రుతిం ప్రాప్తాః శూద్రాస్తేనేహ కీర్తితాః । । 1.44.౧౦ యే చాచారరతాః ప్రాహుర్బ్రాహ్మణ్యం బ్రహ్మవాదినః । తే తు ఫలం ప్రశంసన్తి యత్సదా మనసేప్సితమ్ । । ౧౧ క్షమా దమో దయా దానం సత్యం శౌచం ధృతిర్ఘృణా । మార్దవార్జవసన్తోషానహఙ్కారతపఃశమాః. । । ౧౨ ధర్మో జ్ఞానమపైశున్యం బ్రహ్మచర్యమమూఢతా । ధ్యానమాస్తిక్యమద్వేషో వైరాగ్యం చ శమాత్మతా । । ౧౩ పాపభీరుత్వమస్తేయమమాత్సర్యమతృష్ణతా । నైఃసఙ్గ్యం గురుశుశ్రూషా మనోవాక్కాయ సంయమః । । ౧౪ య ఏవమ్భూతమాచారమనుతిష్ఠన్తి మానవాః । బ్రాహ్మణ్యం పుష్కలం తేషాం నిత్యమేవ ప్రవర్ధతే । । ౧౫ తే స్వమతాస్వాదలబ్ధవర్ణాచారా మహౌజసః । సర్వశాస్త్రావిరోధేన పవిత్రీకృతమానసాః । । ౧౬ సజ్జనాభిమతాః ప్రాజ్ఞాః పురాణాగమపణ్డితాః । గీతగీతాగమాచారాః స్మృతికారాః పఠన్తి చ । । ౧౭ మన్వన్తరేషు సర్వేషు చతుర్యుగవిభాగశః । వర్ణాశ్రమాచారకృతం కర్మ సిద్ధ్యత్యనుత్తమమ్ । । ౧౮ సంసిద్ధాయాం తు వార్తాయాం తతస్తేషాం స్వయం ప్రభుః । మర్యాదాం స్థాపయామాస యథారబ్ధం పరస్పరమ్ । । ౧౯ యే వై పరిగృహీతారస్తేషాం సత్త్వబలాధికాః । ఇతరేషాం క్షతత్రాణాన్స్థాపయామాస క్షత్రియాన్ । । 1.44.౨౦ ఉపతిష్ఠన్తి యే తాన్వై యాచన్తో నర్మదాః సదా । సత్యబ్రహ్మ సదాభూతం వదన్తో బ్రాహ్మణాస్తు తే । । ౨౧ యే చాన్యేప్యబలాస్తేషాం వైశ్యకర్మణి సంస్థితాః । కీలాని నాశయన్తి స్మ పృథివ్యాం ప్రాగతన్ద్రితాః । । వైశ్యానేవ తు తానాహ కీనాశాన్వృత్తిమాశ్రితాన్ । । ౨౨ శోచన్తశ్వ ద్రవన్తశ్చ పరిచర్యాసు యే నరాః । నిస్తేజసోఽల్పవీర్యాశ్చ శూద్రాంస్తానబ్రవీత్తు సః । । ౨౩ బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరస్పరమ్ । కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్యభావప్రభవైర్గుణైః । । ౨౪ శమస్తపో దమః శౌచం క్షాంతిరార్జవమేవ చ । జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్ । । ౨౫ శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్ । దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్ । । ౨౬ కృషిగోరక్షవాణిజ్యం వైశ్యకర్మ స్వభావజమ్ । పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్ । । ౨౭ యోగస్తపో దయా దానం సత్యం ధర్మశ్రుతిర్ఘృణా । జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యమేతద్బ్రాహ్మణలక్షణమ్ । । ౨౮ శిఖా జ్ఞానమయీ యస్య పవిత్రం చ తపోమయమ్ । బ్రాహ్మణ్యం పుష్కలం తస్య మనుః స్వాయమ్భువోఽబ్రవీత్ । । ౨౯ యత్ర వా తత్ర వా వర్ణే ఉత్తమాధమమధ్యమాః । నివృత్తః పాపకర్మేభ్యో బ్రాహ్మణః స విధీయతే । । 1.44.౩౦ శూద్రోఽపి శీలసమ్పన్నో బ్రాహ్మణాదధికో భవేత్ । బ్రాహ్మణో విగతాచారః శూద్రాద్ధీనతరో భవేత్ । । ౩౧ న సురాం సన్ధయేద్యస్తు ఆపణేషు గృహేషు చ । న విక్రీణాతి చ తథా సచ్ఛూద్రో హి స ఉచ్యతే । । ౩౨ యద్యేకా స్ఫుటమేవ జాతిరపరా కృత్యాత్పరం భేదినీ । యద్వా వ్యాహృతిరేకతామధిగతా యచ్చాన్యధర్మం యయౌ । । ఏకైకాఖిలభావభేదనిధనోత్పత్తిస్థితివ్యాపినీ । కిం నాసౌ ప్రతిపత్తిగోచరపథం యాయాద్విభక్త్యా నృణామ్ । । ౩౩ ఇతి శ్రీ భవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి షష్ఠీకల్పే వర్ణవిభాగవివేకవర్ణనం నామ చతుశ్చత్వారింశోఽధ్యాయః
బ్రహ్మ చెప్పారు: మంచి చెడును తెలుసుకుని, తప్పు మార్గాలు విడిచిపెట్టి, ఇంద్రియాలను జయించి, మంచి ఆచారాన్ని పాటించే వారు, ధ్యానం, శాంతి, దయ, దానం, సత్యం, శుద్ధత, నిరహంకారం, వీటిలో స్థిరంగా ఉండేవారు, అందరి మేలుకు కృషి చేసే వారు, వీరే నిజమైన బ్రాహ్మణులు. వీరు ధర్మాన్ని, జ్ఞానాన్ని, బ్రహ్మచర్యాన్ని, మోక్షాన్ని కోరుతూ జీవిస్తారు. వర్ణాలన్నీ వారి స్వభావాన్ని బట్టి ఏర్పడతాయి. శీలవంతుడైన శూద్రుడు బ్రాహ్మణుడికన్నా గొప్పవాడు. చెడ్డ బ్రాహ్మణుడు శూద్రుడికన్నా తక్కువవాడు. అందుకే, మంచి ఆచారాన్ని పాటించేవారే నిజమైన బ్రాహ్మణులు.
కార్తికేయవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ఇదం శ్రుణు మయాఖ్యాతం తర్కపూర్వమిదం వచః । యుష్మాకం సంశయే జాతే కృతే వై జాతికర్మణోః । । ౧ పునర్వచ్మి నిబోధధ్వం సమాసాన్న తు విస్తరాత్ । సంసిద్ధిం యాన్తి మనుజా జాతికర్మసముచ్చయాత్ । । ౨ సిద్ధిం గచ్ఛేద్యథా కార్యం దైవకర్మసముచ్చయాత్ । ఏవం సంసిద్ధిమాయాతి పురుషో జాతికర్మణోః । । ౩ ఇత్యేవముక్తవాన్పూర్వం శిష్యాణాం బోధనే పురా । యోగీశ్వరో మహాతేజాః సమాసాన్న తు విస్తరాత్ । । ౪ సుమన్తురువాచ ఇతి పృష్టః పురా బ్రహ్మా ఋషీన్ప్రోవాచ భారత । సవితర్కమిదం వాక్యం విప్రర్షే జాతికర్మణోః । । ౫ తస్మాత్త్వయా మహాబాహో న కార్యో విస్మయో నృప । కార్తికేయం ప్రతి సదా దేవానాం దుర్విదా గతిః । । ౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి షష్ఠీకల్పే కార్తికేయవర్ణనం నామ పఞ్చచత్వారింశోఽధ్యాయః
సూర్యవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ తత్రారుణో మయా పూర్వం సారథ్యే సన్నియోజితః । ఇన్ద్రేణ మాఠరో నామ వాయునా కల్మషేణ తు । । ౧ వైనతేయేన తార్క్ష్యోపరి విమలో నఖతుణ్డప్రహరణః పురోగామీ నియుక్త ఇతి । । కాలేన దణ్డో మహాదణ్డాయుధో భవతా శేషా మహాగణాధిపః । । ౨ వైశాఖేన రాజ్ఞా వసుభిదాయుధాఙ్గారికౌ ద్వౌ అగ్నినా పిఙ్గలః । సంయన్తా మహాదణ్డాయుధో భవతా శేషో మహాగణాధిపః । । ౩ హస్తో యమేన పాశహస్తోమ్బుపతినా సమిన్ధనః । అలకాధిపతినా విష్ణుః । । ౪ అశ్విభ్యాం కాలోపకాలౌ వాక్షప్రధానకౌ । నరనారాయణాభ్యాం క్షారౌ ధారౌ ధిషణకృష్ణౌ।। ౫ వైరాజశఙ్ఖపాలపర్జన్యరజసాం దిశాసు విదిశాసు దిశాం పాలనం విశ్వేదేవా దదుః । । ౬ సప్తైతా లోకమాతరః సర్వమరుతోఽదదన్ । ఓంకారో వషట్కారో వేదనిస్వనః పినాకీ వినాయకః శేషోఽనన్తో వాసుకిశ్చ నాగసహస్రేణాత్మతుల్యేనాదిత్యస్య రథమనుయాన్తి
౭ గాయత్రీ సావిత్రీ రథే స్థితే ఉభే సన్ధ్యే సదా సా దేవతా యా రవిమణ్డలం నాపైతి
గాయత్రి, సావిత్రి దేవతలు ఎప్పుడూ రథంపై ఉంటూ, రెండు సంధ్యాకాలాల్లో సూర్యమండలాన్ని విడిచిపోవు.
సూర్యరథయాత్రావర్ణనమ్ రుద్ర ఉవాచ రథయాత్రా కథం కార్యా భాస్కరస్యేహ మానవైః । ఫలం చ కిం భవేత్తేషాం యాత్రాం కుర్వన్తి యే రవేః
రుద్రుడు అడిగాడు: భాస్కరుని రథయాత్రను మనుషులు ఎలా చేయాలి? ఆ యాత్రను చేసే వారికి ఎలాంటి ఫలితాలు లభిస్తాయి?
౧ విధినా కేన కర్తవ్యా కస్మిన్కాలే సురోత్తమ । కథం చ భ్రామయేద్దేవం రథారూఢం౨ దివాకరమ్ । । ౨ దేవస్య యే రథం భక్త్యా భ్రామయన్తి వహన్తి చ । తేషాం చ కిం ఫలం ప్రోక్తం యే చ నృత్యకరా నరాః । । ౩ భ్రమన్తి యే న చ దేవేన నృత్యగీతపరాయణాః । ప్రజాగరం చ కుర్వన్తి భక్త్యా శ్రద్ధాసమన్వితాః । । ౪ తేషాం చ కిం ఫలం ప్రోక్తం. రథం యచ్ఛన్తి ౩ యే రవేః । బలిం భక్తం చ యే భక్త్యా దిశన్త్యాహి(?)కభోజనమ్ । । ౫ ఏతన్మే బ్రూహి నిఖిలం సురజ్యేష్ఠ సవిస్తరమ్ । లోకానాం శ్రేయసే దేవ పరం కౌతూహలం హి మే । । ౬ బ్రహ్మోవాచ సాధు పృష్టోఽస్మి భూతేశ గణేశోఽసి త్రిలోచన । శృణుష్వైకమనా వచ్మి యథాప్రశ్నం సవిస్తరమ్ । । ౭ దేవస్య రథయాత్రేయం భాస్కరస్య మహాత్మనః । ఇన్ద్రోత్సవస్తథా రుద్ర మయా హ్యేతౌ ప్రకీర్తితౌ । । ౮ మర్త్యలోకే శాన్తిహేతోర్లోకానాం లోకపూజిత । ప్రవర్తితావుభౌ యస్మిన్దేశే దేవమహోత్సవౌ । । ౯ న తత్రోపద్రవాః సన్తి రాజతస్కరసమ్భవాః । తస్మాత్కార్యావిమౌ భక్త్యా దుర్భిక్షస్యేహ శాన్తయే । । 1.55.౧౦ శుక్లపక్షే తు సప్తమ్యాం మాసి భాద్రపదే హర । ఘృతేనాభ్యఙ్గయేద్దేవం పఞ్చపూతాఙ్గజేన వై । । ౧౧ అభ్యఙ్గయేద్మహేశం యః సర్షపైః శ్రద్ధయాన్వితః । దినే దినే జగన్నాథం ప్రవిష్టం వర్ణకే రవిమ్ । । ౧౨ స గచ్ఛేద్యానమారూఢో గైరికం కిఙ్కిణీకృతమ్ । వైశ్వానరపురం దివ్యం గన్ధర్వాప్సరశోభితమ్ । । ౧౩ శాల్యోదనం ఖణ్డమిశ్రం వజ్రం వజ్రసమన్వితమ్ । వర్ణభక్తం ప్రయచ్ఛేద్యో భాస్కరాయ దినే దినే । । ౧౪ ఆరూఢః స విమానం తు జ్వాలామాలాకులం శుభమ్ । గచ్ఛేన్మమ పురం దేవ స్తూయమానో మహర్షిభిః । । ౧౫ తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన భాస్కరాయ నరః శివ । వర్ణభక్తం ప్రదాతవ్యం ప్రవిష్టస్యేహ వర్ణకమ్ । । ౧౬ ఘృతపూర్ణం ఖణ్డవేష్టం కాసారం మోదకం పయః । దధ్యోదనం పాయసం చ సంయావం గుడపూపకాన్ । । ౧౭ యే ప్రయచ్ఛన్తి దేవస్య భాస్కరస్యేహ వర్ణకమ్ । తే గచ్ఛన్తి న సన్దేహో నరా వై మన్దిరం మమ । । ౧౮ అహన్యహని యో భక్త్యా భాస్కరాయ ప్రయచ్ఛతి । అభ్యఙ్గాయ ఘృతం దేయం స యాతి పరమాం గతిమ్ । । ౧౯ తథా యో వర్ణభక్తం చ అహన్యహని భక్తితః । స ప్రాప్యేహ శుభాన్కామాన్గచ్ఛేత్స భవసాలయమ్ । । 1.55.౨౦ చూర్ణముద్వర్తనాయేహ యః ప్రయచ్ఛేచ్ఛుభం రవేః । స యాతి పరమం స్థానం యత్ర దేవో దివాకరః । । ౨౧ తతస్తం స్నాపయేద్దేవం పౌషే మాసి విధానతః । సప్తమ్యాం శుక్లపక్షస్య శృణుష్వైకమనాస్తథా । । ౨౨ తీర్థోదకముపానీయ అన్యద్వాథ జలం శుభమ్ । వేదోక్తేన విధానేన ప్రతిమాం స్థాపయేద్బుధః । । ౨౩ యజేద్ధి తీర్థనామాని మనసా సంస్మరన్బుధః । ప్రయాగం పుష్కరం దేవం కురుక్షేత్రం చ నైమిషమ్ । । ౨౪ పృథూదకం చన్ద్రభాగాం శౌరం గోకర్ణమేవ చ । బ్రహ్మావర్తం కుశావర్తం బిల్వకం నీలపర్వతమ్ । । ౨౫ గఙ్గాద్వారం తథా పుణ్యం గఙ్గాసాగరమేవ చ। కాలప్రియం మిత్రవనం శుణ్డీరస్వామినం తథా । । ౨౬ చక్రతీర్థం తథా పుణ్యం రామతీర్థం తథా శివమ్ । వితస్తా హర్షపంథా వై తథా వై దేవికా స్మృతా । । ౨౭ గఙ్గా సరస్వతీ సిన్ధుశ్చన్ద్రభాగా సనర్మదా । విపాశా యమునా తాపీ శివా వేత్రవతీ తథా । । ౨౮ గోదావరీ పయోష్ణీ చ కృష్ణా వేణ్యా తథా నదీ । శతరుద్రా పుష్కరిణీ కౌశికీ సరయూస్తథా । । ౨౯ తథాన్యే సాగరాశ్చైవ సాన్నిధ్యం కల్పయన్తు వై । తథాశ్రమాః పుణ్యతమా దివ్యాన్యాయతనాని చ । । 1.55.౩౦ ఏవం స్నానవిధిం కృత్వా అర్చయిత్వా ప్రణమ్య చ । ధూపమర్ఘ్యం ప్రదత్త్వా తు ప్రతిమామధివాసయేత్ । । ౩౧ త్రిరాత్రం సప్తరాత్రం వా మాసం మాసార్ధమేవ చ । స్థితం స్నానగృహే దేవం పూజయేద్భక్తితో నరః । । ౩౨ చత్వరే లేపయేద్వేదిం చతురస్రాం శుభే కృతామ్ । చతుర్దిశం శ్వేతకుమ్భైర్వితానవరశోభితామ్ । । ౩౩ కృష్ణపక్షే తు మాఘస్య సప్తమ్యాం త్రిపురాంతక । కృత్వాగ్నికార్యం విధివత్కృత్వా బ్రాహ్మణభోజనమ్ । । ౩౪ శఙ్ఖభేరీనినాదైస్తు బ్రహ్మఘోషైశ్చ పుష్కలైః । పుణ్యాహఘోషవివిధైర్బ్రాహ్మణాన్స్వస్తి వాచ్య చ । । ౩౫ తతోఽస్య పరయా భక్త్యా సూర్యస్య పరమాత్మనః । రథేన దర్శనీయేన కిఙ్కిణీజాలమాలినా । । సూర్యశ్చ భ్రామయేద్దేవం మహోత్సవపురఃసరమ్ । । ౩౬ శుక్లపక్షే తు మాఘస్య రథమారోపయేద్రవిమ్ । కృత్వాగ్నిహోమం విధివత్తథా బ్రాహ్మణభోజనమ్ । । ౩౭ ప్రీణయిత్వా జనం సర్వం దక్షిణాభోజనాదినా । ప్రపూజ్య బ్రాహ్మణాన్దివ్యాన్భౌమాంశ్చాపి సువాచకాన్ । । ౩౮ ఇతిహాసపురాణాభ్యాం వాచకో బ్రాహ్మణోత్తమః । తతో దేవశ్చ ఇష్టశ్చ సమ్పూజ్యో యత్నతస్తదా । । ౩౯ మాఘస్య శుక్లపక్షస్య పఞ్చమ్యామేకభక్తకమ్ । అయాచితం చతుర్థ్యాం తు షష్ఠ్యాం నక్తం ప్రకీర్తితమ్ । । 1.55.౪౦ సప్తమ్యాముపవాసం తు ఆశ్రమాద్రోపయేద్రథమ్ । అగ్నికార్యం తు వై కృత్వా రథస్య పురతః శివ । । ౪౧ షష్ఠ్యాం చ రాత్రౌ భూతేశ రథస్యేహాధివాసనమ్ । బ్రాహ్మణాన్భోజయిత్వా తు దివ్యాన్భౌమాంశ్చ వాచకాన్ । । ౪౨ రథమారోపయేద్దేవం సప్తమ్యాం భూతభావనమ్ । సితాయాం మాఘమాసే తు తస్య దేవాలయాగ్రతః । । ౪౩ తత్రస్థస్యైవ దేవస్య కుర్యాద్రాత్రౌ ప్రజాగరమ్ । నానావిధైః ప్రేక్షణకైర్దీపవృక్షోపశోభితైః । ।౪౪ శంఖతూర్యనినాదైశ్చ బ్రహ్మఘోషైశ్చ పుష్కలైః । కుర్యాత్ప్రజాగరం భక్త్యా దేవస్య పురతో నిశి । ।౪౫ తతోఽష్టమ్యాం చ యత్నేన దేవం రథగతం నయేత్ । నగరస్యోత్తరం ద్వారం శఙ్ఖభేరీ నినాదితమ్ । । ౪౬ తతః పూర్వం దక్షిణం చ ద్వారం చాపి తథా పరమ్ । ఏవం హి క్రియమాణాయాం యాత్రాయాం వత్సరావధౌ । । ౪౭ మానవాః సుఖమేధన్తే రాజా జయతి చాహితాన్ । నీరుజశ్చ జనాః సర్వే గవాం శాన్తిర్భవేత్తథా । ।౪౮ కర్తారభ్రాపి యాత్రాయాః స్యర్గభాగో భవన్తి హి । వోఢారశ్చ తథా వత్స సూర్యలోకం యజన్తి వై । । ౪౯ రుద్ర ఉవాచ కథం సఞ్చాల్యతే బ్రహ్మన్స్థాపితా ప్రతిభా సకృత్ । ఏతన్మే వద దేవేశ సుమహాన్సంశయో హి మే । । 1.55.౫౦ బ్రహ్మోవాచ పూర్వమేవ సహస్రాంశోర్యానహేతోర్మహాత్మనః । సంవత్సరస్యావయవైః ౧కల్పితోఽస్య రథో మయా । । ౫౧ సర్వేషాం తు రథానాం వై స రథః ప్రథమః స్మృతః । తం దృష్ట్వా తు తతస్త్వన్యే స్యన్దనా విశ్వకర్మణా । । ౫౨ కల్పితాః సర్వదేవానాం సోమాదీనామనేకశః । విశ్వకర్మకృతం ప్రాప్య రథం దేవేన పుత్రక । । ౫౩ పూజార్థమాత్మనో దత్తం మనవే సత్కులోద్వహ । మనునేక్ష్వాకవే దత్తం మర్త్యైః సమ్పూజ్యతాం రవిః । । ౫౪ అతస్తు రథయానేన ౧చాలనం విహితం రవేః । తస్మాన్న చాలనే దోషః సవితుశ్చల ఏవ సః । । ౫౫ యస్మాద్రథేన పర్యేతి భాస్కరః పృథివీమిమామ్ । గచ్ఛన్న దృశ్యతే చైతన్మణ్డలం సవితుస్తథా । । ౫౬ అదృష్టం చలతే యస్మాత్తస్మాద్వై పార్వతీప్రియ । తదేవం రథయాత్రాసు దృష్టం భానోర్మనీషిభిః । । ౫౭ అన్యేషాం చాలనం నేష్టం దేవానాం పార్వతీప్రియ । బ్రహ్మవిష్ణుశివాదీనాం స్థాపితానాం విధానతః । । ౫౮ తస్మాద్రథేన దేవస్య యాత్రా కార్యా విధానతః । ప్రజానామిహ శాన్త్యర్థం ప్రతిసంవత్సరం సదా । । ౫౯ కాఞ్చనో వాథ రౌప్యో వా దృఢదారుమయోఽపి వా । దృఢాక్షయుగచక్రశ్చ రథః కార్యః సుయన్త్రితః । । 1.55.౬౦ తస్మిన్ రథవరే శ్రేష్ఠే కల్పితే సుమనోరమే । ఆరోప్య ప్రతిమాం యత్నాద్యోజయేద్వాజినః శుభాన్ । । ౬౧ హరిల్లక్షణసమ్పన్నాన్సుముఖాన్వశవర్తినః । కుఙ్కుమేన సమాలబ్ధాంశ్చామరస్రగ్విభూషితాన్ । । ౬౨ సదశ్వాన్యోజయిత్వా తు రథస్యార్ఘ్యం ప్రదాయ చ । విబుధామ్పూజయిత్యా తు ధూపమాల్యానులేపనైః । । ౬౩ ఆహారైర్వివిధైశ్చాపి భోజయిత్వా ద్విజోత్తమాన్ । దీనాన్ధకృపణాదీంశ్చ సర్వాన్సంతర్ప్య శక్తితః
౧౬ సోఽహమిచ్ఛామి దేవేశ త్వత్ప్రసాదాదనిర్జితైః । రాగాదిభిరమర్త్యత్వం ప్రాపుః ప్రక్షీణకల్మషాః । । ౧౭ ఆదిత్య ఉవాచ యద్యేవం ముక్తికామస్త్వం గణనాథ శృణుష్వ తమ్ । క్రియాయోగం సమస్తానాం క్లేశానాం హానికారకమ్
అందుకే దేవదేవా! మీ కృపతో, ఇంద్రియాలను జయించని వారు కూడా రాగాదుల నుంచి విముక్తులై అమరత్వాన్ని పొందాలని నేను కోరుతున్నాను. సూర్యదేవుడు ఇలా అన్నాడు: గణనాథా! నీకు మోక్షం కావాలంటే విను. అన్ని బాధలను తొలగించే క్రియాయోగాన్ని నేనిప్పుడు చెబుతాను.
౧౮. మన్మనా భవ మద్భక్తో మద్యాజీ మాం నమస్కురు । మామేవైష్యసి యుక్త్వైవమాత్మానం మత్పరాయణః । । ౧౯ మద్భావనా మద్యజనా మద్భక్తా మత్పరాయణాః । మమ పూజాకరాశ్చైవ మయి యాన్తి లయం నరాః । । 1.62.౨౦ సర్వభూతేషు మాం పశ్యన్మమవస్థితమీశ్వరమ్
కర్త్తాసి కేన చైవ త్వమేవం దోషాన్ప్రహాస్యసి
ఈ లోకంలో నీవే కర్తవు. మరి ఈ దోషాలను ఎవరి ద్వారా, ఎలా వదిలిపెట్టగలవు?
౨౧ జఙ్గమాజఙ్గమే జ్ఞాతే మయ్యాసక్తే సమన్తతః । రాగలోభాదినాశేన భవిత్రీ కృతకృత్యతా । । ౨౨ భక్త్యాతిప్రణయస్యాపి చఞ్చలత్వాన్మనో యది । మయ్యావేశం దధద్ భూయః కురు మద్రూపిణీం తనుమ్ । । ౨౩ సువర్ణరజతాద్యైస్త్వం శైలమృద్దారులేఖనమ్ । పూజోపహారైర్వివిధైః సమ్పూజయ త్రిలోచనమ్ । । ౨౪ తస్యాశ్రితం సమావిశ్య సర్వభావేన సర్వదా । పూజితా సైవ తే భక్త్యా ధ్యాతా చైవోపకారిణీ । । ౨౫ గచ్ఛంస్తిష్ఠన్స్వపన్భుఞ్జస్తామేవాగ్రే చ పృష్ఠతః । ఉపర్యధస్తథా పార్శ్వే చిన్తయంస్తన్మయశ్చ వై । । ౨౬ స్నానైస్తీర్థోదకైర్హద్యైః ౧పుష్పైర్గన్ధానులేపనైః । వాసోభిర్భూషణైర్భక్ష్యైర్గీతవాద్యైర్మనోరమైః । । ౨౭ యచ్చ యచ్చ తవేష్టం వై కిఞ్చిద్భోజ్యాదికం తవ । భక్తినమ్రో గణశ్రేష్ఠ ప్రీణయస్వ కృతిం౨ మమ । । ౨౮ రాగేణాకృష్యతే తాత గన్ధర్వాభిముఖం యది । మయి బుద్ధిం సమావేశ్య గాయేథా యాః కథా మమ । । ౨౯ కథయా రమతే చేతో యది తద్భవతో మమ । శ్రోతవ్యాః ప్రీతియోగేన మత్స్వరూపోదయాః కథాః । । 1.62.౩౦ ఏవం సమర్పితమనాశ్చేతసో యేఽథ ఆశ్రయాః । హేయాస్తాన్నిఖిలాన్దిణ్డే పరిత్యజ్య సుఖీ భవ । । ౩౧ అక్షీణరాగద్వేషోఽపి మత్ప్రియః పరమః పరమ్ । పదమాప్నోషి మా భైషీర్మయ్యర్పితమనా భవ । । ౩౨ మయి సంన్యస్య సర్వం త్వమాత్మానం యత్నవాన్భవ । మదర్థం కురు కర్మాణి మా చ ధర్మవ్యతిక్రమమ్ । । ౩౩ ఏవం వ్యపోహ్య హత్యాస్త్వం బ్రహ్మణ మోక్ష్యసే భవాత్ । ఏతేనైవోపదేశేన వ్యాఖ్యాతమఖిలం తవ । । ౩౪ క్రియాయోగం సమాస్థాయ మదర్పితమనా భవ । । ౩౫ దిణ్డిరువాచ మద్ధితాయ జగన్నాథ క్రియాయోగామృతం మమ । విస్తరేణ సమాఖ్యాహి ప్రసన్నస్త్వం హి దుఃఖహా । । ౩౬ త్వామృతే న హి తద్వక్తుం సమర్థోఽన్యో౧ జగద్గురో । గుహ్యమేతత్పవిత్రం చ తదాచక్ష్వ ప్రసీద మే । । ౩౭ ఆదిత్య ఉవాచ ఆఖ్యాస్యతే తదఖిలం నిర్వికల్పం గణాధిప । ఇత్యుక్త్వాన్తర్దధే దేవః సర్వలోకప్రదీపకః । । ౩౮ స చ దిణ్డిర్మహాతేజా జగామాశు నభోగతిమ్ । । ౩౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి దిణ్డ్యాదిత్యసంవాదవర్ణనం నామ ద్విషష్టితమోఽధ్యాయ
బ్రహ్మ చెప్పారు: నేను చెప్పిన మాటలు వినండి. జన్మ, కర్మలను బట్టి మనుషులు సఫలత సాధిస్తారు. ఎవరు తమ కర్తవ్యాలను నిజాయితీగా చేస్తారో వారు విజయాన్ని పొందుతారు. యోగేశ్వరుడు కూడా ఇదే ఉపదేశం చేశాడు. అందుకే, కార్తికేయుని విషయమై ఆశ్చర్యపడవద్దు. దేవతల మార్గాలు అంతు చిక్కనివి.
బ్రహ్మపర్వవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ యేయం భాద్రపదే మాసి షష్ఠీ చ భరతర్షభ । సుపుణ్యేయం పాపహరా శివా శాన్తా గుహప్రియా । । ౧ స్నానదానాదికం సర్వం యస్యామక్షయ్యముచ్యతే । యేఽస్యాం పశ్యన్తి గాఙ్గేయం దక్షిణాపథమాశ్రితమ్ । । ౨ బ్రహ్మహత్యాదిభిః పాపైర్ముచ్యన్తే నాత్ర సంశయః । తస్మాదస్యాం సదా పశ్యేత్కార్త్తికేయం నృపోత్తమ । । ౩ పూజయన్తి గుహం యేఽస్యాం నరా భక్తిసమన్వితాః । ప్రాప్యేహ తే సుఖాన్కామాన్గచ్ఛన్తీన్ద్రసలోకతామ్ । । ౪ యస్తు కారయతే వేశ్మ సుదృఢం సుప్రతిష్ఠితమ్ । దార్వం శైలమయం చాపి భక్తయా శ్రద్ధాసమన్వితః । । గాఙ్గేయం యానమారుహ్య గచ్ఛేద్గాఙ్గేయసద్మ వై । । ౫ సమ్మార్జనాది యః కర్మ కుర్యాద్గుహగృహే నరః । ధ్వజస్యారోపణం రాజన్స గచ్ఛేద్రుద్రసద్మ వై । । ౬ చన్దనాగరుకర్పూరైర్యశ్చ పూజయతే గుహమ్ । గజాశ్వరథయానాఢ్యం సైనాపత్యమవాప్నుతే । । ౭ రాజ్ఞాం పూజ్యః సదా ప్రోక్తః కార్తికేయో మహీపతే । కార్త్తికేయమృతే నాన్యం రాజ్ఞాం పూజ్యం ప్రచక్షతే । । ౮ సఙ్గ్రామం గచ్ఛమానో యః పూజయేత్కృత్తికాసుతమ్ । స శత్రుం జయతే వీర యథేన్ద్రో దానవాన్రణే । । ౯ తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన పూజయేచ్ఛఙ్కారాత్మజమ్ । పూజమానస్తు తం భక్త్యా చమ్పకైర్వివిధైర్నృప । । ముచ్యతే సర్వపాపేభ్యస్తదా గచ్ఛేచ్ఛివాలయమ్ । । 1.46.౧౦ తైలం షష్ఠ్యాం న భుఞ్జీత న దివా కురునన్దన । యస్తు షష్ఠ్యాం నరో నక్తం కుర్యాద్ధి భరతర్షభ । । సర్వపాపైః స నిర్ముక్తో గాఙ్గేయస్య సదో వ్రజేత్ । । ౧౧ త్రికృత్వో దక్షిణామాశాం గత్వా యః శ్రద్ధయాన్వితః । పూజయేద్దేవదేవేశం స గచ్ఛేచ్ఛాన్తిమన్దిరమ్ । । ౧౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం షష్ఠీకల్పే కార్త్తికేయమాహాత్మయవర్ణనం నామ షట్చత్వారింశోఽధ్యాయః
సుమంతు చెప్పారు: భాద్రపద మాసంలో వచ్చే షష్ఠి పవిత్రమైనది, పాపాలను పోగొట్టేది, శాంతియుతమైనది, కార్తికేయునికి ప్రీతికరమైనది. ఈ రోజున స్నానం, దానం చేస్తే, గంగానదిని దర్శిస్తే, బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాలు కూడా పోతాయి. భక్తితో కార్తికేయుని పూజించే వారికి కోరిన సుఖాలు, ఇంద్ర లోకం లభిస్తాయి. గుహగృహాన్ని శుభ్రపరిచేవారు, ధ్వజాన్ని ఎక్కించే వారు రుద్రుని సదనానికి చేరుతారు. షష్ఠి రోజున నూనె తినకూడదు, పగలు భోజనం చేయకూడదు. ఈ విధంగా షష్ఠిని భక్తితో ఆచరించేవారు పాపాల నుంచి విముక్తి పొందుతారు.
శాకసప్తమీవ్రతవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ సప్తమ్యాం సోపవాసస్తు నక్తాహారోఽపి వా భవేత్ । సప్తమ్యాం దేవదేవేన లబ్ధం స్వం రూపమాదరాత్ । । ౧ అణ్డేన సహ జాతో వై అణ్డస్థో బుద్ధిమాప్తవాన్ । అణ్డస్థస్యైవ దక్షేణ భార్యాం దత్త్వా స్వకాం సుతామ్ ।। ౨ నామ్నా రూపేతి రూపేణ నాన్యా నారీ తథా ౧ భవేత్ । అణ్డస్థ ఏవ సుచిరం స్థితో మార్తణ్డ ఇత్యతః । । ౩ దక్షాజ్ఞయా విశ్వకర్మా వపురస్య ప్రకాశయన్ । ప్రకాశతస్తతో నామ తస్య జాతం నరాధిప । । అణ్డస్థస్యైవ సఞ్జాతో యమునా యమ ఏవ చ । ।౪ దాక్షాయణీ తస్య భార్యా వైరాగ్యాత్తనుమధ్యమా । చిన్తయామాస సా దేవీ దుఃఖాన్నిర్వేదమాగతా । । ౫ అహో తేజోమయం రూపం కాన్తం కాన్తస్య కాన్తిమత్ । న చాస్య కిఞ్చిత్పశ్యామి అఙ్గం తేజోవిమోహితమ్ । । ౬ శుభం కనకతుల్యం మే రూపం కాన్తం సుకాన్తిమత్ । సామ్ప్రతం శ్యామతాం యాతం దగ్ధమేతస్య తేజసా । । ౭ తస్మాత్తప్స్యే తపశ్చాహం గత్వా వై ఉత్తరాన్కురూన్ । స్వాం ఛాయామత్ర నిక్షిప్య భయాచ్ఛాపస్య రూపిణీ । । ౮ నిక్షిప్యోవాచ తాం బాలాం మా చాస్మై వై వదిష్యసి । ఏవం సా నిశ్చయం కృత్వా గతా వై ఉత్తరాన్కురూన్ । । ౯ స్వరూపం తత్ర నిక్షిప్య వడవారూపధారిణీ । చచార సా మృగైః సార్ధం బహూన్వర్షగణాన్నృప । । 1.47.౧౦ అసావపి చ మార్తణ్డశ్ఛాయాం భార్యామమన్యత్ । శనిం చ తపతీం చైవ ద్వే అపత్యే చ జజ్ఞివాన్ । । ౧౧ అథ చ్ఛాయాత్మాపత్యాని స్నేహేన పరిపాలయేత్ । నాతిస్నేహేన చాపశ్యద్యమునాం యమమేవ చ । । ౧౨ అథ తాభ్యాం వివాదోఽభూదాదిత్యదుహిత్రోర్ద్వయోః । తే ఉభే వివదన్త్యౌ తు పరస్పరమసమ్మతమ్ । । యమునా తపతీ చోభే నిమ్నగే సమ్బభూవతుః । । ౧౩ యమోఽపి యమునాభ్రాతా ఛాయయా తాడితో భృశమ్ । పాదముద్యమ్య తస్యా వై తస్థౌ సమ్ముఖ ఏవ సః । । ౧౪ ఛాయా శశాప తం రోషాద్యస్మాత్పాదోద్యతో మమ। తస్మాత్తే కర్మ బీభత్సం ప్రాణినాం ప్రాణహింసనమ్ । । ౧౫ భవిష్యతి చిరం మూఢ ఆచన్ద్రార్కం న సంశయః । పాదం చ యది భూమౌ త్వమిమం సంస్థాపయిష్యసి । । ౧౬ కృమయో భక్షయిష్యన్తి మచ్ఛాపకలుషీకృతమ్ । । ౧౭ తేషాం వివదమానానాం మార్తణ్డోఽభ్యాగమత్తతః । యమోఽప్యాహ మహాత్మానం మార్తణ్డం లోకపావనమ్ । । ౧౮ తాత నిత్యమియం చాపి క్రూరభావేన పశ్యతి । న చాస్యాః సుసమా దృష్టిరస్మాస్వస్తీతి లక్ష్యతే । । ౧౯ ప్రోవాచాథ స తాం ఛాయాం మార్తణ్డో భృశకోపనః । ౧సమే అపత్యే కిం మూఢే సమత్వం నానుపశ్యసి । । 1.47.౨౦ యమః ప్రోవాచ పితరం నేయం మాతా పితర్మమ । మాతుశ్ఛాయా త్వియం పాపా శప్తోఽహమనయా పితః । । యమునా తపతీ వృత్తం తత్సర్వం విన్యవేదయత్ । । ౨౧ అథ ప్రోవాచ మార్తణ్డో మా తే పాదో మహీతలే । మాంసం రుధిరమాదాయ కృమయో యాన్తు భూతలమ్ । । ౨౨ యమునాయాశ్చ యత్తోయం గఙ్గాతుల్యం భవిష్యతి । నర్మదాయాస్తపత్యాశ్చ సమం పుణ్యేన వై ద్విజ । । ౨౩ విన్ధ్యస్య దక్షిణేనేహ తపతీ ప్రవహిష్యతి । తత్సాయుజ్యతయా సాగ్రం గఙ్గా యాస్యతి శోభనా । । ౨౪ గఙ్గామాసాద్య యమునా గఙ్గా సైవ భవిష్యతి । సౌరసౌమ్యే ఉభే పుణ్యే సర్వపాపప్రణాశనే । । ౨౫ ౧సౌరీ చ వైష్ణవీ చోభే మహాపాపభయాపహే । త్వం పుత్ర లోకపాలత్వం బ్రహ్మణోఽజ్ఞాం సభాజయన్ । । అద్యప్రభృతి చ్ఛాయేయం స్వదేహస్థా భవిష్యతి । । ౨౬ ఏవం సంస్థాప్య స్వాం భార్యామపత్యాని తథైవ చ । ఆజగామ సకాశం వై దక్షస్యాహ చ కారణమ్
సుమంతు చెప్పారు: సప్తమి రోజున ఉపవాసం చేయాలి, లేక రాత్రి భోజనం చేయాలి. సూర్యుని స్వరూపాన్ని ఆ రోజున దేవతలు పొందారు. ఆయన అండంలో జన్మించి, అక్కడే ఉన్నాడు. దక్షుడు తన కుమార్తెను ఆయనకు భార్యగా ఇచ్చాడు. ఆమె పేరు రూపిణి. ఆమె సుదీర్ఘకాలం అండంలోనే ఉండింది, అందుకే మర్తాండుడు అని పిలుస్తారు. దక్షుని ఆజ్ఞతో విశ్వకర్మ తన రూపాన్ని వెలిగించాడు. ఆమె తన రూపం మాయమై పోయిందని బాధపడింది, ఉత్తరకురువులకు వెళ్లి తపస్సు చేసింది. తన నీడను అక్కడే వదిలి, వదవారూపంలో అడవిలో తిరిగింది. మర్తాండుడు ఆ నీడను భార్యగా భావించి, శని, తపతి అనే ఇద్దరు పిల్లలను పొందాడు. యమునా, యముడు మొదలైన వారందరూ ఈ విధంగా జన్మించారు.
దక్షో విజ్ఞాయ తత్సర్వం మార్తణ్డమిదమాహ వై । । ౨౭ రూపం న పశ్యతీ తుభ్యం సా భార్యా ఉత్తరాన్గతా । । ౨౮ రూపం తే ప్రకటిష్యామి యది శక్ష్యసి వేదనామ్ । అసౌ ప్రోవాచ శక్ష్యేఽహం ప్రకాశీ కురు మే వపుః । । ౨౯ అథ సస్మార తక్షాణం స్మృత ఏవాజగామ సః । ప్రోవాచ దక్షస్తక్షాణం మార్తణ్డం వై ప్రకాశయ । । 1.47.౩౦ తక్షా ప్రోవాచ మార్తణ్డం వేదనా విసహిష్యసే । విసహిష్యేథ ప్రోవాచ తక్షాణం దక్షచోదితః । । ౩౧ అథ తక్షా ప్రకాశం వై తస్య రూపం విభావసౌ । ముఖాదారభ్య పాదాన్తం తతక్షకరణైః స్వకైః । । కిరణైస్తుద్యమానేషు తస్యాఙ్గేషు పునః పునః । క్షణేక్షణే మూర్ఛయతి మార్తణ్డో వేదనాతురః । । ౩౨ తస్య శాపభయాత్తక్షా పాదౌ గుల్ఫాదియావతః । చకారాథో నిరాకారా అఙ్గుల్యో న ప్రకాశయత్ । । ౩౩ పర్యాప్తం తక్షకర్మేదం వేదనా మమ బాధతే । తక్షా ప్రోవాచ మార్తణ్డం వేదనాం జహి గోపతే । । ౩౪ కరవీరస్య పుష్పాణి రక్తచన్దనమేవ చ । కరాదారభ్య గాత్రాణి విలిమ్పే దేహజాని తే । । ౩౫ తత్తత్కృతం తథా తేన స రుజం త్యక్తవాన్రవిః । అతశ్చేమాని చేష్టాని మార్తణ్డస్యేహ భూపతే । । ౩౬ కరవీరస్య పుష్పాణి తథా వై రక్తచన్దనమ్ । ఇదమాహ పురా దేవో హ్యనూరోరగ్రతో నృప । । ౩౭ కరవీరస్య పుష్పాణి రక్తచన్దనమేవ హి । ఇతిహాసపురాణాభ్యాం సుపర్ణగుగ్గులం తథా । । ౩౮ యః ప్రయచ్ఛతి మే భక్త్యా స మే ప్రాణాన్ప్రయచ్ఛతి । తస్మాన్న దేయమన్యన్మే భక్తియుక్తేన జానతా । । ౩౯ మార్తణ్డస్యాణ్డజం తేజో గృహీత్వా కిల భారత । చకార వజ్రమజరం ౧ శత్రులేఖాదినాశనమ్ । । 1.47.౪౦ మార్తణ్డః పరితుష్టోఽభూల్లబ్ధ్వా రూపం గతవ్యథః । జగామ స కురూన్వేగాత్స్వభార్యాదర్శనోత్సుకః । । ౪౧ మృగమధ్యగతాం దృష్ట్వా వడవారూపధారిణీమ్ । అశ్వరూపం తతః కృత్వా స్వభార్యామధిరుహ్య సః । । అవాసృజత్స్వకం తేజో వేగేనారుహ్య సోఽశ్వవత్ । ।౪ ౨ పరపురుషాశఙ్కయా సా స్థితా దేవస్య సంముఖీ । తేజో నాసాపుటాభ్యాం తు యుగపత్సాక్షిపత్పునః । ।౪ ౩ తత్ర జాతౌ దేవభిషజౌ నాసత్యావశ్వినావితి । రేతసోఽన్తే తు రేవన్తో విరోచనసుతో మహాన్ । । ౪౪ తపతీ శనిశ్చ సావర్ణిశ్ఛాయాపత్యాని వై విదుః । యమునా యమశ్చ పూర్వోక్తౌ సంజ్ఞా ౨ యాశ్చ తథాత్మజౌ । । ౪౫ భార్యా లబ్ధా వపుర్దివ్యం తథా పుత్రాశ్చ భారత । సప్తమ్యాం దేవదేవస్య సర్వమేవమిదం యతః । । అనేన కారణేనేష్టా సదా దేవస్య సప్తమీ । । ౪౬ సప్తమ్యాం సోపవాసస్తు రాత్రౌ భుఞ్జీత యో నరః । కృత్వోపవాసం షష్ఠ్యాం తు పఞ్చమ్యామేకకాలభుక్ । । ౪౭ దత్త్వా సుసంస్కృతం శాకం భక్ష్యభోజ్యైః సమన్వితమ్ । దేవాయ బ్రాహ్మణేభ్యశ్చ రాత్రౌ భుఞ్జీత వాగ్యతః । । ౪౮ యావజ్జీవం నరః కశ్చిద్వ్రతమేతచ్చరేదితి । తస్య శ్రీర్విజయశ్చైవ త్రివర్గశ్చాపి వర్ధతే । । ౪౯ మృతశ్చ స్వర్గమాయాతి ౧ విమానవరమాస్థితః । సూర్యలోకే స రమతే మన్వన్తరగణాన్బహూన్ । । ఇహ చాగత్య కాలాన్తే నృపః శాన్తి సమన్వితః । । 1.47.౫౦ పుత్రపౌత్రైః పరివృతో దాతా స్యాన్నృపతిశ్చిరమ్ । భునక్తి హి ధరాం రాజన్విగ్రహైశ్చాజితః పరై । । ౫౧ యే నరా రాజశార్దూల శాకాహారేణ సప్తమీమ్ । ఉపోష్య లబ్ధం తత్తీర్థం పిత్ర్యం వై రాజసంజ్ఞికమ్ । । ౫౨ కురుణా తవ పూర్వేణ శాకాహారేణ సప్తమీమ్ । ధర్మక్షేత్రం కురుక్షేత్రం కృతం తస్య వివస్వతా । । ౫౩ సప్తమీ నవమీ షష్ఠీ తృతీయా పఞ్చమీ నృప । కామదాస్తిథయో హ్యేతా ఇహైవ నరయోషితామ్ । । ౫౪ సప్తమీ మాఘమాసే తు నవమ్యాశ్వయుజే మతా । షష్ఠీ భాద్రపదే ధన్యా వైశాఖే తు తృతీయికా । । ౫౫ పుణ్యా భాద్రపదే ప్రోక్తా పఞ్చమీ నాగపఞ్చమీ । ఇత్యేతాస్తేషు మాసేషు విశేషాస్తిథయః స్మృతాః । । ౫౬ శాకం సుసత్కృతం కృత్వా యశ్చ భక్త్యా సమన్వితః । దత్త్వా విప్రే యథాశక్త్యా పశ్చాద్భుఙ్క్తే నిశి వ్రతీ । । ౫౭ కార్తికే శుక్లపక్షస్య గ్రాహ్యేయం కురునన్దన । చతుభిర్వాపి మాసైస్తు పారణం ప్రథమం స్మృతమ్ । । ౫౮ అగస్త్యకుసుమైశ్చాత్ర పూజా కార్యా విభావసోః । విలేపనం కుఙ్కుమం తు ధూపశ్చైవాపరాజితైః । । ౫౯ స్నానం చ పఞ్చగవ్యేన తమేవ ప్రాశయేత్తతః । నైవేద్యం పాయసం చాత్ర దేవదేవస్య కీర్తితమ్ । । 1.47.౬౦ తదేవ దేయం విప్రాణాం శాకం భక్ష్యమథాత్మనా । శుభశాకసమాయుక్తం భక్ష్యపేయసమన్వితమ్ । । ౬౧ ద్వితీయే పారణే రాజఞ్ఛుభగన్ధాని యాని వై । పుష్పాణి తాని దేవస్య తథా శ్వేతం చ చన్దనమ్ । । ౬౨ అగురుశ్చాపి ధూపోఽత్ర నైవేద్యం గుడపూపకాః । స్నానం కుశోదకేనాత్ర ప్రాశనం గోమయస్య తు । । ౬౩ తృతీయే కరవీరాణి తథా రక్తం చ చన్దనమ్ । ధూపానాం గుగ్గులశ్చాత్ర ప్రియో దేవస్య సర్వదా । । ౬౪ శాల్యోదనం తు నైవేద్యం దధిమిశ్రం మహామతే । తమేవ బ్రాహ్మణానాం చ భక్ష్యలేహ్యసమన్వితమ్ । । కాలశాకేన చ విభో యుక్తం దద్యాద్విచక్షణః । । ౬౫ గౌరసర్షపకల్కేన స్నానం చాత్ర విదుర్బుధాః । తస్యైవ ప్రాశనం ధన్యం సర్వపాపహరం శుభమ్ । । ౬౬ తృతీయే పారణస్యాన్తే మహద్బ్రాహ్మణభోజనమ్ । శ్రవణం చ పురాణస్య వాచనం చాపి శస్యతే । । ౬౭ దైవస్య పురతస్తాత బ్రాహ్మణానాం తథాగ్రతః । బ్రాహ్మణాద్వాచకాచ్ఛ్రావ్యం నాన్యవర్ణసముద్భవాత్ । । అథ తాన్బ్రాహ్మణాన్సర్వాన్భక్త్యా శక్త్యా చ పూజయేత్ । । ౬౮ వాచకస్యామలే రాజన్వాససీ సన్నివేదయేత్ । వాచకే పూజితే దేవః సదా తుష్యతి భాస్కరః । । ౬౯ కరవీరం యథేష్టం తు తథా రక్తం చ చన్దనమ్ । యథేష్టం గుగ్గులం తస్య యథేష్టం పాయసం సదా । । 1.47.౭౦ యథేష్టా మోదకాస్తస్య యథా వై తామ్రభాజనమ్ । యథేష్టం చ ఘృతం తస్య యథేష్టో వాచకః సదా । । పురాణం చ యథేష్టం వై సవితుః కురునన్దన । । ౭౧ ఇత్యేషా సప్తమీ పుణ్యా శాకాహ్వా గోపతేః సదా । యాముపోష్య నరో భక్త్యా భాగ్యవాంశ్చ౧ ప్రజాయతే । । ౭౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే శాకసప్తమీవ్రతవర్ణనంనామ సప్తచత్వారింశోఽధ్యాయః
దక్షుడు మర్తాండుని స్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నాడు. "నీ భార్య ఉత్తరకురువులకు వెళ్లిపోయింది. నేను నీకు స్వరూపాన్ని చూపిస్తాను," అన్నాడు. మర్తాండుడు "నాకు చూపు" అన్నాడు. దక్షుడు తక్షణుని పిలిచి, మర్తాండుని స్వరూపాన్ని వెలిగించాడు. తక్షణుడు మర్తాండుని శరీరాన్ని కిరణాలతో తాకగా, మర్తాండుడు బాధతో మూర్చపడ్డాడు. తక్షణుడు, "కరవీరపు పువ్వులు, రక్తచందనం రాసుకో" అని చెప్పగా, మర్తాండుడు ఉపశాంతి పొందాడు. ఆ రోజు నుంచి సప్తమి ఉపవాసం పవిత్రమైనదిగా ప్రసిద్ధి అయింది. సప్తమి రోజున ఉపవాసం చేసి, రాత్రి భోజనం చేసి, శాకాహారం చేసి, బ్రాహ్మణులకు దానం చేస్తే, ఆయుర్దాయం, విజయము, సంతానం, ధనసంపద లభిస్తాయి. మరణానంతరం స్వర్గంలో సూర్యలోకాన్ని పొందుతారు.
ఆదిత్యమాహాత్మ్యవర్ణనమ్ శతానీక ఉవాచ విస్తరాద్వద విప్రేన్ద్ర సప్తమీకల్పముత్తమమ్ । మహాభాగ్యం చ దేవస్య భాస్కరస్య మహాత్మనః । । ౧ సుమన్తురువాచ అత్రైవాహుర్మహాత్మానః సమ్వాదం పుణ్యముత్తమమ్ । కృష్ణేన సహ సత్త్వేన స్వపుత్రేణ మహీపతే । । ౨ భక్త్యా ప్రణమ్య విధివద్వాసుదేవం జగద్గురుమ్ । ఇహాముత్ర హితం శాంబః పప్రచ్ఛ జ్ఞానముత్తమమ్ । । ౩ జాతో జన్తుః కథం దుఃఖైర్జన్మనీహ న బాధ్యతే । ప్రాప్నోతి వివిధాన్కామాన్కథం చ మధుసూదన । । ౪ పరత్ర స్వర్గమాప్నోతి సుఖాని వివిధాని చ । అనుభూయోచితం కాలం కథం ముక్తిమవాప్నుతే । । ౫ దృష్ట్వైవం మమ నిర్వేదో జాతో వ్యాధిర్జనార్దన । దృష్ట్వేమం జీవితాశాపి రోచతే న హి మే క్షణమ్ । । ౬ కిం త్వేవమకృతార్థోఽస్మి యన్మే ప్రాణా న యాన్తి హి । సంసారే న పతిష్యామి జరావ్యాధిసమన్వితే । । ౭ యేనోపాయేన తన్మేఽద్య ప్రసాదం కురు సువ్రత । ఆధివ్యాధివినిర్ముక్తో యథాహం స్యాం తథా వద । । ౮ వాసుదేవ ఉవాచ దేవతాయాః ప్రసాదోఽన్యః సర్వస్య పరమో మతః । ఉపాయః శాశ్వతో నిత్య ఇతి మే నిశ్చితా మతిః । । ౯ అనుమానాగమాద్యైశ్చ సమ్యగుత్పాదితా మయా । కదాచిదన్యథా కర్తుం ధీయతే కేనచిత్క్వచిత్ । । 1.48.౧౦ ప్రసాదో జాయతే తస్య సమ్యగారాధనక్రియా । యదా తాం చ సముద్దిశ్య కృతా తద్వేదినా తథా । । ౧౧ విశిష్టా దేవతా సమ్యగ్విశిష్టేనైవ దేహినా । ఆరాధితా విశిష్టం చ దదాతి ఫలమీహితమ్ । । ౧౨ శామ్బ ఉవాచ అస్తిత్వే న చ సన్దేహః కేషాఞ్చిద్దేవతాం ప్రతి । నాస్తీతి నిశ్చయోఽన్యేషాం విశిష్టాస్త్వం కథాః కురుః । । ౧౩ వాసుదేవ ఉవాచ సిద్ధం తు దేవతాస్తిత్వమాగమేషు బహుష్వథ । ప్రమాణమాగమో యస్య తస్యాస్తిత్వం చ విద్యతే । । ౧౪ అనుమానేన వాప్యద్య తదస్తిత్వం ప్రసాధ్యతే । ప్రమాణమస్తి యస్యేదం సిద్ధా యస్యేహ చాస్తితా । । ౧౫ ప్రత్యక్షేణాపి చాస్తిత్వం దేవతాయాం ప్రసాధ్యతే । తచ్చావశ్యం ప్రమాణం చ దృష్టం సర్వశరీరిణామ్ । । ౧౬ యది నామా వివిక్తాస్తు తిర్యగ్యోనిగతా అపి । నోత్పద్యతే తథా హ్యస్తి వ్యవహారో యథా స్థితః । । ౧౭ శామ్బ ఉవాచ ప్రత్యేక్షేణోపలభ్యన్తే సమ్యగ్వై యది దేవతాః । అనుమానాగమాభ్యాం చ తదర్థం .న ప్రయోజనమ్ । । ౧౮ వాసుదేవ ఉవాచ ప్రత్యక్షేణోపలభ్యన్తే న సర్వా దేవతాః క్వచిత్ । అనుమానాగమైర్గమ్యాః సన్తి చాన్యాః సహస్రశః । ।౧౯ శామ్బ ఉవాచ యా చాక్షగోచరా కాచిద్విశిష్టేష్టఫలప్రదా । తామేవాదౌ మమాచక్ష్వ కథయిష్యస్యథాపరామ్ । । 1.48.౨౦ వాసుదేవ ఉవాచ ప్రత్యక్షం దేవతా సూర్యో జగచ్చక్షుర్దివాకరః । తస్మాదభ్యధికా కాచిద్దేవతా నాస్తి శాశ్వతీ । । ౨౧ యస్మాదిదం జగజ్జాతం లయం యాస్యతి యత్ర చ । కృతాదిలక్షణః కాలః స్మృతః సాక్షాద్దివాకరః । । ౨౨ గ్రహనక్షత్రయోగాశ్చ రాశయః ౧ కరణాని చ । ఆదిత్యా వసవో రుద్రా అశ్వినౌ వాయవోఽనలః । । ౨౩ శక్రః ప్రజాపతిః సర్వే భూర్భువఃస్వస్తథైవ చ । లోకాః సర్వే నగా నాగాః సరితః సాగరాస్తథా । । భూతగ్రామస్య సర్వస్య స్వయం హేతుర్దివాకరః । । ౨౪ అస్యేచ్ఛయా జగత్సర్వముత్పన్నం సచరాచరమ్ । స్థితం ప్రవర్తతే చైవ స్వార్థే చానుప్రవర్తతే । । ౨౫ ప్రసాదాదస్య లోకోఽయం చేష్టమానః ప్రదృశ్యతే । అస్మిన్నభ్యుదితే సర్వముదేదస్తమితే సతి । । అస్తం యాతీత్యదృశ్యేన కిమేతత్కథ్యతే మయా । ।౨ ౬ తస్మాదతః పరం నాస్తి న భూతం న భవిష్యతి । యో వై వేదేషు సర్వేషు పరమాత్మేతి గీయతే । । ౨౭ ఇతిహాసపురాణేషు అన్తరాత్మేతి గీయతే । బాహ్యాత్మైతి సుషుమ్ణాస్థః స్వప్నస్థో జాగ్రతః స్థితః । । ౨౮ అస్తం యాతీత్యదృష్టేన కిమేతత్కథ్యతే మయా । తస్మాదతః పరం నాస్తి న భూతం న భవిష్యతి । । ౨౯ యన్న వాహ ఇతి ఖ్యాతః ప్రేరకః సర్వదేహినామ్ । నానేన రహితం కిఞ్చిద్భూతమస్తి చరాచరమ్ । । 1.48.౩౦ యో వేదైర్వేదవిద్భిశ్చ విస్తరేణేహ శక్యతే । వక్తుం వర్షశతైర్నాసౌ శక్యః సంక్షేపతో మయా । । ౩౧ ౧తస్మాద్గుణాకరః ఖ్యాతః సర్వత్రాయం దివాకరః । సర్వేశః సర్వకర్తాయం సర్వభర్తాయమవ్యయః । । ౩౨ జాతా మత్స్యాదయః సమ్యగ్గతిమన్తో మహేశ్వరాత్ । మణ్డలవ్యతిరిక్తం చ జానామి పరమార్థతః । । ౩౩ తథాస్య మణ్డలం కృత్వా౨ యో హ్యేనముపతిష్ఠతే । ప్రాతః సాయం చ మధ్యాహ్నే స యాతి పరమాం గతిమ్ । । ౩౪ కిం పునర్మణ్డలస్థం యో జపతే పరమార్థతః । వివిధాః సిద్ధయస్తస్య భవన్తి న తదద్భుతమ్ । । ౩౫ మణ్డలే చ స్థితం దేవం దేహే చైనం వ్యవస్థితమ్ । స్వబుద్ధ్యైవమసమ్మూఢో య- పశ్యతి స పశ్యతి । । ౩౬ ధ్యాత్వైవం ౧ పూజయేద్యస్తు జపేద్యో జుహుయాచ్చ యః । స సర్వాన్ప్రాప్నుయాత్కామాన్గచ్ఛేద్ధర్మధ్వజం తథా । । ౩౭ తస్మాత్త్వమిహ దుఃఖానామన్తం కర్తుం యదీచ్ఛసి । ఇహాముత్ర చ భోగానాం భుక్తిం ముక్తిం చ శాశ్వతీమ్ । । ౩౮ ఆరాధయార్కమర్కస్థో మన్త్రైరిహ తదాత్మని । అఙ్గైర్వృతం వృతే చైవ స్థానే శాస్త్రేణ శోధితే । । ౩౯ కవచేన చ సఙ్గుస్తే సర్వతోఽస్త్రేణ రక్షితే । ఏవం ప్రాప్స్యసి యత్నేన సర్వదా ఫలమీప్సితమ్ । । 1.48.౪౦ దుఃఖమాధ్యాత్మికం నేహ తథా చైవాధిభౌతికమ్ । ఆధిదైవికమత్యుగ్రం న భవిష్యతి తే సదా । । ౪౧ న భయం విద్యతే తేషాం ప్రపన్నా యే దివాకరమ్ । ఇహాముత్ర సుఖం తేషామచ్ఛిద్రం జాయతే సుఖమ్ । । ౪౨ సూర్యేణేదం మమోద్దిష్టం సాక్షాద్యజ్జ్ఞానముత్తమమ్ । ఆరాధితేన విధివత్కాలేన బహునా తథా । । ౪౩ ప్రాప్యతే పరమం స్థానం యత్ర ధర్మధ్వజః స్థితః । ఏతత్సంక్షిప్తముద్దిష్టం క్షిప్రసిద్ధికరం పరమ్ । । యథా నాన్యదతోఽస్తీతి స్వయం తూర్యేణ భాషితమ్ । । ౪౪ ఉపాయోఽయం సమాఖ్యాతస్తవ సంక్షేపతస్త్విహ । యస్మాత్పరతరో నాస్తి హితోపాయః శరీరిణామ్ । । ౪౫ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే ఆదిత్యమాహాత్మ్యవర్ణనం నామాష్టచత్వారింశోఽధ్యాయః
శతానీకుడు అడిగాడు: సప్తమి వ్రతం ఎలా చేయాలి? సూర్యుని మహిమ ఏమిటి? సుమంతు చెప్పారు: శ్రీకృష్ణుడు తన కుమారుడు శాంబుడితో కలిసి వాసుదేవుని భక్తితో నమస్కరించి, ఉత్తమ జ్ఞానం అడిగాడు. జన్మతో కలిగే బాధలు ఎలా పోతాయి? ఇష్టమైన ఫలితాలు ఎలా లభిస్తాయి? ముక్తి ఎలా సాధించాలి? వాసుదేవుడు చెప్పాడు: దేవతా అనుగ్రహమే పరమ మార్గం. సూర్యుడు ప్రత్యక్ష దేవత. ఆయనను భక్తితో ఆరాధిస్తే, అన్ని బాధలు పోతాయి, అన్ని ఫలితాలు లభిస్తాయి. సూర్యుని ధ్యానం, పూజ, జపం, హోమం చేయడం వల్ల ఇహపర లోక సుఖాలు, ముక్తి లభిస్తాయి.
సూర్యమాహాత్మ్యవర్ణనమ్ వాసుదేవ ఉవాచ అథార్చనవిధిం వక్ష్యే ధర్మకేతోరనుత్తమమ్ । సర్వకామప్రదం పుణ్యం విఘ్నఘ్నం దురితాపహమ్ । । ౧ సూర్యమన్త్రైః పురః స్నాతో యజేత్తేనైవ భాస్కరమ్ । యతస్తతః ప్రవక్ష్యామి స్నానమాదౌ సమాసతః । । ౨ ఆచాన్తస్తముపాలభ్య ముద్రయా శుచిశుద్ధయా । కృత్వా నీరాజనం పుత్ర సంశోధ్య చ జలం తతః । । ౩ స్నానాద్ధృదయపూతేన ౧ మన్త్రేణ మత్కులోద్వహ । ఉత్థాయాచమ్య తేనైవ వాససీ పరిధాయ చ । । ౪ ద్విరాచమ్యాథ సమ్ప్రోక్ష్య తనుం సప్తాక్షరేణ చ । ఉత్థాయాచమ్య తేనైవం రవేః కృత్వార్ఘ్యమేవ చ । । ౫ దత్త్వా తేన జపిత్వా తం స్వకం ధ్యాత్వార్కవద్ధృది । గత్వా చాయతనం శుభ్రమార్కమార్కీ తనుం యజేత్ । । ౬ పూరకం కుమ్భకం కృత్వా రేచకం చ సమాహితః । కృత్వోఙ్కారేణ దోషాంస్తు హన్యాత్కాయాదిసమ్భవాన్ । । ౭ వాయవ్యాగ్నేయమాహేన్ద్రవారుణీభిర్యథాక్రమమ్ । కిల్విషం వారుణాద్భిశ్చ హన్యాత్సిద్ధ్యర్థమాత్మనః । । ౮ శోషణం దహనం స్తమ్భం ప్లావనం చ యథాక్రమాత్ । వాయ్వగ్నీన్ద్రజనాఖ్యాభిర్ధారణాభిః కృతే సతి । । ౯ ధ్యాత్వా విశుద్ధమాత్మానం ప్రణమేదర్కమాస్థితమ్ । దేహం తేనైవ సఞ్చిన్త్య పఞ్చభూతమయం పరమ్ । । 1.49.౧౦ సూక్ష్మం స్థూలం తథాక్షాణి స్వస్థానేషు ప్రకమ్య చ । విన్యస్యాఙ్గాని ఖాదీని హృదాద్యాని హృద్యాదిషు । । ౧౧ ఖస్వాహా హదయం భానోః ఖమర్కాయ శిరస్తథా । ఉల్కా స్వాహా శిఖార్కస్య యై చ హుం కవచం పరమ్ । । ఖాం ఫడస్త్రం చ సంహారాశ్చాదితః ప్రణవః కృతః । । ౧౨ స పూర్వే ప్రణవస్యాథో మన్త్రకర్మప్రసిద్ధయే । ఏభిర్జలం త్రిధా జప్త్వా స్నానద్రవ్యాణి తేన చ । । ౧౩ సమ్ప్రోక్ష్య పూజయేత్సూర్యం గన్ధపుష్పాదిభిః శుభైః । తతో మూర్తిషు సర్వాసు రాత్రావగ్నౌ ప్రపూజయేత్ । । ౧౪ ప్రాక్పశ్చిమోదగభ్యగ్రాం ప్రాతః సాయం నిశాసు వై । సప్తాక్షరేణ తన్మన్త్రం ధ్యాత్వా చ పద్మకర్ణికామ్ । । ౧౫ ఆదిత్యమణ్డలాన్తస్థం తత్ర దేహం ప్రకల్పయేత్ । ప్రభామణ్డలమధ్యస్థం ధ్యాత్వా దేహం యథా పురా । । సర్వలక్షణసమ్పూర్ణం సహస్రకిరణోజ్జ్వలమ్ । । ౧౬ రక్తైర్గన్ధైశ్చ పుష్పైశ్చ చరుభిర్బలిభిస్తథా । రక్తచన్దనమిశ్రైర్వా వస్త్రైరావరణైః శుభైః । । ౧౭ ఆవాహనాదికర్మాణి రక్షాం తు హృదయేన చ । తచ్చిత్తశ్చ సదా కుర్యాజ్జ్ఞాత్వా కర్మక్రమం బుధః । । ౧౮ కృత్వా చావాహనం మన్త్రైరేకత్ర స్థాపనం తతః । యావద్యాగావసానం తు సాన్నిధ్యం తత్ర కల్ప్య చ । । ౧౯ దత్త్వా పాద్యాదికాం పూజాం శక్త్యా వార్ఘ్యం నివేద్య చ । జపిత్వా విధివద్ధ్యాత్వా తతో దేవీం విసర్జయేత్ । । 1.49.౨౦ ఏష కర్మ క్రమః ప్రోక్తః సర్వేషాం యజనక్రమాత్ । ప్రవక్ష్యామి జపస్థానం పద్మేశావరణే తథా । । ౨౧ ఆదిత్యం కర్ణికాసంస్థం దలేష్వఙ్గాని పూర్వశః । సోమాదీన్రాహుపర్యంతాన్గ్రహాంశ్చైవోదగాదితః । । ౨౨ మూర్తిమల్లోకపాలాంశ్చ క్రమాదావరణేష్వథ । తదస్త్రాణి చ రక్షార్థం స్వమన్త్రైః పూజయేత్క్రమాత్ । । ౨౩ ప్రణవైశ్చాభిధానైశ్చ చతుర్థ్యాం హ్యభియోజితైః । సర్వేషాం కథితా మన్త్రా ముద్రాశ్చ కథయామ్యతః । । ౨౪ వ్యోమముద్రా రతిః పద్మా మహాశ్వేతాస్త్రమేవ చ । పఞ్చముద్రాః సమాఖ్యాతాః సర్వకర్మప్రసిద్ధయే । । ౨౫ ఉత్తానౌ తు కరౌ కృత్యా అఙ్గుల్యో గ్రథితాః క్రమాత్ । తర్జనీం యన్తి యావత్తాః సమే వాధోముఖే స్థితే । । ౨౬ తర్జన్యో ౧ మధ్యమస్యైవ జ్యేష్ఠాగ్రే వానుగోపరి । ముద్రేయం సర్వముద్రాణాం వ్యోమ ముద్రేతి కీర్తితా । । సర్వకర్మసు యోగోఽయం తథా స్థానం ప్రకల్పతే । । ౨౭ పద్మవత్ప్రసృతాః సర్వా మహాశ్వేతా రవేః స్మృతా । జవసంనిహితో నిత్యం రథారూఢో రవిః స్మృతః । । ౨౮ హస్తావూర్ధ్వముఖౌ కృత్వా వామాఙ్గుష్ఠేన యోజితౌ । ద్రవ్యాణాం శోధనే యోజ్యా రక్షార్థం చ విశేషతః । । ౨౯ అనయా ముద్రయా సర్వం రక్షితం శోధితం భవేత్ । అర్ఘ్యం దత్వా ప్రయోక్తవ్యా పూజాన్తే చ విశేషతః । । 1.49.౩౦ జపధ్యానావసానే చ యదీచ్ఛేత్సిద్ధిమాత్మనః । అనేన విధినా నిత్యం జపేదబ్దమతన్ద్రితః । । ౩౧ స లభేతేప్సితాన్కామానిహాముత్ర న సంశయః । రోగార్తో ముచ్యతే రోగాద్ధనహీనో ధనం లభేత్ । । ౩౨ రాజ్యభ్రష్టో లభేద్రాజ్యమపుత్రః పుత్రమాప్నుయాత్ । ప్రజ్ఞామేధాసమృద్ధీశ్చ చిరం జీవతి మానవః । । సురూపాం లభతే కన్యాం కులీనా పురుషో ధ్రువమ్ । । ౩౩ సౌభాగ్యం స్త్రీ కులీనాపి కన్యా చ పురుషోత్తమమ్ । అవిద్యో లభతే విద్యామిత్యుక్తం భానునా పురా । । ౩౪ నిత్యయాగః స్మృతో హ్యేష ధనధాన్యసుఖావహః । ప్రజాపశువివృద్ధిశ్చ నిష్కామస్యాపి జాయతే । । ౩౫ తదైకః స్తూయతే స్వర్గే శబ్ద్యతే చ నరోత్తమః । భక్త్యా తం పూజయేద్యస్తు నరః పుణ్యతరః సదా । । ౩౬ ఇహ వై కామికం ప్రాప్య తతో గచ్ఛేన్మనోః పదమ్ । ద్విజస్తస్య ప్రసాదేన తేజసా బుధసన్నిభః । । ౩౭ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సూర్యమాహాత్మ్యవర్ణనం నామైకోనపఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
వాసుదేవుడు చెప్పారు: సూర్యుని పూజ విధానాన్ని చెబుతాను. ఇది అన్ని కోరికలు తీర్చే, పాపాలను తొలగించే పవిత్రమైనది. స్నానం చేసి, శుద్ధంగా, సూర్య మంత్రాలతో పూజ చేయాలి. శరీరాన్ని శుద్ధి చేసుకుని, పంచభూతాలను ధ్యానించి, సూర్యుని హృదయంలో స్థాపించి పూజించాలి. రక్తచందనం, పువ్వులు, నైవేద్యంతో పూజించాలి. సూర్యుని జపం, ధ్యానం, పూజ విధిగా చేస్తే, అన్ని కోరికలు నెరవేరతాయి. వ్యాధులు పోతాయి, ధనం, రాజ్యం, సంతానం, విద్య, ఆయుర్దాయం లభిస్తాయి. భక్తితో పూజించే వారు ఇహలోకంలో సుఖంగా జీవిస్తారు, పరలోకంలో మోక్షాన్ని పొందుతారు.
సప్తమీమాహాత్మ్యవర్ణనమ్ వాసుదేవ ఉవాచ నైమిత్తికం తతో వక్ష్యే యజ్జ్ఞాత్వా చ సమాసతః । సప్తమ్యాం గ్రహణే చైవ సంక్రాన్తిషు విశేషతః । । ౧ శుక్లపక్షస్య సప్తమ్యాం హవిర్భుక్త్వైకదా దివా । సమ్యగాచమ్య సన్ధ్యాయాం వారుణం ప్రణిపత్య చ । । ౨ ఇన్ద్రియాణి చ సంయమ్య కృతం ధ్యాత్వా స్వపేదధః । దర్భశయ్యాగతో రాత్రౌ ప్రాతః స్నాతః సుసంయతః । । ౩ తతః సన్ధ్యాముపాస్యాథ పూర్వోక్తం చ మనుం జపేత్ । జుహుయాచ్చ తదా వహ్నిం సూర్యాగ్నీ పరికల్ప్య చ । ।౪ సూర్యాగ్నికరణం వక్ష్యే తర్పణం చ సమాసతః । అర్చనాగారముల్లిఖ్య ప్రవిశ్యార్చ్య జనైర్జనమ్ । । ౫ ప్రక్షిప్యాస్తీర్య దర్భశ్చ పాత్రాద్యాలభ్య చ క్రమాత్ । పవిత్రం ద్వికుశం కృత్వా సాగ్రం ప్రాదేశసమ్మితమ్ । । ౬ తేన పాత్రాణి సమ్ప్రోక్ష్య సంశోధ్యాధ విలోక్య చ । ఉదగగ్రే స్థితే పాత్రే ప్రజ్వాల్యాథోల్ముకేన చ । । ౭ పర్యగ్నికరణం కృత్వా తథాజ్యోత్యవనం త్రిధా । పరిమృజ్య స్రువాదీంశ్ర దర్భైః సమ్ప్రోక్షయేత్తతః । । ౮ జుహుయాత్ప్రోక్ష్య తాన్వహ్నౌ తత్రార్కం పూర్వవద్ వ్రజేత్ । అభూమౌ స్థితపాత్రేణ విష్టరేణ తు పాణినా । । దానేన యదుశార్దూల నాన్తరిక్షే స్థలే క్వచిత్ । । ౯ దక్షిణేన స్రువం గృహ్య జుహుయాత్పావకం బుధః । హదయేన క్రియాః సర్వాః కర్తవ్యాః పూర్వచోదితాః । । 1.50.౧౦ అర్కాదారభ్య సంజ్ఞార్థం దద్యాత్తూష్ణీం హుతిం స్థితః । వరుణాయ శతైర్మాఘే సప్తమ్యాం వరుణం యజేత్ । । ౧౧ యథాశక్త్యా తు విప్రేభ్యః ప్రదద్యాత్ఖణ్డవేష్టకాన్ । దద్యాచ్చ దక్షిణాం శక్త్యా ప్రాప్నోతి యాచితం ఫలమ్ । । ౧౨ ఏవం వై ఫాల్గునే సూర్యం చైత్రే వైశాఖ ఏవ చ । వైశాఖే మాసి ధాతారమిన్ద్రం జ్యేష్ఠే యజేద్రవిమ్ । । ౧౩ ఆషాఢే శ్రావణే మాసి నభం భాద్రపదే యమమ్ । తథాశ్వయుజి పర్జన్యం త్వష్టారం కార్తికే యజేత్ । । ౧౪ మార్గశీర్షే చ మిత్రం చ పౌషే విష్ణుం యజేద్యది । సంవత్సరేణ యత్ప్రోక్తం ఫలమిష్టం దినేదినే । । తత్సర్వమాప్నుయాత్క్షిప్రం భక్త్యా శ్రద్ధాన్వితో వ్రతీ । । ౧౫ ఏవం సంవత్సరే పూర్ణే కృత్వా వై కాఞ్చనం రథమ్ । సప్తభిర్వాజిభిర్యుక్తం నానారత్నోపశోభితమ్ । । ౧౬ ఆదిత్యప్రతిమాం మధ్యే శుద్ధహేమ్నా కృతాం శుభామ్ । రత్నైరలఙ్కృతాం కృత్వా హేమపద్మోపరిస్థితామ్ । । ౧౭ తస్మిన్ రథవరే కృత్వా సారథిం చాగ్రతః స్థితమ్ । వృతం ద్వాదశభిర్విప్రైః క్రమాన్మాసాధిపాత్మభిః । । ౧౮ మధ్యే కృత్వా స్వమాచార్యం పూజయిత్వా యథాశ్రుతిః । సఞ్చిన్త్యాదిత్యవర్ణం వై వస్త్రరత్నాదినార్హయేత్ । । ౧౯ ఏవం మాసాధిపాన్విప్రాన్సమ్పూజ్యాథ నివేదయేత్ । ఆచార్యాయ రథం ఛత్రం గ్రామం గాశ్చ మహీం శుభామ్ । । 1.50.౨౦ అశ్వాన్మాసాధిపేభ్యస్తు ద్వాదశభ్యో నివేదయేత్ । ఏవం భక్త్యా యథాశక్త్యా హేమరత్నాదిభూషణమ్ । । ౨౧ దత్త్వా తస్య నమస్కృత్య వ్రతం పూర్ణం నివేదయేత్ । అత ఊర్ధ్వం న దోషోఽత్ర వ్రతస్యాకరణేష్వపి ।। ౨౨ ఏవమస్త్వితి విప్రేన్ద్రైః సహాచార్యః పునః పునః । బహ్వీశ్చైవాశిషో దత్త్వా ప్రవదేత్ప్రీయతామితి । । ౨౩ ఆదిత్యో యేన కామేన త్వయా ఆరాధితో వ్రతైః । తుభ్యం దదాతు తం కామం సమ్పూర్ణం భవతు వ్రతమ్ । । ౨౪ ఆచార్యాన్విప్రరూపైస్తు ప్రవిష్టో భాస్కరః స్వయమ్ । దాస్యత్యేవ పరం కర్తుమిత్యుక్తం భానునా స్వయమ్ । । ౨౫ విప్రేభ్యో గుణవద్భ్యశ్చ నిస్వేభ్యశ్చ విశేషతః । దీనాన్ధకృపణేభ్యశ్చ శక్త్యా దత్త్వా చ దక్షిణామ్ । । బ్రాహ్మణాన్భోజయిత్వా చ వ్రతమేతత్సమాపయేత్ । । ౨౬ కృత్వైవం సప్తమీమబ్దం రాజా భవతి ధార్మికః । పురుషః స్త్రీ భవేద్రాజ్ఞాం తాదృశామథ వల్లభా । । ౨౭ శతయోజనవిస్తీర్ణం నిఃసపత్నమకణ్టకమ్ । నిష్పన్నమణ్డలం భుఙ్క్తే సాగ్రం వర్షశతం సుఖీ । । ౨౮ విత్తహీనోఽపి యో ౧ భక్త్యా కృత్త్వా తామ్రమయం రథమ్ । దద్యాద్వ్రతావసానే తు కృత్వా సర్వం యథోదితమ్ । । సోఽశీతియోజనం భుఙ్క్తే విస్తీర్ణం మణ్డలం నృపః । । ౨౯ ఏవం పిష్టమయం యోఽపి విత్తహీనః కరోతి నా । ఆషష్టియోజనం భుఙ్క్తే దీర్ఘాయుర్నీరుజః సుఖీ । । సూర్యలోకే చ కల్పాన్తం యావత్స్థిత్వేదమాప్నుయాత్ । । 1.50.౩౦ మనసాపి చ యో భక్త్యా యజేదర్కమతన్ద్రితః । సర్వావస్థాసు సోఽప్యత్ర వ్యాధిభిర్ముచ్యతే భృశమ్ । । ౩౧ ఆపదో న స్పృశన్త్యేనం నీహారా ఇవ భాస్కరమ్ । కిం పునర్వ్రతసమ్పన్నం భక్తం ౧ మన్త్రైశ్చ రక్షితమ్ । । ౩౨ యత ఏవం తతో జ్ఞాత్వా విధానం కల్పచోదితమ్ । సుఖేన ఫలసిద్ధ్యర్థం కుర్యాత్సర్వమశేషతః । । ౩౩ ఇత్యేతత్కథితం సామ్బ పురా సూర్యేణ మే శుభమ్ । కల్పోఽయం ప్రథమే కల్పే సర్వదా గోపితో మయా । । ౩౪ అనేన విధినా వత్స విశుద్ధేనాన్తరాత్మనా । భానుమారాధయేత్క్షిప్రం యదీచ్ఛేత్ఫలముత్తమమ్ । । ౩౫ మయాస్యైవ ప్రసాదేన ప్రాప్తాః పుత్రాః సహస్రశః । అసురా నిర్జితాశ్చైవ సురాః సర్వే వశీకృతాః । । ౩౬ త్వయాప్యయం గోపితవ్యః కల్పః సూర్యస్య సమ్మతః । ప్రసాదాదస్య కల్పస్య సదా సన్నిహితో రవిః । । చక్రేఽస్మిన్నిర్జితా యేన సురా సురనరోరగాః । । ౩౭ యదినాధిష్ఠితం చక్రమిదం సూర్యాంశుభిః స్వయమ్ । సతతం స్యాత్ప్రభాయుక్తం కథమధ్యాహతం భవేత్ । । ౩౮ అహమేతం జపన్నిత్యం యజన్ధ్యాయంశ్చ శక్తితః । జాతోఽస్మి సర్వకామానాం పూజ్యః శ్రేష్ఠశ్చ తేజసా । ౩౯ త్వమభ్యస్యైవ మనసా వాచా వా కర్మణాపి వా । కురు భక్తిమనేనైవ విధినా ఫలసిద్ధయే । । 1.50.౪౦ శృణుయాద్భక్తియుక్తో యో నరః శ్రద్ధాసమన్వితః । విధానమాదితః పుత్ర సప్తమీం కురుతే చ యః । । ౪౧ సేహ ౧ ప్రాప్యాఽఖిలం కామమారోగ్యం చ జయం తథా । భార్గవ్యా పరయా యుక్తో గచ్ఛేద్వైరోచనం సదః । । ౪౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సప్తమీమాహాత్మ్యవర్ణనం నామ పఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
వాసుదేవుడు చెప్పారు: సప్తమి రోజున చేసే వ్రతం మహత్తరమైనది. సప్తమి, గ్రహణం, సంక్రాంతి రోజుల్లో ప్రత్యేకంగా చేయాలి. ఉపవాసం చేసి, స్నానం చేసి, సూర్యుని పూజించి, అగ్నికి హోమం చేసి, బ్రాహ్మణులకు దానం చేయాలి. ఏడాది పూర్తయిన తర్వాత బంగారు రథాన్ని, ఏడుగురు గుర్రాలతో, సూర్యుని విగ్రహంతో అలంకరించి, బ్రాహ్మణులకు, గురువుకు దానం చేయాలి. ఇది చేయలేని వారు తమ శక్తికి తగినట్టు రథాన్ని తయారు చేసి, దానం చేయాలి. మనసుతో కూడా భక్తిగా ఆచరించినా ఫలితం లభిస్తుంది. ఈ విధంగా సప్తమి వ్రతాన్ని ఆచరిస్తే, అన్ని కోరికలు నెరవేరతాయి, ఆరోగ్యం, విజయము, సంతానం, ధనం, రాజ్యం లభిస్తాయి.
మహాసప్తమీవ్రతవర్ణనమ్ వాసుదేవ ఉవాచ మాఘస్య శుక్లపక్షే తు పఞ్చమ్యాం మత్కులోద్వహ । ఏకభక్తం సదాఖ్యాతం షష్ట్యాం నక్తముదాహృతమ్ । । ౧ సప్తమ్యాముపవాసం తు కేచిదిచ్ఛన్తి సువ్రత । షష్ఠ్యాం కేచిద్వదన్తీహ సప్తమ్యాం పారణం కిల । । ౨ కృతోపవాసః షష్ఠ్యాం తు పూజయేద్భాస్కరం బుధః । రక్తచన్దనమిశ్రైస్తు కరవీరైశ్చ సువ్రత । । ౩ గుగ్గులేన మహాబాహో సంయావేన చ సువ్రత । పూజయేద్దేవదేవేశం శఙ్కరం ౨ భాస్కరం రవిమ్ । । ౪ ఏవం హి చతురో మాసాన్మాఘాదీన్పూజయేద్రవిమ్ । ఆత్మనశ్చాపి శుధ్యర్థం ప్రాశనం గోమయస్య చ । । ౫ స్నానం చ గోమయేనేహ కర్తవ్యం చాత్మశుద్ధయే । బ్రాహ్మణాన్దివ్యభౌమాంశ్చ భోజయేచ్చాపి శక్తితః । । ౬ జ్యేష్ఠాదిష్వథ మాసేషు శ్వేతచన్దనముచ్యతే । శ్వేతాని చాపి పుష్పాణి శుభగన్ధాన్వితాని వై । । ౭ కృష్ణాగరుస్తథా ధూపో నైవేద్యం పాయసం స్మృతమ్ । తేనైవ బ్రాహ్మణాంస్తుష్టాన్భోజయేచ్చ మహామతే । । ౮ ప్రాశయేత్పఞ్చగవ్యం తు స్నానం తేనైవ పుత్రక । కార్తికాదిషు మాసేషు అగస్తికుసుమైః స్మృతమ్ । । ౯ పూజయేన్నరశార్దూల ధూపైశ్చైవాపరాజితైః । నైవేద్యం గుడపూపాస్తు తథా చేక్షురసం స్మృతమ్ । । 1.51.౧౦ తేనైవ బ్రాహ్మణాంస్తాత భోజయస్వ స్వశక్తితః । కుశోదకం ప్రాశయేథాః స్నానం చ కురు శుద్ధయే । । ౧౧ తృతీయే పారణాస్యాన్తే మాఘే మాసి మహామతే । భోజనం తత్ర దానం చ ద్విగుణం సముదాహృతమ్ । । ౧౨ దేవదేవస్య పూజా చ కర్తవ్యా శక్తితో బుధైః । రథస్య చాపి దానం తు రథయాత్రా తు సువ్రత । । ౧౩ వ్రతస్య ప్రాప్తిహేతోర్వై కర్తవ్యా విభవే సతి । దానం స్వర్ణరథస్యేహ యథోక్తం విభవే సతి । । ఇత్యేషా కథితా పుత్ర రథాహ్వా సప్తమీ శుభా । । ౧౪ మహాసప్తమీ విఖ్యాతా మహాపుణ్యా మహోదయా । యాముపోష్య ధనం పుత్రాన్కీర్తిం విద్యామవాప్నుయాత్ । । ౧౫ తథాఖిలం కువలయం చన్ద్రేణ చ సమోర్చిషా । । ౧౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే మహాసప్తమీవ్రతవర్ణనం నామైకపఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
వాసుదేవుడు చెప్పారు: మాఘ మాసంలో శుక్ల పక్ష పంచమి రోజున ఒక భోజనం చేయాలి. షష్ఠి రోజున రాత్రి భోజనం చేయాలి. సప్తమి రోజున ఉపవాసం చేయాలి. షష్ఠి రోజున ఉపవాసం చేసి, సప్తమి రోజున సూర్యుని రక్తచందనం, కరవీరపు పువ్వులతో, గుగ్గిలంతో పూజించాలి. నాలుగు నెలలు ఇలా పూజ చేస్తే, శరీర శుద్ధి కోసం పంచగవ్యంతో స్నానం చేయాలి. బ్రాహ్మణులను భోజనం పెట్టాలి. జ్యేష్ఠాది నెలల్లో శ్వేతచందనం, శ్వేతపువ్వులతో పూజించాలి. కార్తికాది నెలల్లో అగస్త్య పువ్వులతో పూజించాలి. శక్తికి తగినట్టు రథాన్ని తయారు చేసి, దానం చేయాలి. ఈ విధంగా మహాసప్తమి వ్రతాన్ని ఆచరించినవారు ధనం, సంతానం, కీర్తి, విద్య పొందుతారు.
సూర్యపూజావర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ఇత్యుక్త్వా భగవాన్దేవః శఙ్ఖచక్రగదాధరః । అన్తర్ధానం గతో వీరం శామ్బస్యేహ ప్రపశ్యతః । । ౧ శామ్బోఽపి కృత్వా విధివత్సప్తమీం రథసప్తమీమ్ । ఆధి(ది?)భిర్వ్యాధిభిర్ముక్తో జగామాశు స్వమన్దిరమ్ । । ౨ శతానీక ఉవాచ రథయాత్రా కథం కార్యా రథః కార్యః రథం రవేః । కేనేహ మర్త్యలోకేషు రథయాత్రా ప్రవర్తితా । । ౩ సుమన్తురువాచ ఇమమర్థం పురా పృష్టః పద్మయోనిః ప్రజాపతిః । రుద్రేణ కురుశార్దూల ఆసీనః కాఞ్చనే గిరౌ । । ౪ పద్మాసనం పద్మయోనిం సుఖాసీనం ప్రజాపతిమ్ । ప్రణమ్య శిరసా దేవో రుద్రో వాచముదైరయత్ । । ౫ శ్రీరుద్ర ఉవాచ య ఏష భగవాన్దేవో భాస్కరో లోకభాస్కరః । కథమేష భ్రమేద్దేవో రథస్థో విమలః సదా । । ౬ బ్రహ్మోవాచ యథా దివి భ్రమేత్తాత రథారూఢో రవిః సదా । తథా తే వర్తయిష్యేఽహం రథం చాస్య త్రిలోచన । । ౭ రథేన హ్యేకచక్రేణ పఞ్చారేణ త్రిణాభినా । హిరణ్యమయేన కాన్తేన అష్టబన్ధైకనేమినా । । ౮ చక్రేణ భాస్వతా చైవ దివి సూర్యః ప్రసర్పతి । దశయోజనసాహస్రో విస్తారోఽప్యస్య కథ్యతే । । ౯ త్రిగుణా చ రథోపస్థాదీషా దణ్డప్రమాణతః । యుగమస్య తు విస్తీర్ణమరుణో౧ యత్ర సారథిః । । 1.52.౧౦ ప్రాసఙ్గః కాంచనో దివ్యో యుక్తః పవనగైర్హయైః । ఛన్దోభిర్వాజిరూపైస్తు యతశ్చక్రం తతః స్థితైః । । ౧౧ యేనాసౌ పర్యటేద్వ్యోమ్ని భాస్వతా తు దివస్పతిః । అథైతాని తు సూర్యస్య ప్రత్యఙ్గాని రథస్య తు । । ౧౨ సంవత్సరస్యావయవైః కల్పితాని యథాక్రమమ్ । ౧నాభ్యస్తిస్రస్తు చక్రస్య త్రయః కాలాః ప్రకీర్తితాః । । ౧౩ ఆరాః పఞ్చర్తవస్తస్య నేమ్యః షడృతవః స్మృతాః । రథవేదీ స్మృతే తస్య అయనే దక్షిణోత్తరే । । ౧౪ ముహూర్తా ౨ ఇషవస్తస్య శమ్యాశ్చాస్య కలాః స్మృతాః । తస్య కాష్ఠాః స్మృతాః కోణా అక్షదణ్డః క్షణాః స్మృతాః । । ౧౫ నిమేషాశ్చాస్య కర్షాః స్యాదీషాదణ్డో లవాః స్మృతాః । రాత్రిర్వరూథో ధర్మోఽస్య ధ్వజ ఊర్ధ్వం ప్రతిష్ఠితః । । ౧౬ యుగాక్షికోటీ తే తస్య అర్థకామావుభౌ స్మృతౌ । అశ్వరూపాణి చ్ఛన్దాంసి వహన్తే వామతో ధురమ్ । । ౧౭ గాయత్రీ చైవ త్రిష్టుప్ చ జగత్యనుష్టుబేవ చ । పఙ్క్తిశ్చ బృహతీ చైవ ఉష్ణిగేవ తు సప్తమీ । । ౧౮ చక్రమక్షనిబద్ధం తు ధ్రువే చాక్షః సమర్పితః । సహచక్రో భ్రమత్యక్షః స చాక్షో భ్రమతి ధ్రువే । । ౧౯ అక్షః సహైవ చక్రేణ భ్రమతేఽసౌ ధ్రువే స్థితః । ఏవమక్షవశాత్తస్య ౩ సన్నివేశో రథస్య తు । । 1.52.౨౦ తథా సంయోగభావేన సంసిద్ధో భాస్కరో రథః । తేన చాసౌ రవిర్దేవో నభః సంసర్పతే సదా । । ౨౧ యుగాక్షకోటీసమ్బద్ధే ద్వే రశ్మీ స్యన్దనస్య తు । ధ్రువే తే భ్రమతో రశ్మీ న చక్రయుగయోస్తు వై । । ౨౨ భ్రమతో మణ్డలాన్యస్య రవేరస్య రథస్య తు । కులాలచక్రవద్యాతి మణ్డలం సర్వతోదిశమ్ । । ౨౩ యుగాక్షకోటీ తే తస్య దక్షిణే స్యన్దనస్య తు । ఋగ్యజుర్భ్యాం గృహీతేన విచక్రాశ్వేన వై ధ్రువే । । ౨౪ హ్రసేతే తస్య రశ్మీ తు మణ్డలేషూత్తరాయణే । దక్షిణేఽథ సమృద్ధే తు భ్రమతో మణ్డలాని తు । । ౨౫ యుగాక్షకోటీ తే తస్య భ్రమేతే స్యన్దనస్య తు । సక్తాసక్తం చ భ్రమతే మణ్డలం సర్వతోదిశమ్ । । ౨౬ ఆకృష్యేతే ధ్రువేణేహ సమం తిష్ఠతి సువ్రత । తదా సాభ్యన్తరం దేవో భ్రమతే మణ్డలాని తు । । ౨౭ ధ్రువేణ ముచ్యమానే తు పునా రశ్మియుగేన వై । తథైవ ౧ బాహ్యతః సూర్యో భ్రమతే మణ్డలాని తు । । ౨౮ అశీతిమణ్డలశతం కాష్ఠయోరుభయోరపి । సరథోఽధిష్ఠితో దేవైర్విభ్రమేదృషిభిః సహ । । ౨౯ గన్ధర్వైరప్సరోభిశ్చ సర్పగ్రామణిరాక్షసైః । ఏతైర్వసతి వై సూర్యే మాసౌ ద్వౌ ద్వౌ క్రమేణ తు । । 1.52.౩౦ ధాతార్యమా పులస్త్యశ్చ పులహశ్చ ప్రజాపతిః । ఖణ్డకో వాసుకిశ్చైవ సకర్ణో రశ్మిరేవ చ । । ౩౧ తుమ్బురుర్నారదశ్చైవ గన్ధర్వౌ గాయతాం వరౌ । క్రతుస్థలాప్సరశ్చైవ యా చ సా పుఞ్జికస్థలా । । ౩౨ గ్రామణీరథకృత్స్నశ్చ రథౌజాశ్వతరావుభౌ । రక్షో హేతిః ప్రహేతిశ్చ యాతుధానౌ చ తావుభౌ । । ౩౩ మధుమాధవయోరేష గణో వసతి భాస్కరే । తథా గ్రీష్మౌ తు ద్వౌ మాసౌ మిత్రశ్చ వరుణశ్చ హ । । ౩౪ ఋషిరత్రిర్వశిష్ఠశ్చ తక్షకోఽనన్త ఏవ చ । మేనకా సహజన్యా చ గంధర్వో చ హహా హూహూః । । ౩౫ రథస్వనశ్చ గ్రామణ్యౌ రథచిత్రశ్చ తావుభౌ । పౌరుషేయో వధశ్చైవ యాతుధానౌ మహాబలౌ । । ౩౬ శుచిశుక్రౌ తు ద్వౌ మాసౌ వసన్త్యేతే దివాకరే । ఇన్ద్రశ్చైవ వివస్వాంశ్చ అఙ్గిరా భృగురేవ చ । । ౩౭ ఏలాపర్ణస్తథా సర్పః శఙ్ఖపాలశ్చ పన్నగాః । ప్రమ్లోచా దున్దుకాశ్చైవ గన్ధర్వౌ భానుదర్దురౌ । । ౩౮ యాతుధానౌ తథా సర్పస్తథా బ్రాహ్మశ్చ తావుభౌ । ఏతే నభో నభస్యౌ చ నివసన్తి దివాకరే । । ౩౯ శరద్యేతే పునః శుభ్రా నివసన్తి స్మ దేవతాః । పర్జన్యశ్చైవ పూషా చ భారద్వాజః సగౌతమః । । 1.52.౪౦ చిత్రసేనశ్చ గన్ధర్వస్తథా వసురుచిశ్చ యః । విశ్వాచీ చ ఘృతాచీ చ తే ఉభే పుణ్యలక్షణే । । ౪౧ నాగస్త్వైరావతశ్చైవ విశ్రుతశ్చ ధనఞ్జయః । సేనజిచ్చ సుషేణశ్చ సేనానీర్గ్రామణీస్తథా । । ౪౨ ఆపో వాతశ్చ ద్వావేతౌ యాతుధానౌ ప్రకీర్తితౌ । వసన్త్యేతే తు వై సూర్యే ఇషోర్జౌ కాలపర్యయాత్ । । ౪౩ హేమంతికౌ తు ద్వౌ మాసౌ వసన్త్యేతే దివాకరే । అంశౌ భగశ్చ ద్వావేతౌ కశ్యపశ్చ క్రతుస్తథా । । ౪౪ భుజఙ్గశ్చ మహాపద్మః సర్పః కర్కోటకస్తథా । ఆపో వాతశ్చ ద్వావేతౌ యాతుధానౌ ప్రకీర్తితౌ । । ౪౫ చిత్రాఙ్గదశ్చ గన్ధర్వోరుణాయుశ్చైవ తావుభౌ । సహే చైవ సహస్యే చ వసన్త్యేతే దివాకరే ।.। ౪౬ పూషా జిష్ణుర్జమదగ్నిర్విశ్వామిత్రస్తథైవ చ । కాద్రవేయౌ మహానాగౌ కమ్బలాశ్వతరావుభౌ । । ౪౭ గన్ధర్వో ధృతరాష్ట్రశ్చ సూర్యవార్చాశ్చ తావుభౌ । తిలోత్తమా చ రమ్భా చ సర్వలోకే చ విశ్రుతే । । ౪౮ ౧గ్రామణీః సేనజిచ్చైవ సత్యజిచ్చ మహాతపాః । బ్రహ్మోపేతశ్చ వై రక్షో యజ్ఞో యజ్ఞస్తథైవ చ । । ఏతే తపస్తపస్యై చ నివసన్తి దివాకరే । । ౪౯ అన్యేఽపి యే మన్దేహా రాక్షసాధిపతయో దేవదేవగుహ్యతమస్య రక్షార్థం సకల దేవైరస్మదాదిభిః సన్నియుక్తాస్తాన్భవతే కథయామి । । 1.52.౫౦ రుద్ర ఉవాచ వద బ్రహ్మన్కథాం దివ్యాం యామహం ప్రష్టుమాగతః । తామేవ విస్తరేణైవ కథయాశు మమ ప్రభో । । ౫౧ దివిష్ఠం భాస్కరం దృష్ట్వా నమేత్కేన విధానతః । కిం ఫలం తస్య వా దేవ సమాప్తే భవతి కర్మణి । । ౫౨ బ్రహ్మోవాచ శృణు రుద్ర సమాసేన భాస్కరస్య నతిక్రియామ్ । యాం కృత్వా రోగదుఃఖార్తా ముచ్యన్తే పాపసఞ్చయాత్ । । ౫౩ స్థణ్డిలే మణ్డలం కృత్వా ద్వాదశాఙ్గులమానతః । సద్యో గోమయలిప్తే చ తత్రైవావాహయేద్రవిమ్ । । ౫౪ పూజయిత్వా గణేశాదీన్వాసుదేవం చ సాత్యకిమ్ । సత్యభామాం తథా లక్ష్మీముమాం దేవీం చ శఙ్కరమ్ । । ౫౫ మణ్డలస్య సమీపస్థాన్పూర్వోక్తాన్వేదమన్త్రవిత్ । తతః ప్రదక్షిణీకృత్య దణ్డవత్ప్రణమేత్సకృత్ । । ౫౬ శతం సహస్రమయుతం లక్షం వా నిజపాపతః । దృష్ట్వా శక్తిం ప్రణమ్యాథ సదా సంయతమానసః । । ౫౭ విప్రాయ దక్షిణాం దద్యాన్నిరుచ్ఛ్వాసః సమాహితః । రక్తికే చ హిరణ్యస్య శతమాత్రే సహస్రకే । । ౫౮ మాషకాణాం చతుష్కం చాయుతం దశగుణం దిశేత్ । దక్షే దశగుణం ప్రోక్తం దద్యాద్రోగవిముక్తయే । । ౫౯ ఏవం కృతే విరూపాక్ష సర్వరోగాద్విముచ్యతే । ఇదం రహస్యం పరమం శృణుయాద్యో హి మానవః । । 1.52.౬౦ తస్య రోగా వినశ్యన్తి మార్తణ్డస్య ప్రసాదతః । అన్యచ్చ తే ప్రవక్ష్యామి యచ్చాపృష్టముమాపతే । । తచ్ఛృణుష్వ మయా ప్రోక్తం రథయన్తృనియామకమ్ । । ౬౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సూర్యవర్ణనం నామ ద్విపఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
సుమంతు చెప్పారు: భగవంతుడు శంఖచక్రగదాధారి, శాంబుడి ముందు అంతర్ధానం అయ్యాడు. శాంబుడు విధిగా సప్తమి వ్రతాన్ని చేసి, వ్యాధుల నుంచి విముక్తి పొంది తన ఇంటికి వెళ్లాడు. శతానీకుడు అడిగాడు: రథయాత్ర ఎలా చేయాలి? రథాన్ని ఎవరు తయారు చేశారు? సుమంతు చెప్పారు: బ్రహ్మను రుద్రుడు అడిగాడు. బ్రహ్మ చెప్పారు: సూర్యుడు ఎప్పుడూ రథంపై తిరుగుతాడు. ఆ రథం ఒక చక్రం, ఐదు అరలు, మూడు నాభులు, బంగారు నిర్మితం. పది వేల యోజనాల పొడవు. ఆ రథానికి అరుణుడు సారథి. వాయువు గుర్రాల రూపంలో ఉన్నాడు. రథాన్ని అనేక దేవతలు, గంధర్వులు, నాగులు, యక్షులు, రాక్షసులు కలిసి రక్షిస్తారు.
బ్రహ్మ చెప్పారు: ఆ రథానికి ముందుగా అరుణుడు సారథిగా నియమించబడ్డాడు. ఇంద్రుడు, వాయువు సహాయంతో, గరుడుని ముందుగా పెట్టాడు. కాలుడు, శేషుడు, యముడు, అగ్ని, విష్ణువు, అశ్వినీదేవతలు, నరనారాయణులు, ఇతరులు కూడా రథానికి సంబంధించి నియమించబడ్డారు. వేదమంత్రాలు, ఓంకారం, వశట్కారం, వినాయకుడు, శేషుడు, వాసుకి, ఇతర నాగులు సూర్యుని రథాన్ని అనుసరిస్తారు.
భగవన్తం సహస్రకిరణమవలమ్బితుమ్ । । ౮ ఏతద్వై సర్వదైవత్యం మణ్డలం బ్రహ్మవాదినం బ్రహ్మయజ్ఞవాదినీం యజ్ఞః । భగవద్భక్తానాం పరమాదిత్యోయం విష్ణుర్మాహేశ్వరాణామ్ । । ౯ స్థానాభిమానినో హ్యేతే సదా వై వృషభధ్వజ । సూర్యమాప్యాయయన్త్యేతే తేజసాం తేజ ఉత్తమమ్ । । 1.53.౧౦ గ్రథితైః స్వైర్వచోభిస్తు స్తువన్తే ఋషయో రవిమ్ । గన్ధర్వాప్సరసశ్చైవ గీతనృత్యైరుపాసతే । । ౧౧ వియద్భ్రమణతో రక్షాం కుర్వంతి స్మ ఇషుగ్రహమ్ । సర్పా వహన్తి వై సూర్యం యాతుధానాస్తు యాన్తి చ । । ౧౨ వాలఖిల్యా ౧నమన్త్యేతం పరిచార్యోదయాద్రవిమ్ । దివస్పతిః స్వభూశ్చోభౌ అగ్రగౌ యోజనస్య తు । । ౧౩ భర్గోఽథ దక్షిణే పార్శ్వే కఞ్జజో వామతః స్థితః । సర్వే తే పృష్ఠగా జ్ఞేయా గ్రహా లోకేషు పూజితాః. । । ౧౪ ఉపరాగశిఖీ చోభావగ్రతో నాత్ర సంశయః । మనుష్యధర్మా దక్షిణత ఉత్తరేణ ప్రచేతసః । । ౧౫ సమ్భవన్తి తథా కృష్ణ ఉభావేతౌ సదాగ్రగౌ । వామేన వీతిహోత్రస్తు పృష్ఠతస్తు హరిః సదా । । ౧౬ రథపీఠే క్షమా జ్ఞేయా అన్తరాలే నభస్తథా । ఆశ్రిత్య రథజాం కాన్తిం ఖం దివః సమయః స్థితః । । ౧౭ ధ్వజో దణ్డశ్చ విజ్ఞేయో ధ్వజాగ్రే వృష ఏవ చ । ఋద్ధిర్వృద్ధిస్తథా శ్రీశ్చ పతాకా పార్వతీప్రియ । । ౧౮ ధ్వజదణ్డాగ్రే గరుడస్తదగ్రే వరుణాలయః । మైనాకశ్ఛత్రదణ్డస్తు హిమవాంశ్ఛత్రముచ్యతే । । ౧౯ కేచిదేవం వదన్తీహ లోకే చాన్యే మహామతే । ఛత్రదణ్డస్తథా క్లేశః క్లేశం ఛత్రం విదుర్బుధాః । । 1.53.౨౦ ఏతేషామేవ దేవానాం యథా వీర్యం తథా తపః । యథాయోగం తథా సత్త్వం యథా సత్త్వం తథా బలమ్ । । ౨౧ తథా తపత్యసౌ సూర్యస్తేషాం సిద్ధః స్వతేజసా । ఏతే తపన్తి వర్షన్తి యాన్తి విశ్వం సృజన్తి చ । । ౨౨ భూతానామశుభం కర్మ వ్యపోహన్తి చ కీర్తితాః । ఏతే సహైవ సూర్యేణ భ్రమన్తే సానుగా దివి । । ౨౩ తపన్తశ్చ జపన్తశ్చ హ్లాదయన్తశ్చ వై ద్విజాః । గోపాయన్తి స్మ భూతాని ఇహ తే హ్యనుకమ్పయా । । ౨౪ ప్రీణాతి దేవానమృతేన సూర్యః సోమేన సూక్తేన వివర్ధయిత్వా । శుక్లేన పూర్ణా దివసక్రమేణ తం కృష్ణపక్షే విబుధాః పిబన్తి । । ౨౫ పీతం హి సోమం ద్వికలావశేషం కృష్ణే తు పక్షే రుచిభిర్జ్వలన్తమ్ । సుధామృతం తత్పితరః పిబన్తి ఊర్జాశ్చ సౌమ్యాశ్చ తథైవ కల్పాః । । ౨౬ సూర్యేణ గోభిశ్చ సమృద్ధితాభిరద్భిః పునశ్చైవ సముజ్జితాభిః । తథౌషధీభిః సతతం పిబన్తి అత్యన్తపానేన క్షుధా జయన్తి । । ౨౭ మాసార్ధతృప్తిస్తు మతాభిరద్భిర్మాసేన తృప్తిః స్వధయా పితౄణామ్ । అన్నేన శశ్వద్విదధాతి మర్త్యం త్వయం జగచ్చైవ బిభర్తి గోభిః । । ౨౮ అహోరాత్రం రథేనాసావేకచక్రేణ వై భ్రమన్ । సప్తద్వీపసముద్రాన్తాం సప్తభిశ్చ హయైః సహ । । ౨౯ ఛన్దోభిర్వాజిరూపైస్తైర్యతశ్చక్రం తతః స్థితైః । కామరూపైః సకృద్యుక్తైరన్తరస్థైర్మనోజవైః । । 1.53.౩౦ హరిభిరవ్యయైర్వశ్యై క్షుధాశ్రమవివర్జితైః । ద్వ్యశీతిమణ్డలశతమీహన్త్యబ్దేన వై హయాః । । ౩౧ బాహ్యతోఽభ్యన్తరం చైవ మణ్డలం దివసక్రమాత్ । కల్పాదౌ సమ్ప్రయుక్తాస్తే వహన్త్యాభూతసమ్ప్లవమ్ । । ౩౨ ఆవృతా బాలఖిల్యైస్తైర్భ్రమన్తి తాన్యహాని తు । గ్రథితైః స్వైర్వచోభిస్తు స్తూయమానో మహర్షిభిః । । ౩౩ సేవ్యతే నృత్యగీతైశ్చ గన్ధర్వైరప్సరోగణైః । పతఙ్గః పతగైరశ్వైర్వసతే భ్రమయన్దివి । । ౩౪ వీథ్యాగ్ర్యయా విచరతే నక్షత్రాణి యథా శశీ । మధ్యగాశ్చామరావత్యాం యదా భవతి భాస్కరః । । ౩౫ వైవస్వతే సంయమనే ఉత్తిష్ఠన్దృశ్యతే తదా । సుఖాయామర్ధరాత్రం తు విభాయామస్తమేతి చ । । ౩౬ వైవస్వతే సంయమనే మధ్యమస్తు రవిర్యదా । సుఖాయామథ వారుణ్యాముత్తిష్ఠన్దృశ్యతే తదా । । ౩౭ రాత్ర్యర్ధం చామరావత్యామస్తమేతి యమస్య వై । సోమపుర్యాం విభాయాం తు మధ్యగశ్చార్యమా యదా । । ౩౮ మాహేన్ద్రస్యామరావత్యాముత్తిష్ఠతి దివాకరః । అర్ధరాత్రం సంయమనే వారుణ్యామస్తమేతి చ । । ౩౯ ఏవం చతుర్షు పార్శ్వేషు మేరోః కుర్వన్ప్రదక్షిణమ్ । ఉదయాస్తమనే చాసావుత్తిష్ఠతి పునః పునః । । 1.53.౪౦ పూర్వాహ్ణే చాపరాహ్ణే చ ద్వౌ ద్వౌ దేవాలయౌ పునః । తపత్యేకం తు మధ్యాహ్నే తాభిరేవ గభస్తిభిః । । ౪౧ ఉదితో వర్ధమానాభిరామధ్యాహ్నాత్తపేద్రవిః । తతః పరం హ్రసన్తీభిర్గోభిరస్తం నియచ్ఛతి । । ౪౨ యత్రోద్యన్దృశ్యతే సూర్యః స తేషాముదయః స్మృతః । ప్రణాశం గచ్ఛతే యత్ర స తేషామస్తముచ్యతే । । ౪౩ ఏవం పుష్కరమధ్యేన తదా సర్పతి భాస్కరః । త్రింశద్భాగం తు మేదిన్యా ముహూర్తేన స గచ్ఛతి । । ౪౪ యోజనాగ్రేణ సఙ్ఖ్యాం ౧ తు ముహూర్తస్య నిబోధ మే । పూర్ణం శతసహస్రాశం సహస్రం తు త్రిలోచన । । ౪౫ పఞ్చాశచ్చ తథాల్పాని సహస్రాణ్యధికాని తు । మౌహూర్తికో గతిర్హ్యేషా సూర్యస్య తు విధీయతే । । ౪౬ యోజనానాం సహస్రే ద్వే ద్వే శతే ద్వే చ యోజనే । నిమేషాన్తరమాత్రేణ దివి సూర్యః ప్రసర్పతి । । ౪౭ స శీఘ్రమేవ పర్యేతి భాస్కరోఽలాతచక్రవత్ । భ్రమన్వై భ్రమమాణేషు ఋక్షేషు విచరత్యసౌ । । ౪౮ ఇన్ద్రః పూజయతే సూర్యముత్తిష్ఠన్తం దినే దినే । మధ్యాహ్నే చ యమః పశ్చాదస్తం యాన్తమపాం పతిః । । ౪౯ సోమస్తథార్ధరాత్రే తు సదా పూజయతే రవిమ్ । విష్ణుర్భవానహం రుద్రః పూజయామ నిశాక్షయే । । 1.53.౫౦ ఏవమగ్నిర్నిర్ఋతిశ్చ వాయురీశాన ఏవ చ । పూజయన్తి క్రమేణైవ భ్రమమాణం దివాకరమ్ । । శ్రేయోఽర్థం దేవశార్దూల సర్వే బ్రహ్మాదయః సురాః । । ౫౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి రథసప్తమీకల్పే సూర్యగతివర్ణనం నామ త్రిపఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
సూర్యుని సహస్రకిరణాలను ఆశ్రయిస్తూ, ఈ రథమండలం అన్ని దేవతల సమాహారం. ఇది బ్రహ్మవేదుల యజ్ఞస్థానం. భక్తులకు పరమాదిత్యుడు విష్ణువు, మాహేశ్వరులకు పరమేశ్వరుడు. వీరు సూర్యుని తేజస్సుతో సర్వలోకాలను పోషిస్తారు. ఋషులు తమ వాక్కులతో సూర్యుని స్తుతిస్తారు. గంధర్వులు, అప్సరసలు పాటలు, నృత్యాలతో సేవిస్తారు. సర్పాలు సూర్యుని మోస్తారు. వాలఖిల్యులు సేవచేస్తారు. సూర్యుని చుట్టూ అనేక గ్రహాలు, దేవతలు ఉంటారు. సూర్యుని రథానికి ముందు, వెనుక, పక్కన అనేక దేవతలు, పతాకలు, ధ్వజాలు ఉంటాయి. సూర్యుడు నాలుగు దిక్కుల్లో తిరుగుతూ, ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం భిన్నంగా ప్రకాశిస్తాడు. యోజనాలెత్తు, వేగంతో సూర్యుడు తిరుగుతాడు. ఇంద్రుడు, యముడు, సోముడు, విష్ణువు, రుద్రుడు, ఇతర దేవతలు సూర్యుని పూజిస్తారు.
సూర్యమహిమవర్ణనమ్ రుద్ర ఉవాచ అహో హంసస్య మాహాత్మ్యం వర్ణితం భవతేదృశమ్ । కథ్యతాం పునరేవేదం మాహాత్మ్యం భాస్కరస్య తు । । ౧ బ్రహ్మోవాచ ఆదిత్యమన్త్రమఖిలం త్రైలోక్యం సచరాచరమ్ । భవత్యస్మాజ్జగత్సర్వం సదేవాసురమానుషమ్ । । ౨ రుద్రేన్ద్రోపేన్ద్రచన్ద్రాణాం విప్రేన్ద్రత్రిదివౌకసామ్ । మహాద్యుతిమతాం కృత్స్నం తేజో యత్సార్వలౌకికమ్ । । ౩ సర్వాత్మా సర్వలోకేశో దేవదేవః ప్రజాపతిః । సూర్య ఏష త్రిలోకస్య మూలం పరమదైవతమ్ । । ౪ అగ్నౌ ప్రాస్తాహుతిః సమ్యగాదిత్యముపతిష్ఠతి । ఆదిత్యాజ్జాయతే వృష్టిర్వృష్టేరన్నం తతః ప్రజాః । । ౫ సూర్యాత్ప్రసూయతే ౧సర్వం తత్ర చైవ ప్రలీయతే । భావాభావౌ హి లోకానామాదిత్యాన్నిఃసృతౌ పురా । । ౬ ఏతత్తు ధ్యానినాం ధ్యానం మోక్షం చాప్యేష మోక్షిణామ్ । అత్ర గచ్ఛన్తి నిర్వాణం జాయన్తేఽస్మాత్పునః ప్రజాః । । ౭ క్షణా ముహూర్తా దివసా నిశాః పక్షాశ్చ నిత్యశః । మాసాః సంవత్సరాశ్చైవ ఋతవోఽథ యుగాని చ । । ౮ సదాదిత్యాదృతే హ్యేషా కాలసఙ్ఖ్యా న విద్యతే । కాలాదృతే న నియమో ౨ నాగ్నిర్న హవనక్రియా । । ౯ ౩ఋతూనామవిభాగాచ్చ, పుష్పమూలఫలం కుతః । కుతః సస్యవినిష్పత్తిస్తృణౌషధిగణాః ౪ కుతః । । 1.54.౧౦ అభావో వ్యవహారాణాం జన్తూనాం దివి చేహ చ । జగత్ప్రతపనమృతే భాస్కరం వారితస్కరమ్ । । ౧౧ నావృష్ట్యా తపతే సూర్యో నావృష్ట్యా పరివిశ్యతే । నావృష్ట్యా వికృతిం ధత్తే వారిణా దీప్యతే రవిః । । ౧౨ వసన్తే కపిలః సూర్యో గ్రీష్మే కాఞ్చనసప్రభః । శ్వేతో వర్ణేన వర్షాసు పాణ్డుః శరది భాస్కరః । । ౧౩ హేమన్తే తామ్రవర్ణస్తు శిశిరే లోహితో రవిః । ఇతి వర్ణాః సమాఖ్యాతాః శృణు వర్ణఫలం హర । । ౧౪ కృష్ణోభయాయ జగతస్తామ్రః సేనాపతిం వినాశయతి । పీతో నరేన్ద్రపుత్రం౫ శ్వేతస్తు పురోహితం హన్తి । । ౧౫ చిత్రోఽథ వాపి ధూమ్రో రవీ రశ్మివ్యాకులం కరోత్యుచ్చైః । తస్కరశస్త్రనిపాతైర్యది న సలిలమాశు పాతయతి । । ౧౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి రథసప్తమీకల్పే సూర్యమహిమవర్ణనం నామ చతుష్పఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
రుద్రుడు అడిగాడు: హంసుని మహిమను విన్నాను, ఇప్పుడు సూర్యుని మహిమను చెప్పండి. బ్రహ్మ చెప్పారు: సూర్యుని మంత్రం, ఆయన తేజస్సు, మూడు లోకాల్లోని జీవులందరికీ ఆధారం. సూర్యుని వల్లే వర్షం, వర్షం వల్ల అన్నం, అన్నం వల్ల ప్రజలు. సూర్యుని వల్లే జననం, లయ. కాలమన్నది సూర్యుని వల్లే. ఆయన ధ్యానం ముక్తికాములకు మోక్షాన్ని ఇస్తుంది. కాలాన్ని, దినాలు, రాత్రులు, మాసాలు, సంవత్సరాలు, ఋతువులు, యుగాలు అన్నీ సూర్యుని వల్లే. వసంతంలో సూర్యుడు గోధుమవర్ణంగా, గ్రీష్మంలో బంగారు వర్ణంగా, వర్షాకాలంలో తెల్లగా, శరదృతువులో పాండురంగా, హేమంతంలో తామ్రవర్ణంగా, శిశిరంలో ఎర్రగా కనిపిస్తాడు. ఈ వర్ణాలు ప్రకృతి మార్పులను సూచిస్తాయి.
By what procedure should it be done, and at what time, O best of gods? How should the god, mounted on the chariot, the Sun, be paraded? What is the result declared for those who, with devotion, parade or carry the god's chariot, and for those who dance? What is the result for those who do not parade the god, but are devoted to dance and song, and who keep vigil with faith? What is the result for those who offer the chariot to Ravi, and who, with devotion, offer food and gifts? Tell me all this in detail, O best of gods, for the welfare of the worlds, O god; I have great curiosity. Brahma said: Well asked, O Lord of beings, O Ganesha, O three-eyed one; listen with one-pointed mind as I speak in detail according to your question.
తస్మాన్నానావిధైః కామైర్భక్ష్యలేహ్యసమన్వితైః । । ౬౭ పూజయిత్వా జనం సర్వమిమముచ్చారయేన్మనుమ్ । బలిం గృహ్ణన్తు మే దేవా ఆదిత్యా వసవస్తథా । । ౬౮ మరుతోథాశ్వినౌ రుద్రాః సుపర్ణాః పన్నగా గ్రహాః । అసురా యాతుధానాశ్చ౨ రథస్థా యాస్తు దేవతాః । । ౬౯ దిగ్పాలా లోకపాలాశ్చ యే చ విఘ్నవినాయకాః । జగతః స్వస్తి కుర్వంతు యే చ దివ్యా మహర్షయః । । 1.55.౭౦ మా విఘ్నం మా చ మే పాపం మా చ మే పరిపన్థినః । సౌమ్యా భవన్తు తృప్తాశ్చ దేవా భూతగణాస్తథా । । ౭౧ వామదేవ్యైః పవిత్రైశ్చ మానస్తోకరథన్తరైః । ఆకృష్ణేన రజసా ఋచమేకాముదాహరేత్ । । ౭౨ తతః పుణ్యాహశబ్దేన కృతవాదిత్రనిఃస్వనైః । రథక్రమణకం కుర్యాద్వర్త్మనా సుసమేన తు । । పురుషైశ్చాపి వోఢవ్యః సూర్యభక్తిసమన్వితైః । । ౭౩ సుకృతైః చ ౩ప్రగ్రహైర్దాన్తైర్బలీవర్ద్దైరథాపి వా । యథా పర్యటనం చ స్యాద్విషమే పథి గచ్ఛతః । । ౭౪ ఉపవాసస్థితైర్విప్రైర్దివ్యైర్భౌమైశ్చ సువ్రతైః । త్రింశద్భిః షోడశైర్వాపి ప్రతిమాం భాస్కరస్య తు । । ౭౫ స్థానాత్ప్రచాల్యం వై రుద్ర రథమారోపయేచ్ఛనైః । రాజ్ఞీ చ నిక్షుభా రుద్ర భార్యే తస్య మహాత్మనః । । ౭౬ శనైరారోపయేద్రుద్ర ఉభయోః పార్శ్వయో రథే । నిక్షుభాం దక్షిణే పార్శ్వే రాజ్ఞీం చాప్యుత్తరే తథా । ౭౭ ద్వావేవ బ్రాహ్మణౌ తస్మిన్దివ్యో భౌమశ్చ పార్శ్వయోః । బ్రహ్మకల్పస్తథా భౌమః కూబరస్యోపరి స్థితః । ౭౮ గరుడం పృష్ఠతశ్చాస్య వల్గమానం ప్రకల్పయేత్ । ఆతపత్రం తథా శ్వేతం స్వర్ణదణ్డమనౌపమమ్ । । ౭౯ సువర్ణబిన్దుభిశ్చిత్రం మణిముక్తాఫలోజ్జ్వలమ్ । తతస్త్విన్ద్రధనుఃప్రఖ్యం స్వర్ణదణ్డమథావ్రణమ్ । । 1.55.౮౦ ధ్వజం ప్రకల్పయేత్తస్య పతాకాభిరలఙ్కృతమ్ । భూతేశనానావర్ణాభిస్సప్తభిః కామనాశనః । । ౮౧ ధ్వజోపరిచరం౧ వ్యోమ అరుణాధిష్ఠితం భవేత్ । రథతుణ్డగతాన్విప్రాన్నయేద్రథవరం రవేః । । ౮౨ సారథ్యం రుద్ర కుర్యాద్వై శ్రేయోఽర్థమాత్మనః సదా । నారుహేత రథేఽశ్రద్ధో యదీచ్ఛేచ్ఛ్రేయ ఆత్మనః । । ౮౩ రథమారోహతస్తస్య క్షయం గచ్ఛతి సన్తతిః । స రథో దేవదేవస్య వోఢవ్యో బ్రాహ్మణైః సదా । । ౮౪ క్షత్రియైశ్చాపి వైశ్యైశ్చ న తు శూద్రైః కదాచన । యే త్వన్యదేవతాభక్తా యే చ మద్యప్రవర్తకాః । । ౮౫ నైతైః శూద్రైశ్చ వోఢవ్య ఇతరైస్తు సదోహ్యతే । ఉపవాసవ్రతోపేతైర్వోఢవ్యః పార్వతీప్రియ । । ౮౬ స్వస్థానాచ్చలితో రుద్ర పూర్వద్వారం వ్రజేత౩ వై । దినమేకం వసేత్తత్ర పూజ్యమానో నృపేణ వై । । ౮౭ నానావిధైః ప్రేక్షణకైః పురాణశ్రవణేన చ । నానావిధైర్బ్రహ్మఘోషైర్బ్రాహ్మణానాం చ తర్పణైః । । ౮౮ స్థిత్వా తు తత్రాష్టమ్యన్తం నవమ్యాం చలతే పునః । వ్రజేత దక్షిణం ద్వారం నగరస్య త్రిలోచన । । ౮౯ తత్రాపి దినమేకం తు తిష్ఠన్తేన్ధకసూదన । స్థితేఽత్ర తైః పూజ్యమానో యథా రాజ్ఞా తథా నృపైః । । 1.55.౯౦ తస్మాదపి చలేద్భద్ర ద్వారం పశ్చాత్తతోత్తరమ్ । తత్రాపి పూజ్యః శూద్రైస్తు విధివత్ప్రియదర్శన । । ౯౧ తస్మాచ్చ చలతే రుద్ర వ్రజేన్మధ్యం పురస్య తు । తత్రస్థం పూజయన్తి స్మ బ్రాహ్మణాః శ్రద్ధయాన్వితాః । । ౯౨ శంఖవాదిత్రనిర్ఘోషైస్తథా ప్రేక్షణకైర్వరైః । బ్రహ్మఘోషైశ్చ వివిధైః సమన్తాద్దీపకైః శుభైః । । ౯౩ నానావిధైర్విత్తదానైర్బ్రాహ్మణానాం చ తర్పణైః । దీనాన్ధకృపణానాం చ తర్పణైస్త్రిపురాన్తక । । ౯౪ పురమధ్యాత్తు చలితస్తిష్ఠేత్ప్రాప్య స్వమందిరమ్ । ఇత్థం ప్రాప్య స్థితో దేవః పురతో మందిరస్య తు । । ౯౫ తత్ర స్థితః పూజనీయో భవేత్పౌరేణ కృత్స్నశః । పూజ్యమానస్త్వహోరాత్రం రథారూఢస్తు తిష్ఠతి । । ౯౬ అపరే దినే వ్రజేత్స్థానం తచ్చిరన్తనమాదరాత్ । త్రయోదశ్యాం వ్యతీతాయాం చతుర్దశ్యాం త్రిలోచన । । ౯౭ సదైవం భ్రామయేద్దేవం గ్రహేశం దురితాపహమ్ । పరివారయుతం రుద్ర సానుగం పరమేశ్వరమ్ । । ౯౮ ఇతి శ్రోభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి రథసప్తమీకల్పే రథయాత్రావర్ణనం నామ పఞ్చపఞ్చాశత్తమోధ్యాయః
కావున, రకరకాల ఇష్టమైన తినుబండారాలతో, లేపనాలతో ప్రజలను సత్కరించి, ఈ మంత్రాన్ని పలకాలి: 'నా బలిని దేవతలు, ఆదిత్యులు, వసువులు, మరుతులు, అశ్వినులు, రుద్రులు, సుపర్ణులు, పన్నగులు, గ్రహాలు, అసురులు, యాతుధానులు, రథంలో ఉన్న దేవతలు, దిక్పాలకులు, లోకపాలకులు, విఘ్నవినాయకులు, దివ్య మహర్షులు అందరూ స్వీకరించాలి. జగత్తుకు శుభం కలగాలి. నాకు ఎలాంటి విఘ్నాలు, పాపాలు, అడ్డంకులు రాకూడదు. మృదువైన దేవతలు, భూతగణాలు సంతృప్తిగా ఉండాలి.'
సూర్యరథయాత్రావర్ణనమ్ శ్రీరుద్ర ఉవాచ కథం ప్రచాలయేద్బ్రహ్మన్ రథస్థం తమనాశనమ్ । అనుగాశ్చ కథం చాస్య కే చ తే అనుగా క్రమాత్ । । ౧ భూయోభూయః సురశ్రేష్ఠ విస్తరాన్మమ శ్రేయసే । ౧ వద సర్వం జగన్నాథ పరం కౌతూహలం హి మే । । ౨ బ్రహ్మోవాచ శనైర్నయేద్రథం రుద్ర వర్త్మనా సు సమేన తు । యథా పర్యటనం తు స్యాద్విషమే పథి గచ్ఛతః । । ౩ ప్రతీహారరథం పూర్వం నయేన్మార్గవిశుద్ధయే । తస్మాదనన్తరం రుద్ర దణ్డనాయకమాదరాత్ । । ౪ పిఙ్గలం చ తతస్తస్య పృష్ఠగం చాదరాన్నయేత్ । రక్షకో ద్వారకో యస్మాద్రథారూఢౌ తు పృష్ఠతః । । ౫ రథారూఢస్తథా దిణ్డీ దేవస్య పురతః స్థితః । తస్మాదపి తథా రుద్ర లేఖకో భాస్కరప్రియః । । ౬ శనైఃశనైర్నయేద్రుద్ర రథం దేవస్య యత్నతః । యుగాక్షచక్రభఙ్గో వా యథా న స్యాత్త్రిలోచన । । ౭ ఈషాభఙ్గే ద్విజభయం భగ్నేఽక్షే క్షత్రియక్షయః । తులాభఙ్గే తు వైశ్యానాం శయ్యాశూద్రక్షయో భవేత్ । । ౮ యుగభఙ్గే త్వనావృష్టిః పీఠభఙ్గే ప్రజాభయమ్ । పరచక్రాగమం ౧ విద్యాచ్చక్రభఙ్గే రథస్య తు । । ౯ ధ్వజస్య పతనే చాపి నృపభఙ్గం వినిర్దిశేత్ । ౨వ్యఙ్గితప్రతిమాయాం తు రాజ్ఞో మరణమాదిశేత్ । । 1.56.౧౦ ఛత్రభఙ్గాద్భయం రుద్ర యువరాజ్ఞో వినిర్దిశేత్ । ఉత్పన్నేష్వేవమాద్యేషు ఉత్పాతేష్వశుభేషు చ । । ౧౧ బలికర్మ పునః కుర్యాచ్ఛాంతిహోమం తథైవ చ । బ్రాహ్మణాన్వాచయేద్భూయో దద్యాద్దానాని చైవ హి । । ౧౨ పూర్వోత్తరే చ దిగ్భాగే రథస్యాగ్నిం ప్రకల్పయేత్ । సమిద్భిస్తు ఘృతాక్తాభిర్హోమయేజ్జాతవేదసమ్ । । ౧౩ స్వాహాకారాన్వదన్సమ్యగ్దైవతేభ్యస్త్వనుక్రమాత్ । గ్రహేభ్యశ్చ ప్రజాభ్యశ్చ నామాన్యుద్దిశ్య హోమయేత్ । । ౧౪ ప్రథమం చాగ్నయే స్వాహా స్వాహా సోమాయ చైవ హి । స్వాహా ప్రజాపతయే చ దేయా ఆహుతయః క్రమాత్ । । ౧౫ స్వస్త్యస్త్విహ చ విప్రేభ్యః స్వస్తి రాజ్ఞే తథైవ చ । గోభ్యః స్వస్తి ప్రజాభ్యశ్చ జగతః శాన్తిరస్తు వై । । ౧౬ శం నోఽస్తు ద్విపదే నిత్యం శాన్తిరస్తు చతుష్పదే । శం ప్రజాభ్యస్తథైవాస్తు శం సదాత్మని చాస్తు వై । । ౧౭ భూః శాన్తిరస్తు దేవేశ భువః శాన్తిస్తథైవ చ । స్వశ్చైవాస్తు తథా శాన్తిః సర్వత్రాస్తు తథా రవేః । । ౧౮ త్వం దేవ జగతః స్రష్టా పోష్టా చైవ త్వమేవ హి । ప్రజాపాల గ్రహేశాన శాన్తిం కురు దివస్పతే । । ౧౯ ఇదమన్యచ్చ వక్ష్యామి శాన్త్యా పరమకారణమ్ । యాత్రాకారణభూతస్య పురుషస్య స్వజన్మనః । । 1.56.౨౦ దుఃస్థాన్గ్రహాంశ్చ విజ్ఞాయ గ్రహశాన్తిం సమాచరేత్ । ప్రాదేశమాత్రాః కర్త్తవ్యాః సమిధోఽథ ప్రమాణతః । । ౨౧ thumb|అర్క thumb|పలాశ thumb|ఖదిర thumb|అపామార్గ thumb|అశ్వత్థ thumb|ఉదుమ్బర thumb|శమీ thumb|దూర్వా thumb|కుశా అర్కమయ్యో రవేః కార్యా పాలాశ్యః శశినః స్మృతాః । ఖాదిర్యశ్చైవ భౌమాయ ఆపామార్గ్యోఽబ్జసూనవే । । ౨౨ ఆశ్వత్థ్యశ్చాథ జీవాయ ఔదుమ్బర్యః సితాయ చ । అసితాయ శమీమయ్యో దూర్వా కార్యస్తు రాహవే । ।౨ ౩ కేతవే తు కుశాః కార్యాః దక్షిణాశ్చాప్యతః శృణు । సూర్యాయ శోభనాం ధేనుం శంఖం దద్యాదథేన్దవే । । ౨౪ రక్తమనడ్వాహం భౌమాయ కాఞ్చనం సోమసూనవే । జీవాయ వాససీ దేయే శుక్రాయాశ్వం సితం హర । । ౨౫ శనైశ్చరాయ గాం నీలాం రాహవే భాణ్డపాయసమ్ । ఛాగం తు కేతవే దద్యాచ్ఛృణ్వేషాం భోజనాన్యపి । । ౨౬ గుడౌదనం తు సూర్యాయ సోమాయ ఘృతపాయసమ్ । హవిష్యమన్నం భౌమాయ క్షీరాన్నం సోమసూనవే । । ౨౭ దధ్యోదనం తు జీవాయ శుక్రాయాథ ఘృతాశనమ్ । తిలపిష్టాంశ్చ మాషాశ్చ సూర్యపుత్రాయ దాపయేత్ । । ౨౮ రాహవే దాపయేన్మాంసం కేతవే చిత్రమోదనమ్ । సౌవీరమారనాలం చ స్విన్నబీజం చ కాఞ్జికమ్ । । ౨౯ యథా బాణప్రహారాణాం వారణం కవచం స్మృతమ్ । తథా దైవోపఘాతానాం శాన్తిర్భవతి వారణమ్ । । 1.56.౩౦ అహింసకస్య దాన్తస్య ధర్మార్జితధనస్య చ । నిత్యం చ నియమస్థస్య సదా సానుగ్రహా గ్రహాః । । ౩౧ గ్రహాః పూజ్యాః సదా రుద్ర ఇచ్ఛతా విపులం యశః । శ్రీకామః శాన్తికామో వా గ్రహయజ్ఞం సమాచరేత్ । । ౩౨ వృష్ట్యాయుఃపుష్టికామో వా తథైవాభిచరన్పునః । యానపత్యా భవేన్నారీ దుష్ప్రజాశ్చాపి యా భవేత్ । । ౩౩ బాలా యస్యాః ప్రమ్రియన్తే యా చ కన్యాప్రజా భవేత్ । రాజ్యభ్రష్టో నృపో యస్తు దీర్ఘరోగీ చ యో భవేత్ । । ౩౪ గ్రహయజ్ఞః స్మృతస్తేషాం మానవానాం మనీషిభిః । తస్మాదసౌ సదా కార్యః శ్రేయోఽర్థం జానతా హర । । ౩౫ దత్తపుష్పః క్రూరదృక్చ పుష్పజో ధిషణస్తథా । సితాసితౌ తథా రుద్ర ఉపరాగః శిఖీ తథా । । ౩౬ ఏతే గ్రహా మహాబాహో విద్వద్భిః పూజితాః సదా । తామ్రకాత్స్ఫాటికాద్రక్తచన్దనాత్స్వర్ణకాదపి । ౩౭ రాజతాదాయసాత్సీసాద్గ్రహాః కార్యాః౨ ప్రయత్నతః । స్వర్ణే వాథ పటే లేఖ్యా యథాశాస్త్రం మహేశ్వర । । ౩౮ యథావర్ణం ప్రదేయాని వాసాంసి కుసుమాని చ । గంధాశ్చ బలయశ్చైవ ధూపో దేయశ్చ గుగ్గులః । । ౩౯ కర్తవ్యా మన్త్ర౩వంతశ్చ చరవః ప్రతిదైవతమ్ । ఆకృష్ణేన ఇమం దేవా అగ్నిర్మూర్ధా దివః కకుత్ । । 1.56.౪౦ ఉద్బుధ్యస్వ యథాసంఖ్యమృచ ఏతాః ప్రకీర్తితాః । బృహస్పతే అతియదర్యస్తథైవాన్నాత్పరిస్రుతః । । ౪౧ శం నో దేవీ తథా కాండాత్కేతుం కృణ్వన్నిమాః క్రమాత్ । పూర్వోక్తాః సమిధస్త్వత్ర యథాశాస్త్రం ప్రహోమయేత్ । ।౪ ౨ ఏకైకస్యాష్టశతకమష్టావింశతిరేవ వా । హోతవ్యా మధుసర్పిభ్యాం దధ్నా చైవ సమన్వితాః । ।౪ ౩ పూర్వోక్తభోజనం యద్ధి బ్రాహ్మణేభ్యో నివేదయేత్ । శక్తితో వా యథాలాభం దక్షిణా తు౧ విధానతః । । ౪౪ యశ్చ యస్య యదా దుఃస్థః స తం యత్నేన పూజయేత్ । మయైషా హి వరో దత్తః పూజితాః పూజయిష్యథ । । ౪౫ గ్రహాధీనా నరేంద్రాణాముచ్ఛ్రయాః పతనాని చ । భావాభావౌ చ జగతస్తస్మాత్పూజ్యతమా గ్రహాః । । ౪౬ గ్రహా గావో నరేన్ద్రాశ్చ గురవో బ్రాహ్మణాస్తథా । పూజితః పూజయన్త్యేతే నిర్దహన్త్యపమానితాః । । ౪౭ యథా సముత్థితం యన్త్రం యన్త్రేణైవ ప్రహన్యతే । తథా సముత్థితాం పీడాం గ్రహశాన్త్యా ౩ ప్రశామయేత్ । । ౪౮ యజ్వనాం సత్యవాక్యానాం తథా నిత్యోపవాసినామ్ । జపహోమపరాణాం చ సర్వం దుష్టం ప్రశామ్యతి । । ౪ ౯ ఏవం కృత్వా ప్రజాశాన్తిం కృత్వా చ స్వస్తివాచనమ్ । పునః సజ్జం రథం కృత్వా కుర్యాత్ప్రకమణం హర । । 1.56.౫౦ మార్గం శేషం నయిత్వా తు నయేద్దేవాలయం రవిమ్ । పూజయిత్వా తతః ౪పూర్వా యాః ప్రోక్తా రథదేవతాః । । ౫౧ యథా పూజ్యా గ్రహాః సర్వే ఉత్పాతేషు త్రిలోచన । రథదేవాస్తథా౫ పూజ్యా యాః స్థితా రథమాశ్రితాః । । ౫౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే ఆదిత్యమహిమవర్ణనం నామ షట్పఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
శ్రీరుద్రుడు ఇలా అడిగాడు: 'బ్రహ్మదేవా! ఆ పాపహరుడైన సూర్యుని రథాన్ని ఎలా నడిపించాలి? ఆయనతోపాటు వచ్చే వారు ఎవరు? వారు ఏ క్రమంలో వెళ్ళాలి? నాకు ఎంతో ఆసక్తి ఉంది, దయచేసి అన్నీ విపులంగా వివరించు.' బ్రహ్మదేవుడు ఇలా చెప్పాడు: 'రుద్రా! రథాన్ని మెల్లగా, సూటిగా నడిపించాలి. దారిలో ఎక్కడైనా అడ్డంకులు వచ్చినా ప్రయాణం సాఫీగా సాగేలా జాగ్రత్త పడాలి. ముందుగా మార్గాన్ని శుభ్రపరిచే రథాన్ని ముందుకు పంపాలి. తరువాత, రక్షకులలో ప్రధానుడి రథాన్ని గౌరవంగా తీసుకెళ్లాలి. ఆ తరువాత పింగళుని రథాన్ని వెనుకన జాగ్రత్తగా నడిపించాలి. అతను రక్షకుడిగా, ద్వారపాలకుడిగా రథానికి వెనుక వస్తాడు. రథానికి ముందు డిండీ అనే వ్యక్తి నిలబడతాడు. అతని తరువాత భాస్కరుడికి ప్రియమైన లేఖకుని కూడా తీసుకెళ్లాలి. రుద్రా! దేవుని రథాన్ని చాలా జాగ్రత్తగా, మెల్లగా నడిపించాలి. యోకు, అక్షం, చక్రం ఏదైనా పగిలిపోకుండా చూడాలి. రథపు దండం విరిగితే బ్రాహ్మణులకు అపాయం, అక్షం విరిగితే క్షత్రియులకు నాశనం, తులా విరిగితే వైశ్యులకు నష్టం, పీఠం విరిగితే శూద్రులకు నాశనం కలుగుతుంది. యోకు విరిగితే వర్షాభావం, పీఠం విరిగితే ప్రజలకు భయం, శత్రు చక్రం వచ్చినట్టు అయితే శత్రువుల దండయాత్ర, రథచక్రం విరిగితే విద్య నాశనం సూచిస్తుంది. ధ్వజం పడిపోతే రాజు పతనం, ప్రతిమకు హాని అయితే రాజు మరణం సూచిస్తుంది. ఛత్రం విరిగితే యువరాజుకు అపాయం. ఇలాంటి అశుభ సూచకాలు కలిగితే వెంటనే బలి, శాంతి హోమం చేయాలి. బ్రాహ్మణులను పిలిపించి, దానాలు ఇవ్వాలి. రథానికి ఈశాన్య దిశలో అగ్ని ఏర్పాటుచేసి, నెయ్యితో పూతపూసిన సమిదులతో జాతవేదసునికి హోమం చేయాలి. స్వాహా మంత్రంతో దేవతలకు, గ్రహాలకు, ప్రజలకు పేరుపేరున హోమాలు చేయాలి. మొదట అగ్నికి, తరువాత సోమునికి, తరువాత ప్రజాపతికి హవిస్సులు సమర్పించాలి. బ్రాహ్మణులకు, రాజుకు, గోవులకు, ప్రజలకు శుభం కలగాలని ప్రార్థించాలి. రెండు కాలుగలవారికి, నాలుగు కాలుగలవారికి, ప్రజలకు, ఆత్మకు శాంతి కలగాలని కోరాలి. భూమికి, అంతరిక్షానికి, స్వర్గానికి శాంతి కలగాలని, సూర్యునికి ఎల్లప్పుడూ శాంతి కలగాలని ప్రార్థించాలి. 'ప్రభూ! నీవే జగత్తుకు సృష్టికర్త, పోషకుడవు. ప్రజలను కాపాడేవాడవు, గ్రహాధిపతివి. దినమణీ! శాంతిని ప్రసాదించు.' ఇంకా శాంతికి కారణమైన మరొక విషయం చెబుతాను. యాత్రకు కారణమైన వ్యక్తి జన్మాన్ని, దుష్టగ్రహాలను తెలుసుకుని, గ్రహశాంతి చేయాలి. సమిదులు అరచేతి పొడవుగా, సరిగ్గా కొలిచి తయారు చేయాలి. సూర్యునికి అర్కచెక్క, చంద్రునికి పాలాశచెక్క, కుజునికి ఖదిరచెక్క, బుధునికి అపామార్గచెక్క, గురునికి అశ్వత్థచెక్క, శుక్రునికి ఉడుంబరచెక్క, శనికి శమీచెక్క, రాహువుకు దర్భ, కేతువుకు కుశచెక్క ఉపయోగించాలి. సూర్యునికి మంచి ఆవును, చంద్రునికి శంఖాన్ని, కుజునికి ఎర్ర ఎద్దును, బుధునికి బంగారం, గురునికి వస్త్రాలు, శుక్రునికి తెల్ల గుర్రాన్ని, శనికి నీల ఆవును, రాహువుకు పాయసం, కేతువుకు మేకను దానం చేయాలి. వారి భోజనాలు: సూర్యునికి బెల్లం అన్నం, చంద్రునికి నెయ్యి పాయసం, కుజునికి హవిస్యన్నం, బుధునికి పాలు అన్నం, గురునికి పెరుగు అన్నం, శుక్రునికి నెయ్యి తినుబండారు, శనికి నువ్వుల పిండి, మినుములు, రాహువుకు మాంసం, కేతువుకు కలిపిన అన్నం, పులుసు, పులిచారు ఇవ్వాలి. బాణాల దెబ్బలకు కవచం ఎలా రక్షణగా ఉంటుందో, అలాగే దైవబాధలకు శాంతి క్రతువు రక్షణగా ఉంటుంది. హింస చేయని, నియమంగా ఉండే, ధర్మపరంగా సంపాదించిన ధనాన్ని కలిగి ఉండే వారికి గ్రహాలు ఎల్లప్పుడూ అనుకూలంగా ఉంటాయి. ఎవరైనా గొప్ప పేరు, ఐశ్వర్యం, శాంతి కోరితే గ్రహయజ్ఞం చేయాలి. వర్షం, ఆయుర్దాయం, బలాన్ని కోరేవారు, మంత్రబాధలు ఉన్నవారు, సంతానలేని మహిళలు, రాజ్యాన్ని కోల్పోయిన రాజులు, దీర్ఘకాలిక వ్యాధిగ్రస్తులు— వీరందరికీ గ్రహయజ్ఞం చేయాలని మునులు చెప్పారు. అందువల్ల ఎవరైనా శ్రేయస్సు కోరితే తప్పక చేయాలి. దత్తపుష్ప, క్రూరదృష్టి, పుష్పజ, ధిషణ, సిత, అసిత, ఉపరాగ, శిఖి అనే గ్రహాలను ఎల్లప్పుడూ పండితులు పూజించాలి. కంచు, స్ఫటికం, ఎర్రగంధం, బంగారం, వెండి, ఇనుము, సీసం లేదా బంగారంపై, వస్త్రంపై చిత్రించాలి. వాటి రంగుకు తగిన వస్త్రాలు, పువ్వులు, గంధాలు, బలులు, గుగ్గిలం ధూపం ఇవ్వాలి. ప్రతి దేవతకు మంత్రపూర్వకంగా హోమాలు చేయాలి. ఒక్కొక్కదానికి ఎనిమిది లేదా ఇరవై ఎనిమిది హోమాలు తేనె, నెయ్యి, పెరుగు కలిపి చేయాలి. ముందుగా చెప్పిన భోజనాలు బ్రాహ్మణులకు సమర్పించాలి. వీలైనంతగా దక్షిణా ఇవ్వాలి. ఎవరి గ్రహబాధ ఉన్నా, ఆ గ్రహాన్ని శ్రద్ధగా పూజించాలి. నేను ఇచ్చిన వరం ఇదే: పూజించినవారు ఆశీర్వదిస్తారు. రాజుల ఉత్థానం, పతనం గ్రహాధీనమే. అందుకే గ్రహాలు, గోవులు, రాజులు, గురువులు, బ్రాహ్మణులు పూజించబడితే ఆశీర్వదిస్తారు. అవమానిస్తే నాశనం చేస్తారు. ఒక యంత్రాన్ని ఇంకొక యంత్రంతో ఎదుర్కొనడం లాగానే, గ్రహశాంతితో గ్రహబాధను నివారించాలి. సత్యవంతులు, ఉపవాసులు, జపహోమ పరులు చేసిన పాపాలు తొలగిపోతాయి. ప్రజలకు శాంతి కలిగించాక, మళ్లీ రథాన్ని సిద్ధం చేసి, ప్రయాణం కొనసాగించాలి. మిగిలిన మార్గాన్ని నడిపించి, సూర్యుని దేవాలయానికి తీసుకెళ్లాలి. అక్కడ రథదేవతలను, గ్రహాలను పూజించినట్లే, రథంపై ఉన్న దేవతలను కూడా పూజించాలి.'
రథయాత్రావర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ క్షీరం యవాగూర్బ్రహ్మణే స్యాత్పరమాన్నం త్రిలోచన । ఫలాని కార్తికేయస్య దద్యాద్భూతేశప్రీతయే । । వివస్వతే మధు మాంసం తథా మద్యం చ సువ్రత । । ౧ పురుహూతాయ భక్ష్యాణి సానుగాయ నివేదయేత్ । హవిరన్నమగ్నయే స్యాదగ్రాన్నం విష్ణవే తథా । । ౨ రాక్షసేభ్యః సమైరేయం దద్యాన్మాంసౌదనం హర । సంస్కృతం పిశితాన్నం చ రేవతాయ నివేదయేత్ । । ౩ తిలాన్నం పితృరాజాయ దద్యాత్త్రిపురసూదన । ఆశ్వినాభ్యామపూపాంస్తు వసుభ్యో మాంసమోదనమ్ । । ౪ పితృభ్యః పాయసం దద్యాద్ఘృతాక్తం మధునా సహ । కాత్యాయన్యై యవాగూం చ శ్రియై దద్యాత్తథా దధి । । ౫ సరస్వత్యై త్రిమధురం వరుణాయేక్షురసౌదనమ్ । ౧ఖాడవాన్నం ధనపతావేవం మిత్రే త్రిలోచన । । ౬ సస్నేహేన తు తక్రేణ మరుద్భ్యస్తర్పణం స్మృతమ్ । మాంసాన్నభక్తసూపాంశ్చ మాతృభ్యో వై నివేదయేత్ । । ౭ ఉల్లేపికాశ్చ భూతేభ్యో జలం సూర్యాయ వై హర । దద్యాద్గణాధిపతయే మోదకాంస్త్రిపురాన్తక । । ౮ శష్కుల్యస్తు నైర్ఋతాయ దేయాః స్యుర్గణనాయక । సర్వభక్ష్యాణి విశ్వేభ్యో దాతవ్యాని సమన్తతః । । ౯ క్షీరౌదనమృషిభ్యస్తు క్షీరం నాగేభ్య ఏవ హి । సూర్యరథాయ బలిం దద్యాత్కుర్యాద్వై సార్వభౌతికమ్ । । 1.57.౧౦ ఉద్వర్తనం సురా మాంసం తద్వాహేభ్యశ్చ భారత । ఆజ్యం చ బ్రహ్మణే దద్యాత్త్ర్యమ్బకాయ తిలాంస్తథా । । ౧౧ స్వాహాతనయే వై లాజా దాతవ్యాస్త్రిపురాన్తక । భాస్కరాయ సదా దద్యాత్కోవిదారం త్రిలోచన । । ౧౨ రాజవృక్షం తథేన్ద్రాయ హవిష్యం పావకాయ చ । చక్రిణే సప్తధాన్యం చ గరుడే మత్స్యమోదనమ్ । । ౧౩ యక్షేభ్యో వివిధాన్నాని నిర్యాసం రేవతే త్యజేత్ । వైకంకతస్రజో రుద్ర యమాయ పరికీర్తితాః । । ౧౪ దేయం స్యాత్కర్ణికారం తు అశ్విభ్యాం వృషభధ్వజ । శ్రియై పద్మాని దేయాని చండికాయ సుచందనమ్ । । ౧౫ నవనీతం సరస్వత్యై వినతాయై తథామిషమ్ । పుష్పాణ్యప్సరసాం రుద్ర మాలత్యాః పరికీర్త్తితమ్ । । ౧౬ వరుణాయాగ్నిమన్థం తు ఫలం మూలం నిర్ఋతయే । బిల్వం దద్యాత్కుబేరాయ కపిత్థం మరుతాం తథా । । ౧౭ గంధర్వేభ్యస్త్వారగ్వధం దద్యాత్త్రిపురసూదన । వాసవేభ్యస్తు కర్పూరం దద్యాద్దారు గణాధిపే । । ౧౮ పితృభ్యః పిణ్డమూలాని భూతేభ్యశ్చ బిభీతకమ్ । గోభ్యో యవాన్ప్రదద్యాద్వై మాతృభ్యశ్చాక్షతాన్హర । । ౧౯ గుగ్గులం విఘ్నపతయే విశ్వేభ్యో దేయమోదనమ్ । ఋషిభ్యో బ్రహ్మవృక్షం తు నాగేభ్యో విషముత్తమమ్ । । 1.57.౨౦ భాస్కరస్యేహ దేయాని సకలాని గణాధిప
బ్రహ్మదేవుడు ఇలా చెప్పాడు: 'బ్రహ్మదేవునికి పాలతో చేసిన పాయసం, ఉత్తమమైన అన్నాన్ని సమర్పించాలి, త్రిలోచనా! కార్తికేయునికి పండ్లు సమర్పించి, భూతేశుని సంతృప్తి కోసం ఇవ్వాలి. వివస్వంతునికి తేనె, మాంసం, మద్యం సమర్పించాలి. పురుహూతునికి మరియు ఆయన అనుచరులకు తినుబండారాలు సమర్పించాలి. అగ్నికి హవిస్యన్నం, విష్ణువుకు మొదటి అన్నాన్ని సమర్పించాలి. రాక్షసులకు మద్యం, మాంసాన్నం ఇవ్వాలి. రేవతకు ప్రత్యేకంగా తయారు చేసిన మాంసాహారం సమర్పించాలి. పితృరాజునికి నువ్వుల అన్నం సమర్పించాలి, త్రిపురసూదనా! అశ్వినిదేవతలకు అప్పాలు, వసువులకు మాంసాన్నం ఇవ్వాలి. పితృదేవతలకు నెయ్యితో కలిపిన పాయసం, తేనెతో కలిపి సమర్పించాలి. కాత్యాయనికి యవాగూ, శ్రీదేవికి పెరుగు ఇవ్వాలి. సరస్వతికి మూడు రకాల మిఠాయిలు, వరుణునికి చెరకు పాయసం. ధనపతికి ఖాడవ అన్నం, మిత్రునికి కూడా అలాగే సమర్పించాలి. మరుద్గణాలకు నెయ్యితో కలిపిన మజ్జిగతో తర్పణం చేయాలి. మాతృదేవతలకు మాంసం, అన్నం, సూపు సమర్పించాలి. భూతగణాలకు ఉల్లేపనాలు, సూర్యునికి నీరు సమర్పించాలి, హరా! గణాధిపతికి మోదకాలు, త్రిపురాంతకా! నైరృతికి శష్కుల్యాలు, గణనాయకా! విశ్వదేవతలకు అన్ని రకాల తినుబండారాలు సమర్పించాలి. ఋషులకు పాలపాయసం, నాగులకు పాలు ఇవ్వాలి. సూర్యుని రథానికి సమస్త భూతాలకు బలి సమర్పించాలి. రథాన్ని లాగేవారికి ఉద్వర్తనం, మద్యం, మాంసం ఇవ్వాలి, భారతా! బ్రహ్మదేవునికి నెయ్యి, త్రయంబకునికి నువ్వులు సమర్పించాలి. స్వాహాతనయకు లాజలు, త్రిపురాంతకా! భాస్కరునికి ఎప్పుడూ కోవిదార చెట్టు, త్రిలోచనా! ఇంద్రునికి రాజవృక్షం, అగ్నికి హవిస్యన్నం, విష్ణువుకు ఏడు రకాల ధాన్యాలు, గరుడునికి మత్స్యాన్నం ఇవ్వాలి. యక్షులకు వివిధ రకాల అన్నాలు, రేవతకు నిస్సారం, రుద్రునికి వైకంకటమాలలు, యమునికి కర్ణికార పువ్వులు సమర్పించాలి. అశ్వినిదేవతలకు కర్ణికార పువ్వులు, వృషభధ్వజా! శ్రీదేవికి పద్మాలు, చండికకు మంచి చందనం. సరస్వతికి వెన్న, వినతకు మాంసం. అప్సరసలకు పుష్పాలు, మాలతీ పువ్వు ముఖ్యమైనది, రుద్రా! వరుణునికి అగ్నిమంతం, నిరృతికి పండ్లు, మూలాలు. కుబేరునికి బిల్వం, మరుదులకు కపిత్థం. గంధర్వులకు ఆరగ్వధం, త్రిపురసూదనా! వసువులకు కర్పూరం, గణాధిపతికి దారువు. పితృదేవతలకు కందమూలాలు, భూతగణాలకు బిభీతకము. గోవులకు యవాలు, మాతృదేవతలకు అక్షతాలు, హరా! విఘ్నపతికి గుగ్గిలం, విశ్వదేవతలకు అన్నం. ఋషులకు బ్రహ్మవృక్షం, నాగులకు ఉత్తమ విషం. ఇవన్నీ భాస్కరునికి సమర్పించాలి, గణాధిపతీ!'
కార్పాసబీజలవణతుషైర్దుర్దృష్టిశాన్తయే । । ౨౮ వేదీమారోపయేత్పశ్చాత్పత్నీభ్యాం సహ సువ్రత । తత్రస్థం పూజయేద్దేవం దినాని దశ సువ్రత । । ౨౯ దశాహికేతి విఖ్యాతా యా పూజా భూతలే హర । తయా సమ్పూయేద్దేవం చతుర్థేఽహ్ని తథా హర । । 1.57.౩౦ చతుర్థేఽహని కర్తవ్యం యత్నాద్ధి స్నపనం రవేః । అభ్యఙ్గభోజనాద్యైస్తు పూజాసత్కారమణ్డలైః । । ౩౧ అనేన విధినా పూజ్య దశాహాని దివాకరమ్ । తతో నయేత్పరం స్థానం యత్తత్పూర్వమథాలయమ్ । । ౩౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి రథసప్తమీకల్ప ఆదిత్యమహిమవర్ణనం నామ సప్తపఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
దుర్దృష్టిని నివారించేందుకు, కర్పాసబీజాలు, ఉప్పు, తుప్పులతో ఒక వేదికను నిర్మించాలి. భార్యలతో కలిసి ఆ వేదిక వద్ద పూజ చేయాలి, సత్ప్రవర్తకా! అక్కడ దేవుని పది రోజులు పూజించాలి. భూమిపై జరిగే ఈ పది రోజుల పూజ 'దశాహికం' అని ప్రసిద్ధి. ఈ విధంగా దేవుని పూర్ణంగా పూజించాలి. నాలుగవ రోజున సూర్యునికి స్నానం చేయించాలి. అభ్యంగనం, భోజనం, ఇతర పూజా కార్యక్రమాలు, ఆతిథ్యంతో పూజించాలి. ఈ విధంగా పది రోజులు సూర్యుని పూజించాలి. తరువాత ఆయనను మునుపటి ఆలయానికి తీసుకెళ్లాలి.
రథ-యాత్రావర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ అనేన విధినా యస్తు కుర్యాద్వా కారయేత వా । యాత్రాం భగవతో భక్త్యా భాస్కరస్యామితౌజసః । । ౧ స పరార్ధం తు వర్షాణాం సూర్యలోకే మహీయతే । కులే న జాయతే తస్య దరిద్రో వ్యాధితోఽపి వా । । ౨ అభ్యఙ్గాయ ఘృతం యస్తు భాస్కరాయ ప్రయచ్ఛతి । కృతే తు వర్ణతిలకే స గచ్ఛేత్సురభీ ౧ పురమ్ । । ౩ తీర్థోదకం తు యో భక్త్యా గంగాయాశ్చ తథోదకమ్ । స్నానార్థమానయేద్యస్తు భాస్కరస్య త్రిలోచన । ।౪ భక్త్యా వర్ణత్రయం దద్యాద్భాస్కరస్య త్రిలోచన । సమాప్యేహాఖిలాన్కామాన్ప్రాప్నుయాద్వరుణాలయమ్ । । ౫ రక్తవర్ణం తు యో దద్యాద్ధవిష్యాన్నం గుడౌదనమ్ । స గచ్ఛేద్దీప్తిమాన్రుద్ర సూర్యలోకం పురం వరమ్ । । ౬ గచ్ఛేత్పురవరే రుద్ర యత్ర దేవః ప్రజాపతిః । స్నాపయేద్యస్తు వా భక్త్యా భాస్కరం పూజయేత్తథా । । ౭ స గచ్ఛేద్దీప్తిమాన్రుద్ర సూర్యలోకం న సంశయః । ౨రథమారోపయేద్యస్తు రథమార్గం ప్రమార్జతి । । ౮ స యాతి వాతసాలోక్యం వాతతుల్యపరాక్రమః । రథస్య గచ్ఛతో యస్తు మార్గే కుర్యాత్సుమణ్డలమ్ । । ౯ స లోకం ప్రాప్నుయాత్పుణ్యం మారుతం నాత్ర సంశయః । సూర్యస్య గచ్ఛతో యస్తు మార్గం కుర్యాత్సుమణ్డలమ్ । । 1.58.౧౦ స లోకం ప్రాప్నుయాత్పుణ్యం యః కుర్యాన్మార్గమాదరాత్ । పుష్పప్రకరశోభాఢ్యం ౩శుభతోరణమణ్డితమ్ । । ౧౧ శంఖతూర్యనినాదాఢ్యం తథా౪ ప్రేక్షణకాన్వితమ్ । స యాతి పరమం స్థానం యత్ర దేవో విభావసుః । । ౧౨ దేవేన సహితో యస్తు నృత్యన్గాయంస్తథార్చయన్ । కుర్యాన్మహోత్సవం భక్త్యా స యాతి పరమం పదమ్ । । ౧౩ ప్రజాగరం యస్తు కుర్యాద్దేవే రథగతే రవౌ । స సుఖీ పుణ్యవాన్నిత్యం మోదతే శాశ్వతీః సమాః । । ౧౪ భక్తదాసాదికం ౧ సర్వం యో దదాతి రవేర్నరః । సమ్ప్రాప్యేహాఖిలాన్కామాన్సూర్యలోకమవాప్నుయాత్ । । ౧౫ రథారూఢస్య సూర్యస్య భ్రమతో దర్శనం హర । దుర్లభం దేవశార్దూల విశేషాత్పురతో వ్రజన్ । । ౧౬ ఉత్తరాభిముఖం యాన్తం తథా వై దక్షిణాముఖమ్ । ధన్యః పశ్యతి దేవేశం భాస్కరం భక్తవత్సలమ్ । । ౧౭ అథ సంవత్సరే ప్రాప్యే భానోర్యాత్రాదినే యది । రథప్రకమణం తత్ర న కథఞ్చిత్కృతం భవేత్ । । ౧౮ తతో వై ద్వాదశే వర్షే కర్తవ్యం భూతిమిచ్ఛతా । ఇన్ద్రధ్వజస్య చాప్యేవం యది నోత్థాపనం కృతమ్ । । ౧౯ తతో వై ద్వాదశే వర్షే కర్తవ్యం నాన్తరా పునః । యాత్రాయాశ్చాపి యే భఙ్గం కుర్వన్తి వృషభధ్వజ । । 1.58.౨౦ మన్దేహా నామ తే జ్ఞేయా రాక్షసా నాత్ర సంశయః । యే కుర్వన్తి తథా యాత్రాం నరా ధర్మధ్వజస్య తు । । ౨౧ ఇన్ద్రాదిదేవాస్తే జ్ఞేయా గతాశ్చ పరమం పదమ్ । పునర్యాత్రావిధిం చేమం సమాసాత్కథయామి తే । । ౨౨ యం శ్రుత్వా సర్వపాపేభ్యో ముచ్యతే నాత్ర సంశయః । వర్తమానే తు వై మాఘే రథే ౨దేవగణాశ్రితే । । ౨౩ స తస్మిన్నేవ మనసా స్థాపనీయో రథోపరి । ద్యౌర్మహీ చ ద్విమూర్తిస్థే యథాపూర్వం ప్రతిష్ఠితే । । ౨౪ తథైవ రాజ్ఞీ ద్యౌర్జ్ఞేయా నిక్షుభా పృథివీ స్మృతా । ఏతాభ్యామపి దేవీభ్యాం యథైవ సవితుస్తథా । । ౨౫ దిణ్డినః పింగలాదీనాం పృథుః కార్యో రథక్రమః । మనసా చిన్తయేదన్యాం యథాస్థానేషు దేవతామ్ । । ౨౬ దిక్పాలాంల్లోకపాలాంశ్చ కల్పయేత్మనసైవ తు । దేవో వేదమయశ్చాయం సర్వదేవమయస్తథా । । ౨౭ మండలమృఙ్మయం చైవ ఛన్దాంస్యాస్యం ప్రకీర్తితమ్ । గాయత్రీ చైవ త్రిష్టుప్చ జగత్యనుష్టుబేవ చ । । ౨౮ పంక్తిశ్చ బృహతీ చైవ ఉష్ణిగేవ చ సప్తమీ । తతో దేవమయాత్వాచ్చ చ్ఛన్దసాం చైవ కల్పనాత్ । । ౨౯ తతో వేదమయాత్వాచ్చ తరణిర్లోకపూజితః । ౧రథప్రకమణాత్సూర్యో వోఢవ్యో బ్రహ్మవాదిభిః । । 1.58.౩౦ ఉపవాసపరైర్యుక్తైర్వేదవేదాంగపారగైః । రథం తు నారుహేచ్ఛూద్రో భాస్కరస్య త్రిలోచన । । ౩౧ ఆరుహ్య తరణేర్యానం వ్రజేచ్ఛూద్రో హ్యధోగతిమ్ । యథోక్తకరణాద్రుద్ర సదా శాన్తిర్భవేన్నృణామ్ । । ౩౨ నాయకశ్చాపి సర్వేషాం దేవానాం తు౨ దివాకరః । విన్యసేత్తు రథానాం తు దేవతాయతనేషు చ । । ౩౩ తతో ధూపోపహారైస్తు పూజయేత్ప్రథమం రవిమ్ । దిగ్దేవానుచరాంశ్చైవ పూజయేత్పూజ్యతే శ్రియా । । ౩౪ అపూజ్య ప్రథమం సూర్యమపరాన్యస్తు పూజయేత్ । ౩తత్తద్భూతకృతం పాద్యం న ప్రగృహ్ణన్తి దేవతాః । । ౩౫ యాత్రాకాలే తు సమ్ప్రాప్తే ౪సవితుర్దీక్షితాం తనుమ్ । యే ద్రక్ష్యంతి నరా భక్త్యా తే భవిష్యన్త్యకల్మషాః । । ౩౬ పౌర్ణమాస్యామమాయాం చ దర్శనం పుణ్యదం స్మృతమ్ । సప్తమ్యాం చ తథా షష్ఠ్యాం దినే తస్య రవేస్తథా । । ౩౭ ఆషాఢీ కార్త్తికీ మాఘీ తిథ్యః పుణ్యతమాః స్మృతాః । మహాభాగ్యం తిథే పుణ్యం యథా శాస్త్రేషు గీయతే । । ౩౮ కార్త్తిక్యాం తు విశేషేణ మహాకార్తిక్యుదాహృతా । ఏవం కాలసమాయోగాద్యాత్రాకాలో విశిష్యతే । । ౩౯ దర్శనం చ మహాపుణ్యం సర్వపాపహరం భవేత్ । ఉపవాసపరో యస్తు తస్మిన్కాలే యతవ్రతః । ।1.58.౪ ౦ పూజయేత్తు౧ రవిం భక్త్యా స గచ్ఛేత్పరమాం గతిమ్ । దేవోఽయం యజ్ఞపురుషో లోకానుగ్రహకాంక్షయా । । ౪౧ ప్రతిమావస్థితో భూత్వా పూజాం గృహ్ణాత్యనుగ్రహాత్ । స్నానాద్దానాజ్జపాద్ధోమాత్సంయోగాద్దేవకర్మణః । । ౪౨ కూర్చానాం వపనాచ్చైవ దీక్షితః పురుషో భవేత్ । కచానాం వాపనం కార్యం సూర్యభక్తైః సదా నరైః । । ౪౩ సూర్యక్రతౌ శుచిస్త్వేవం దీక్షితః పురుషో భవేత్ । చతుర్ణామపి వర్ణానాం భక్త్యా సూర్యస్య నిత్యదా । । ౪౪ ఏవం యేఽత్ర కరిష్యన్తి తే నరా నిత్యదీక్షితాః । చీర్ణవ్రతా మహాత్మానస్తే యాస్యన్తి పరాం గతిమ్ । । ౪౫ ఇత్యేషా కథితా రుద్ర రథయాత్రా దివస్పతేః । యాం శ్రుత్వా వాచయిత్వా సర్వరోగైర్విముచ్యతే । । ౪౬ కృత్వా చ విధివద్భక్త్యా యాతి సూర్యసదో నరః । రథాహ్వా కథితా రుద్ర సమాసాత్సప్తమీ శుభా । । ౪౭ భూయోఽపి శ్రూయతాం రుద్ర సప్తమీ గదతో మమ । ।౪౮ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే రథయాత్రా వర్ణనం నామాష్టపఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయ
బ్రహ్మదేవుడు ఇలా చెప్పాడు: 'ఈ విధంగా ఎవరు భక్తితో సూర్యుని ఉత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారో, వారు కోటి సంవత్సరాలు సూర్యలోకంలో గౌరవింపబడతారు. వారి వంశంలో ఎప్పుడూ దరిద్రుడు, వ్యాధిగ్రస్తుడు పుట్టడు. ఎవరైనా సూర్యునికి అభ్యంగనానికి నెయ్యి సమర్పిస్తే, రంగు తిలకంతో కూడిన పూజ చేస్తే, వారు సురభి నగరానికి చేరుకుంటారు. పవిత్ర తీర్థజలం లేదా గంగాజలాన్ని సూర్యుని స్నానార్థం భక్తితో తెచ్చినవారు, మూడు రంగులు సమర్పించినవారు, ఇక్కడ అన్ని కోరికలు నెరవేరిన తర్వాత వరుణలోకాన్ని పొందుతారు. ఎవరైనా ఎర్ర రంగు గుడౌదనాన్ని సమర్పిస్తే, వారు ప్రకాశవంతమైన సూర్యలోకాన్ని పొందుతారు. అక్కడ ప్రజాపతి దేవుడు నివసించే ఉత్తమ నగరానికి చేరుకుంటారు. సూర్యునికి స్నానం చేయించి, పూజించినవారు కూడా సూర్యలోకాన్ని పొందుతారు. ఎవరైనా సూర్యుని రథంపై ప్రతిష్ఠించి, రథమార్గాన్ని శుభ్రపరిస్తే, వారు వాయువుల లోకాన్ని, వాయువుతో సమానమైన శక్తిని పొందుతారు. రథం సాగుతున్నప్పుడు మార్గంలో పుష్పాలతో అలంకరించిన వలయాన్ని తయారుచేసేవారు, వారు మరుతుల లోకాన్ని పొందుతారు. సూర్యుని ప్రయాణానికి మార్గాన్ని శుభ్రంగా, పుష్పాలతో, శుభతొరణాలతో, శంఖధ్వని, తూర్యనాదాలతో, దర్శనస్థలాలతో అలంకరించేవారు, వారు సూర్యుని నివాసస్థానాన్ని పొందుతారు. దేవునితో కలిసి నృత్యం చేయడం, పాడడం, పూజించడం, ఉత్సవాన్ని భక్తితో నిర్వహించేవారు పరమ పదాన్ని పొందుతారు. సూర్యుని రథయాత్రలో జాగరణ చేయేవారు ఎప్పుడూ సుఖంగా, పుణ్యవంతులుగా ఆనందంగా ఉంటారు. భక్తదాసుల సేవ మొదలైన అన్నీ సూర్యునికి సమర్పించినవారు, ఇక్కడ అన్ని కోరికలు నెరవేరిన తర్వాత సూర్యలోకాన్ని పొందుతారు. రథంపై విహరిస్తున్న సూర్యుని దర్శనం చాలా అరుదైనది, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా! ఉత్తరాభిముఖంగా లేదా దక్షిణాభిముఖంగా వెళ్తున్న భక్తవత్సలుడైన భాస్కరుని దర్శించేవారు ధన్యులు. ఏ సంవత్సరంలోనైనా సూర్యుని ఉత్సవదినాన రథయాత్ర జరగకపోతే, పన్నెండవ సంవత్సరంలో తప్పక నిర్వహించాలి. ఇంద్రధ్వజాన్ని కూడా ఎత్తకపోతే, పన్నెండవ సంవత్సరంలో తప్పక చేయాలి. మధ్యలో మళ్లీ చేయవద్దు. రథయాత్రను భంగం చేసే వారు 'మందేహ' అనే రాక్షసులు. ధర్మధ్వజానికి రథయాత్ర నిర్వహించే వారు ఇంద్రాది దేవతలు, వారు పరమ పదాన్ని పొందారు. ఇప్పుడు రథయాత్ర విధిని సంక్షిప్తంగా చెబుతాను. ఇది వినేవారు అన్ని పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతారు. మాఘ మాసంలో రథంలో దేవతా గణాలు స్థాపించాలి. ఆ రథంపై మనసులో ఆ దేవతలను ప్రతిష్ఠించాలి. ఆకాశం, భూమి రెండూ మునుపటిలానే ప్రతిష్ఠించాలి. రాణిని ఆకాశంగా, కలకలించే భూమిని భూమిగా భావించాలి. డిండీ, పింగళాది దేవతలకు విస్తృతంగా స్థానం కల్పించాలి. ఇతర దేవతలను వారి స్థానాల్లో మనసులో ధ్యానం చేయాలి. దిక్పాలకులను, లోకపాలకులను కూడా మనసులో స్థాపించాలి. ఈ దేవుడు వేదమయుడు, సమస్త దేవతల రూపుడు. వృత్తాన్ని ఋగ్వేదంతో, ముఖాన్ని ఛందస్సులతో నిర్మించాలి: గాయత్రీ, త్రిష్టుప్, జగతి, అనుష్టుప్, పంక్తి, బృహతి, ఉష్ణిక్, సప్తమీ. ఈ విధంగా దేవతా స్వరూపం, ఛందస్సుల క్రమం, వేదమయత్వం కలిగి ఉన్న సూర్యుని, బ్రహ్మవేత్తలు ఉపవాసంతో, వేదవేదాంగ పండితులు రథప్రారంభంలో రథంపై ప్రతిష్ఠించాలి. శూద్రుడు సూర్యుని రథంపై ఎక్కకూడదు. ఎక్కితే అధోగతి కలుగుతుంది. విధిగా చేస్తే ప్రజలకు ఎల్లప్పుడూ శాంతి కలుగుతుంది. సూర్యుడు సమస్త దేవతలకు నాయకుడు. రథాలలోని దేవతా స్థానాల్లో ఆయనను ప్రతిష్ఠించాలి. ముందుగా రవిని ధూపాదులతో పూజించాలి. దిక్పాలకులను, అనుచర దేవతలను పూజించాలి. ముందుగా సూర్యుని పూజించకుండా ఇతరులను పూజిస్తే, వారి పాద్యం దేవతలు స్వీకరించరు. రథయాత్ర సమయంలో దీక్షిత రూపంలో సవితృదేవుని భక్తితో దర్శించినవారు పాపాల నుంచి విముక్తి పొందుతారు. పౌర్ణమి, అమావాస్య, షష్ఠి, సప్తమి రోజుల్లో సూర్యుని దర్శనం మహాపుణ్యదాయకం. ఆషాఢ, కార్తీక, మాఘ మాసాల్లోని తిథులు అత్యంత శుభకరమైనవి. ముఖ్యంగా కార్తీక మాసంలో మహాకార్తీకి ప్రసిద్ధి. ఈ విధంగా కాలసమయాన్ని బట్టి ఉత్సవకాలం నిర్ణయించాలి. సూర్యుని దర్శనం మహాపుణ్యాన్ని, పాపనాశనాన్ని ఇస్తుంది. ఆ సమయంలో ఉపవాసంతో, నియమవ్రతంతో రవిని భక్తితో పూజించినవారు పరమ గతి పొందుతారు. ఈ దేవుడు యజ్ఞపురుషుడు, లోకాలకు అనుగ్రహం చేయాలనే సంకల్పంతో విగ్రహరూపంలో పూజను స్వీకరిస్తాడు. స్నానం, దానం, జపం, హోమం, దేవకర్మల సమన్వయంతో, కేశవపనం ద్వారా వ్యక్తి దీక్షితుడవుతాడు. సూర్యభక్తులు ఎప్పుడూ కేశవపనం చేయాలి. సూర్యయాగంలో శుద్ధుడై దీక్షితుడవాలి. నాలుగు వర్ణాలవారు ఎవరైనా భక్తితో సూర్యుని నిత్యం పూజిస్తే, వారు ఎప్పుడూ దీక్షితులే. వారు మహాత్ములు, వ్రతాచారులు, పరమ గతి పొందుతారు. ఇలా రుద్రా! సూర్యుని రథయాత్ర వివరించబడింది. దీన్ని వినేవారు, చదివేవారు అన్ని వ్యాధుల నుంచి విముక్తి పొందుతారు. విధిగా, భక్తితో చేయడంవల్ల సూర్యుని సన్నిధిని చేరుతారు. రథసప్తమి అనే శుభదినంలో జరిగే రథయాత్రను వివరించాను, రుద్రా! మళ్లీ సప్తమి విశేషాన్ని విను.'
రథసప్తమీమాహాత్మ్యవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ మాఘే మాసి తథా దేవ సితే పక్షే జితేన్ద్రియః । షష్ఠ్యాముపోషితో భూత్వా గన్ధపుష్పోపహారతః । । ౧ పూజయిత్వా దినకరం రాత్రౌ తస్యాగ్రతః స్వపేత్ । విబుద్ధస్త్వథ సప్తమ్యాం భక్త్యా భానుం సమర్చయేత్ । । ౨ బ్రాహ్మణాన్భోజయేత్పశ్చాద్విత్తశాఠ్యం౧ వివర్జయేత్ । ఖణ్డవేష్టైర్మోదకైశ్చ తథేక్షుగుడపూపకైః । । ౩ అథ సంవత్సరే పూర్ణే సప్తమ్యాం కారయేద్బుధః । దేవదేవస్య వై యాత్రాం పూర్వోక్తవిధినా హర । । ౪ కృష్ణపక్షే తు యః కృత్వా రథమారోహితం రవిమ్ । పశ్యేద్భక్త్యా జగన్నాథం స యాతి పరమాం గతిమ్ । । ౫ తృతీయాయామైకభక్తం చతుర్థ్యాం నక్తముచ్యతే । పఞ్చమ్యామయాచితం స్యాత్షష్ఠ్యాం చైవముపోషణమ్ । । ౬ సప్తమ్యాం పారణం కుర్యాద్దృష్ట్వా దేవం రథే స్థితమ్ । పూజయిత్వా చ విధినా శక్త్యా భక్త్యా త్రిలోచన । । ౭ సౌవర్ణం తు రథం కృత్వా తామ్రపాత్రోపరి స్థితమ్ । రథమధ్యే న్యసేద్వ్యోమ పూజితం మణిభిర్హర । । ౮ పద్మరాగం న్యసేన్మధ్యే మౌక్తికం పూర్వతో న్యసేత్ । ఇంద్రనీలమథో యామ్యాం వారుణ్యాం మరకతం హర । । ౯ ప్రవాలముత్తరే రుద్ర సవజ్రం విన్యసేద్ బుధః । శ్వేతం పీతాసితం చాపి రక్తం చాన్ధకసూదన । । 1.59.౧౦ ఏతాని తాత వస్త్రాణి దిక్షు సర్వాసు విన్యసేత్ । పతాకాకారసంస్థానం ఘణ్టాభరణభూషితమ్ । । ౧౧ పుష్పైర్దామైరలంకృత్య రథం రుద్ర సమన్తతః । యథాన్యాయం పూజయిత్వా భాస్కరాయ నివేదయేత్ । । ౧౨ భోజయిత్వాథ వా విప్రానాచార్యాయ నివేదయేత్ । యోఽధీతే సప్తమీకల్పం సోపాఖ్యానం చ భారత । । ౧౩ ఆచార్యః స ద్విజో జ్ఞేయో వర్ణానామనుపూర్వశః । సౌరాణాం వైష్ణవానాం తు శైవానాం పార్వతీప్రియ । । ౧౪ అలాభే తు సువర్ణస్య రథం రాజతమాదిశేత్ । తదలాభే తామ్రమయం రథం వ్యోమ చ కారయేత్ । । ౧౫ అభావే చాపి తామ్రస్య రథః పిష్టమయః స్మృతః । సహిరణ్యో ౧మహాదేవ తామ్రభాజనమాశ్రితః । । ౧౬ ౨కౌశేయయుగ్మసహితం బ్రాహ్మణాయ నివేదయేత్ । పూర్వోక్తాయ మహాదేవ వాచకాయ మహాత్మనే । । ౧౭ పఞ్చరత్నసమాయుక్తం గుభగన్ధాధివాసితమ్ । స్వశక్త్యా తు విరూపాక్ష విత్తశాఠ్యం వివర్జయేత్ । । ౧౮ ఏషా పుణ్యా పాపహరా రథాహ్వా సప్తమీ హర । కథితా తే మయా రుద్ర మహతీయం ప్రకీర్తితా । । ౧౯ స్నానం దానమథో హోమః పూజా గ్రహపతేర్హర । శతసాహస్రం భవేదస్యాం కృతం భూధరవిద్యతే । । 1.59.౨౦ ఏవమేషా పుణ్యతమా మాఘే ప్రోక్తా తు సప్తమీ । యాముపోష్య నరో భక్త్యా సూర్యస్యానుచరో భవేత్ । । ౨౧ బ్రాహ్మణో యాతి దేవత్వం క్షత్రియో విప్రతాం వ్రజేత్ । వైశ్యః క్షత్రియతాం యాతి శూద్రో వైశ్యత్వమేతి చ । । ౨౨ విద్యావినయసమ్పన్నం భర్త్తారం ౩ కన్యకా లభేత్ । అపుత్రా స్త్రీ సుతం విన్దేత్సౌమాగ్యం చ గణాధిప । । ౨౩ విధవా చాప్యుపోష్యేమాం సప్తమీం త్రిపురాన్తక । నాన్యజన్మసు వైధవ్యం ప్రాప్నుయాత్పార్వతీప్రియ । । ౨౪ బహుపుత్రా బహుధనా పత్యుర్వల్లభతాం వ్రజేత్ । యావద్వై సప్త జన్మాని స్త్రియస్తు పురుషాస్తథా । । ౨౫ ఏవంవిధా సప్తమీ తే కథితా వృషభధ్వజ । యాం శ్రుత్వా మానవో భక్త్యా ముచ్యతే బ్రహ్మహత్యయా । । ౨౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే రథసప్తమీమాహాత్మ్యవర్ణనం నామైకోనషష్టితమోఽధ్యాయః
బ్రహ్ముడు ఇలా అన్నాడు: మాఘమాసంలో, శుక్లపక్షంలో, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, ఆరో రోజున ఉపవాసంగా ఉండి, సువాసనలతో కూడిన పుష్పాలతో సూర్యుని పూజించి, ఆ రాత్రి సూర్యుని ఎదుట నిద్రించాలి. ఏడవ రోజున లేచి, భక్తితో భానువును పూజించాలి. తరువాత బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించి, ధనాన్ని కాపాడుకోవాలనే దురాశ లేకుండా, ఆకుతో మడిచిన మోదకాలు, మిఠాయిలు, చెరకు-బెల్లం పిండివంటలు పెట్టాలి. ఏడాది పూర్తయినప్పుడు, మళ్లీ సప్తమి రోజున, ఇంతకు ముందు చెప్పిన విధంగా దేవదేవుని ఉత్సవాన్ని నిర్వహించాలి. కృష్ణపక్షంలో, ఎవడు భక్తితో రథంపై కూర్చున్న సూర్యుని దర్శిస్తాడో, అతడు పరమ గతి పొందుతాడు. మూడవ రోజున ఒక భోజనం, నాలుగవ రోజున రాత్రిపూట ఉపవాసం, ఐదవ రోజున యాచించి తినడం, ఆరో రోజున ఉపవాసం చేయాలి. ఏడవ రోజున, రథంపై ఉన్న దేవుని దర్శించి, శక్తి మేరకు భక్తితో పూజించి, ఉపవాసాన్ని విరమించాలి. బంగారు రథాన్ని తయారు చేసి, తామ్రపాత్రపై ఉంచాలి. రథ మధ్యలో ఆకాశాన్ని, రత్నాలతో అలంకరించి పెట్టాలి. మధ్యలో పద్మరాగాన్ని, తూర్పున ముత్యాన్ని, దక్షిణ దిశలో ఇంద్రనీలాన్ని, పడమర దిశలో పచ్చను ఉంచాలి. ఉత్తర దిశలో ప్రవాళాన్ని, వజ్రాన్ని కూడా పెట్టాలి. తెలుపు, పసుపు, నలుపు, ఎరుపు రంగుల వస్త్రాలను అన్ని దిశల్లో, జండాల్లా, గంటలతో అలంకరించాలి. పుష్పమాలలతో రథాన్ని చుట్టూ అలంకరించి, యథావిధిగా పూజించి, భాస్కరునికి సమర్పించాలి. బ్రాహ్మణులను భోజనం పెట్టి, గురువుకి కూడా సమర్పించాలి. ఎవడు సప్తమి వ్రత విధానాన్ని కథతో సహా చదువుతాడో, ఆ గురువు, ఆ ద్విజుడు, సౌర, వైష్ణవ, శైవ భక్తుల్లో శ్రేష్ఠుడు. బంగారం లేనప్పుడు వెండి రథాన్ని, అది లేకపోతే తామ్ర రథాన్ని, అది కూడా లేనప్పుడు పిండితో చేసిన రథాన్ని తామ్రపాత్రపై ఉంచాలి. రెండు పట్టు వస్త్రాలతో బ్రాహ్మణునికి, ముందుగా చెప్పిన విధంగా గురువుకి సమర్పించాలి. ఐదు రత్నాలతో అలంకరించి, సువాసనలతో పరిమళింపజేసి, శక్తి మేరకు ధన దురాశ లేకుండా సమర్పించాలి. ఈ రథసప్తమి పవిత్రమైనది, పాపాలను పోగొట్టేది. స్నానం, దానం, హోమం, గ్రహపతిని పూజించడం—ఇవి ఈ రోజున చేయబడితే లక్ష పుణ్యఫలములు కలుగుతాయి. ఇలానే మాఘమాస సప్తమి ఉత్తమమైనది. దీన్ని భక్తితో ఉపవాసంగా ఆచరించినవాడు సూర్యుని అనుచరుడవుతాడు. బ్రాహ్మణుడు దేవతల స్థాయికి చేరుతాడు; క్షత్రియుడు బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందుతాడు; వైశ్యుడు క్షత్రియత్వాన్ని, శూద్రుడు వైశ్యత్వాన్ని పొందుతాడు. విద్యావినయాలతో కూడిన భర్తను కన్యకు లభిస్తుంది; పుత్రసంతానములేని స్త్రీకి కొడుకు కలుగుతాడు; సౌభాగ్యాన్ని గణాధిపతి ప్రసాదిస్తాడు. వితంతువు ఈ సప్తమిని ఉపవాసంగా ఆచరిస్తే, తదుపరి జన్మల్లో వితంతుత్వం కలుగదు. ఆమెకు అనేక మంది పిల్లలు, ధనం, భర్త ప్రేమ కలుగుతాయి—ఏడు జన్మల వరకూ. ఇలాంటిది ఈ సప్తమి వ్రతం, వృషభధ్వజా! దీనిని వినినవాడు భక్తితో బ్రహ్మహత్య పాపం నుండి విముక్తి పొందుతాడు.
రథయాత్రావర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ఇత్యుక్త్వా స జగామాశు సురజ్యేష్ఠం త్రిలోచనమ్ । రథయాత్రా మహాబాహో సూర్యస్యేత్యమితౌజసః । । ౧ శతానీక ఉవాచ యమారాధ్య జగన్నాథం మమ పూర్వపితామహాః । తుష్ట్యర్థం బ్రాహ్మణానాం తు అన్నమాపుశ్చతుర్విధమ్ । । ౨ తస్య దేవస్య మాహాత్మ్యం శ్రుతం చ బహుశో మయా । దేవర్షిసిద్ధమనుజైః స్తుతస్య హి దినేదినే । । ౨ కః స్తోతుమీశస్తమజం౧ యస్యైతత్సచరాచరమ్ । అవ్యయస్యాప్రమేయస్య విబుధ్యేతోదయాజ్జగత్ । । ౪ కరాభ్యాం యస్య దేవేశౌ కవిష్ణూ లోకపూజితౌ । ఉత్పన్నౌ ద్విజశార్దూల లలాటాత్త్రిపురాన్తకః । । ౫ తస్య దేవస్య కైః శక్యా వక్తుం సర్వా విభూతయః । సోఽహమిచ్ఛామి దేవస్య తస్య సర్వాత్మనా ద్విజ । । ౬ శ్రోతుమారాధనం యేన నిస్తరేయం భవార్ణవమ్ । కేనోపాయేన మన్త్రైర్వా రహస్యైః పరిచర్యయా । । ౭ దానైర్వృతోపవాసైర్వా హోమైర్జాప్యైరథాపి వా । ఆరాధితః సమస్తానాం క్లేశానాం హానిదో భవేత్ । । ౮ సైకా విద్యా హి విద్యానాం యయా తుష్యతి సర్వకృత్ । శ్రుతానామపి తత్పుణ్యం యత్ర భానోః ప్రకీర్తనమ్ । । ౯ రహస్యానాం రహస్యం తద్యేన హంసః ప్రసీదతి । ఏకః శ్రేష్ఠతమో మంత్రస్తదేకం పరమం వ్రతమ్ । । 1.60.౧౦ ఉపోషితం చ తచ్ఛ్రేష్ఠం యేన భానుః ప్రసీదతి । సా చైకా రసనా ధన్యా మార్తణ్డం స్తౌతి యా సదా । । ౧౧ తదేకం నిర్మలం చిత్తం ౧యద్గతం సతతం రవౌ । శ్లాఘ్యానామపి తౌ శ్లాఘ్యావిహ లోకే పరత్ర చ । । ౧౨ యో సదా ద్విజశార్దూల భానోః పూజాకరౌ కరౌ । తదేకం కేవలం ధన్యం శరీరం సర్వజన్తుషు । । ౧౩ యదేవ పులకోద్భాసి భానోర్నామానుకీర్తనే । సా జిహ్వా కణ్ఠతాలూకమథ వా ప్రతిజిహ్వికా । । ౧౪ అథ వా సాపరో రోగో యా న వక్తి రవేర్గుణమ్ । నవద్వారాణి సన్త్యస్మిన్పురే పురుషసత్తమ । । ౧౫ ప్రాకారైస్త్వావృతే విష్వగ్వృథా తాని విదుర్బుధాః । దత్త్వావధానం యచ్ఛబ్దే వినైవ రవిసంస్తుతిమ్ । । ౧౬ శ్రేయసాం న హి. సమ్ప్రాప్తౌ పురుషాణాం విచేష్టితమ్ । జన్మన్యవిఫలా సేవా కృతా యాశ్రిత్య భాస్కరమ్ । । ౧౭ దుర్గసంసారకాంతారమపారమభిధావతామ్ । ఏకో భానునమస్కారః సంసారార్ణవతారకః । । ౧౮ రత్నానామాకరో మేరుః సర్వాశ్చర్యమయం నభః । తీర్థానామాశ్రయో గంగా దేవానామాశ్రయో రవిః । । ౧౯ ఏవమాదిగుణో భోగో భానోరమితతేజసః । శ్రుతో మే బహుశః సిద్ధైర్గీయమానైస్తథామరైః । । 1.60.౨౦ సోఽహమిచ్ఛామి తం దేవం సప్తలోకపరాయణమ్ । దివాకరమశేషస్య జగతో హృద్యవస్థితమ్ । । ౨౧ ఆరాధయితుమీశేశం భాస్కరం చామితౌజసమ్ । మార్తణ్డం భువనాధారం స్మృతమాత్రాఘదారిణమ్ । । ౨౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సూర్యపరిచర్యావర్ణనం నామ షష్టితమోఽధ్యాయః
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: ఇలా చెప్పి, అతడు వెంటనే దేవతలలో పెద్దవాడైన త్రినేత్రుడి వద్దకు వెళ్లాడు—సూర్యుని రథోత్సవం కోసం. శతానికుడు ఇలా అన్నాడు: నా పూర్వీకులు జగన్నాథుడిని పూజించి, బ్రాహ్మణుల సంతృప్తికోసం నలుపు రకాల అన్నాన్ని పొందారు. ఆ దేవుని మహిమను నేను ఎన్నోసార్లు విన్నాను; దేవతలు, ఋషులు, సిద్ధులు, మానవులు ప్రతిరోజూ ఆయనను స్తుతిస్తారు. ఆ జన్మరహితుడిని, ఈ జగత్తు అంతటినీ వ్యాపించినవాడిని, నశించని, కొలవలేని వాడిని ఎవరు స్తుతించగలరు? ఆయన లలాటం నుండి దేవేశ్వరులు అయిన కవి, విష్ణువులు పుట్టారు, త్రిపురాంతకా! ఆ దేవుని సర్వశక్తులను ఎవరు వివరించగలరు? అయినా నేను ఆ దేవుని ఆరాధన విధానాన్ని వినాలనుకుంటున్నాను, దాని ద్వారా భవసాగరాన్ని దాటి పోగలను. ఏ విధానంతో, మంత్రాలతో, రహస్య సేవతో, దానాలతో, వ్రతాలతో, ఉపవాసాలతో, హోమాలతో, జపాలతో ఆరాధిస్తే ఆయన సర్వబాధలను తొలగిస్తాడో చెప్పండి. అన్ని విద్యల్లో ఒకటి మాత్రమే ఉంది—దానితో సర్వకర్త సంతుష్టుడవుతాడు; సూర్యుని స్తుతి ఉన్నచోటే విన్నదానికి ఫలితం. అది రహస్యాల్లో రహస్యమైనది—దానితో హంస సంతుష్టుడవుతాడు; ఒకే మంత్రమే శ్రేష్ఠం, ఒకే వ్రతమే పరమమైనది. భానువుని సంతుష్టిపరిచే ఉపవాసమే ఉత్తమమైనది; ఎప్పుడూ మార్తండుడిని స్తుతించే నాలుకే ధన్యమైనది. ఎప్పుడూ రవిలో స్థిరమైన మనస్సే ఇక్కడ, పరలోకంలో కూడా శ్లాఘ్యమైనది. ఎప్పుడూ భానువుని పూజించే చేతులే ధన్యమైనవి; అన్ని జీవుల్లో ఆ శరీరమే ధన్యమైనది. భానుని నామస్మరణతో రోమాంచితమయ్యే నాలుక, కంఠతాళువు, లేదా ప్రాతిజిహ్వికా ధన్యమైనవి. రవిచేత గుణాలు పలకని నాలుక వ్యాధిగ్రస్తమైనది. ఈ శరీరంలో తొమ్మిది ద్వారాలు ఉన్నాయి; అవన్నీ గోడలతో చుట్టుముట్టబడ్డాయి. శబ్దానికి మాత్రమే శ్రద్ధ చూపి, రవిస్తుతి చేయకపోతే, మానవులకు శ్రేయస్సు లభించదు. భాస్కరుని సేవ లేకుండా చేసిన సేవలు జన్మలో వ్యర్థం. దుర్గమయమైన, అపారమైన సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవాలనుకునేవారికి ఒక్క భానుని నమస్కారం సంసారాన్ని దాటించే పడవ. రత్నాలకు మెరు పర్వతం, అద్భుతాలకు ఆకాశం, తీర్థాలకు గంగా, దేవతలకు ఆశ్రయం రవి. ఇలాంటి అనేక గొప్ప లక్షణాలు భానువునికి ఉన్నాయి; నేను సిద్ధులు, అమరులు గానం చేసినదాన్ని ఎన్నోసార్లు విన్నాను. అందుకే నేను ఆ దేవుడిని, ఏడు లోకాలకు పరమగమ్యుడైన దివాకరుడిని, జగత్తు అంతటిలో హృదయంలో ఉన్నవాడిని ఆరాధించాలనుకుంటున్నాను. పరమమైన భాస్కరుడిని, మార్తండుడిని, పాపాలను కేవలం స్మరణతోనే హరించేవాడిని ఆరాధించాలనుకుంటున్నాను.
సూర్య-మహిమావర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ తమేకమక్షరం ధామ పరం సదసతోర్మహత్ । భేదాభేదస్వరూపస్థం ప్రణిపత్య రవిం నృప । । ౧ ప్రవక్ష్యామి యథాపూర్వం విరిఞ్చేన మహాత్మనా । ఋషీణాం కథితం పూర్వం తం నిబోధ నరాధిప । । ౨ ఆరాధనాయ సవితుర్మహాత్మా పద్మసంభవః । యోగం బ్రహ్మపరం ప్రాహ మహర్షీణాం యథా ప్రభుః । । ౩ సమస్తవృత్తిసంరోధాత్కైవల్యప్రతిపాదకమ్ । తదా జగత్పతిర్బ్రహ్మా ప్రణిపత్య మహర్షిభిః । ।౪ సర్వైః కిలోక్తో భగవానాత్మయోనిః ప్రజాహితమ్ । యోయం యోగో భగవతా ప్రోక్తో వృత్తినిరోధజః । । ౫ ప్రాప్తుం శక్యః స త్వనేకైర్జన్మభిర్జగతః పతే । విషయా దుర్జయా నౄణామిన్ద్రియాకర్షిణః ప్రభో । । ౬ వృత్తయశ్చేతసశ్చాపి చఞ్చలస్యాపి దుర్ధరా । రాగాదయః కథం జేతుం శక్యా వర్షశతైరపి । । ౭ న యోగయోగ్యం భవతి మన ఏభిరనిర్జితైః । అల్పాయుషశ్చ పురుషా బ్రహ్మన్కృతయుగేప్యమీ । । ౮ త్రేతాయాం ద్వాపరే చైవ కిము ప్రాప్తే కలౌ యుగే । భగవంస్త్వాముపాసీనాన్ప్రసన్నో వక్తుమర్హసి । । ౯ అనాయాసేన యేనైవ ఉత్తరేమ భవార్ణవమ్ । దుఃఖామ్బుమగ్నాః పురుషాః ప్రాప్య బ్రహ్మన్మహాప్లవమ్ । । 1.61.౧౦ ఉత్తరేమ భవామ్భోధిం తథా త్వమనుచింతయ । ఏవముక్తస్తదా బ్రహ్మాక్రియాయోగం మహాత్మనామ్ । । ౧౧ తేషామృషీణామాచష్ట నరాణాం హితకామ్యయా । ఆరాధయత విశ్వేశం దివాకరమతన్ద్రితాః । । ౧౨ బాహ్యాలమ్బనసాపేక్షాస్తమజం జగతః పతిమ్ । ఇజ్యాపూజానమస్కారశుశ్రూషాభిరహర్నిశమ్ । । ౧౩ వ్రతోపవాసైర్వివిధైర్బ్రాహ్మణానాం చ తర్పణం । తైస్తైశ్చాభిమతైః కామైర్యే చ చేతసి తుష్టిదాః । । ౧౪ అపరిచ్ఛేద్యమాహాత్మ్యమారాధయత భాస్కరమ్ । తన్నిష్ఠాస్తద్గతధియస్తత్కర్మాణస్తదాశ్రయాః । । ౧౫ తద్దృష్టయస్తన్మనసః సర్వస్మిన్త్స౧ ఇతి స్థితాః । సమస్తాన్యథ కర్మాణి తత్ర సర్వాత్మనాత్మని । । ౧౬ సంన్యసధ్వం స వః కర్త్తా సమస్తావరణక్షయమ్ । ఏతత్తదక్షరం బ్రహ్మ ప్రధానపురుషావుభౌ । । ౧౭ ౨యతో యస్మిన్యథా చోభౌ సర్వయ్యాపిన్యవస్థితౌ । పరః పరాణాం పరమః సైకః సుమనసాం పరః । । ౧౮ యస్మాద్భిన్నమిదం సర్వం ౩యచ్చేదం యచ్చ నేఙ్గతి । మోక్షకారణమవ్యక్తమచిన్త్యమపరిగ్రహమ్ । । సమారాధ్య జగన్నాథం క్రియాయోగేన ముచ్యతే । । ౧౯ ఇతి తే బ్రహ్మణః శ్రుత్వా రహస్యమృషిసత్తమాః । । 1.61.౨౦ నరాణాముపకారాయ యోగశాస్త్రాణి చక్రిరే । క్రియాయోగపరాణీహ ముక్తికారీణ్యనేకశః । । ౨౧ ఆరాధ్యతే జగన్నాథస్తదనుష్ఠానతత్పరైః । పరమాత్మా స మార్తణ్డః సర్వేశః సర్వభావనః । । ౨౨ యాన్యుక్తాని పురా తేన బ్రహ్మణా కురునన్దన । తాని తే కురుశార్దూల సర్వపాపహరాణ్యహమ్ । । ౨౩ వక్ష్యామి శ్రూయతామద్య రహస్యమిదముత్తమమ్ । సంసారార్ణవమగ్నానాం విషయాక్రాంతచేతసామ్ । । ౨౪ హంసపోతం వినా నాన్యత్కించిదస్తి పరాయణమ్ । ఉత్తిష్ఠంశ్చింతయ రవిం వ్రజంశ్చింతయ గోపతిమ్ । । ౨౫ భుఞ్జంశ్చింతయ మార్తండం స్వపాంశ్చింతయ భాస్కరమ్ । ఏవమేకాగ్రచిత్తస్త్వం సంశ్రితః సతతం రవిమ్ । । ౨౬ జన్మమృత్యుమహాగ్రాహం సంసారామ్భస్తరిష్యసి । । ౨౭ గ్రహేశమీశం వరదం పురాణం జగద్విధాతారమజం చ నిత్యమ్ । సమాశ్రితా యే రవిమీశితారం తేషాం భవో నాస్తి విముక్తిభాజామ్ । । ౨౮ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సూర్యయోగమహిమవర్ణనం నామైకషష్టితమోఽధ్యాయః
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ ఒక్కటే అక్షరమైన, పరమమైన, సదసత్తులకన్నా గొప్పదైన, భేదాభేద స్వరూపంలో ఉన్న రవిని నమస్కరిస్తూ, రాజా! నేను ప్రాచీన కాలంలో బ్రహ్మద్వారా మహర్షులకు చెప్పబడినదాన్ని నీకు వివరించబోతున్నాను. సవితృదేవుని ఆరాధన కోసం, పద్మసంభవుడు మహర్షులకు బ్రహ్మపరమైన యోగాన్ని ఉపదేశించాడు. అన్ని వృత్తులను నియంత్రించడం ద్వారా మోక్షాన్ని పొందుతారు. అప్పుడు జగత్పతి బ్రహ్మ మహర్షులతో కలిసి నమస్కరించి, ఆత్మయోని భగవంతుడిని ప్రశ్నించాడు: 'ఈ యోగాన్ని అనేక జన్మల తరువాత మాత్రమే పొందగలుగుతారు. మనుషులకు ఇంద్రియాలను జయించడం చాలా కష్టం. మనస్సు చంచలమైనది, దాన్ని నియంత్రించడం కూడా కష్టం. రాగాది వికారాలను వందేళ్లైనా జయించడం కష్టం. ఇవి జయించని మనస్సుతో యోగయోగ్యుడు కాలేడు. మనుషులు కృతయుగంలో కూడా చిన్నాయుష్కులే. త్రేతాయుగంలో, ద్వాపరయుగంలో, కలియుగంలో అయితే ఇంకా ఎలా? భగవన్! మేము నిన్ను ఆరాధిస్తున్నాము, దయచేసి సులభంగా భవసాగరాన్ని దాటే మార్గాన్ని చెప్పు.' అని అడిగారు. అప్పుడు బ్రహ్ముడు మహర్షులకు, మానవుల హితార్థంగా క్రియాయోగాన్ని ఉపదేశించాడు. 'విశ్వేశ్వరుడైన దివాకరుడిని అలసట లేకుండా ఆరాధించండి. బాహ్య ఆధారాలతో, ఇజ్య, పూజ, నమస్కార, సేవలతో, రాత్రింబవళ్ళు ఆ జన్మరహితుడిని పూజించండి. వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, బ్రాహ్మణ తృప్తి, మనసుకు ఆనందాన్ని కలిగించే కోరికలతో భాస్కరుని ఆరాధించండి. ఆయన మహిమకు కొలవలేనిది. ఆయనలో స్థిరమైన మనస్సుతో, ఆయనకోసం చేసే పనులతో, ఆయనను ఆశ్రయించి ఉండండి. ఆయనను దర్శించి, ఆయనను ధ్యానించి, ఆయనలోనే స్థిరంగా ఉండండి. అన్ని కర్మలను పరమాత్మలోనే సమర్పించండి. ఆయనే కర్త, అన్ని అవరోధాలను తొలగించేవాడు. ఇదే అక్షరబ్రహ్మం—ప్రధాన పురుషులు ఇద్దరూ ఆయన నుండే వ్యాపించియున్నారు. ఆయనే పరమపరుడు. ఈ జగత్తు ఆయన నుండి వేరైనా, వేరుకాదు. మోక్షానికి కారణమైనది, అవ్యక్తమైనది, ఆలోచించలేనిది, అందుబాటులోకి రాని దాన్ని ఆరాధించాలి. జగన్నాథుడిని క్రియాయోగంతో పూజిస్తే ముక్తి లభిస్తుంది.' బ్రహ్మవారి ఈ రహస్యాన్ని విని, మహర్షులు మానవుల హితార్థంగా యోగశాస్త్రాలను రచించారు. క్రియాయోగమే ముక్తిని కలిగించేది. ఆచరణలో నిబద్ధులై జగన్నాథుడిని ఆరాధించాలి. పరమాత్మ, మార్తండుడు, సర్వేశ్వరుడు, సర్వభావనుడు. బ్రహ్ముడు ముందుగా చెప్పిన వాటిని, కురునందన, నేను నీకు చెబుతాను—అవి సర్వపాపాలను పోగొడతాయి. ఈ ఉత్తమ రహస్యాన్ని విను. సంసారసాగరంలో మునిగిపోయిన, విషయాలవల్ల మనస్సు ఆక్రమించబడినవారికి, హంసపోటం (పారపడవ) తప్ప మరొక ఆశ్రయం లేదు. నిలబడి ఉన్నప్పుడు రవిని ధ్యానించు; వెళ్తున్నప్పుడు గోపాలుడిని ధ్యానించు; భోజనం చేస్తూ మార్తండుడిని, నిద్రించేటప్పుడు భాస్కరుని ధ్యానించు. ఇలా ఏకాగ్రతతో ఎప్పుడూ రవిని ఆశ్రయిస్తే, జన్మ మరణాల మహాగ్రాహాన్ని, సంసారసాగరాన్ని దాటి పోగలవు. గ్రహాధిపతిని, వరదుడిని, పురాతనుడిని, జగత్కర్తను, జన్మలేని నిత్యుడిని ఆశ్రయించినవారికి పునర్జన్మ ఉండదు, వారు ముక్తులవుతారు.
సూర్యదిణ్డీసంవాదమ్ సుమన్తురువాచ అథాన్యం సరహస్యం తు సంవాదం వచ్మి తేఽఖిలమ్ । సూర్యస్య దిణ్డినా సార్ధం సర్వపాపప్రణాశనమ్ । । ౧ బ్రహ్మహత్యాభిభూతస్తు పరా దిండిర్మహాతపాః । ఆరాధనాయ దేవస్య స్తోత్రం చక్రే మహాత్మనః । । ౨ శ్రుత్వా తస్యార్థతః స్తోత్రం తుతోష భగవాన్రవిః । ఉవాచ దేవదేవస్తం దిణ్డినం గణనాయకమ్ । । ౩ ఆదిత్య ఉవాచ హంత దిణ్డే ప్రసన్నోఽస్మి భక్త్యా స్తోత్రేణ తేఽనఘ
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు మరో రహస్యమైన సంభాషణను పూర్తిగా చెబుతాను—అది సూర్యుడు మరియు దిండితో జరిగినది, ఇది అన్ని పాపాలను నశింపజేస్తుంది. బ్రహ్మహత్య పాపంతో బాధపడుతూ, మహాతపస్వి దిండి, దేవుని ఆరాధన కోసం ఒక స్తోత్రాన్ని రచించాడు. ఆ స్తోత్రార్థాన్ని విని, రవి భగవంతుడు సంతోషించి, దేవదేవుడు గణనాయకుడైన దిండిని ఇలా పలికాడు: 'దిండీ! నీ భక్తి, ఈ స్తోత్రం వల్ల నేను సంతోషించాను, పాపరహితుడా!'
వరం వృణీష్వ ధర్మజ్ఞ యత్తే మనసి వర్తతే । । ౪ దిణ్డిరువాచ ఏష ఏవ వరః శ్లాఘ్యో యత్ప్రాప్తోఽసి మమాన్తికమ్ । త్వద్దర్శనమపుణ్యానాం స్వప్నేష్వపి చ దుర్లభమ్ । । ౫ యథైషా బ్రహ్మహత్యా మే ఆగతా లోకగర్హితా । భవాఞ్జానాతి సర్వేశో హదిస్థః సర్వదేహినామ్ । । ౬ త్వత్ప్రసాదాన్మమేశాన౩ నాశమాశు ప్రయాతు వై । తథా చ దురితం సర్వం యచ్చాన్యల్లోకగర్హితమ్ । । ౭ యద్యదిచ్ఛామ్యహం తత్తత్సర్వమస్తు దివస్పతే । ఏతేనైవానుమానేన ప్రసన్నో భగవన్నితి । । ౮ జ్ఞాతం మయా హి మార్తణ్డే నాప్రసన్నే విభూతయః । ఏవం సర్వసుఖాహ్లాదమధ్యస్థోఽపి హి భానుమాన్ । । ౯ త్వం మామగాధే సంసారే మగ్నముద్ధర్తుమర్హసి । సుఖాని తాని చైవాన్తే తేషాం దుఃఖం న తత్సుఖమ్ । । 1.62.౧౦ యదా తు దుఃఖమాగామి కిం౪ వా కస్యైవ భక్షణాత్ । తత్ప్రసాదం కురు విభో జగతాం త్వం జగత్పతే । । ౧౧ జ్ఞానదానేన యేనైవముత్తరేయం భవార్ణవమ్ । ఇత్యుక్తస్తేన మార్తణ్డః కథయామాస యోగవిత్ । । ౧౨ యోగం నిర్బీజమత్యన్తం దుఃఖసంయోగభేషజమ్ । శ్రుత్వా యోగం తు తం దిణ్డిర్నిర్బీజం నిష్కలం బభౌ । । ౧౩ ప్రణిపత్య మహాతేజా ఇదం వచనమబ్రవీత్ । దేవదేవ త్వయా యోగో యః ప్రోక్తో ధ్వాన్తనాశన । । నైష ప్రాప్యో మయా నాన్యైర్మానవైరజితేన్ద్రియైః । । ౧౪ విషయా దుర్జయాః పుంభిరిన్ద్రియాకర్షిణః సదా । ఇన్ద్రియాణాం జయో యుక్తః కః శక్తానాం కరిష్యతి । । ౧౫ అహంమమేతివిఖ్యాతిర్దుర్జయం చఞ్చలం మనః । రాగాదయస్తథా త్యక్తుం శక్యా జన్మాన్తరైర్యది
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడా, నీ మనసులో ఉన్నది ఏదైనా కోరుకో అని అడిగాడు. దిండిడి ఇలా అన్నాడు: ప్రభూ! మీరు నన్ను దర్శించడానికి వచ్చారు — ఇదే నాకు గొప్ప వరం. పాపులైన వారికి మీరు కనీసం కలలో కనిపించడమూ చాలా అరుదు. నన్ను అందరూ దూషించే బ్రహ్మహత్యా పాపం పట్టుకుంది. మీరు సూర్యునిలో నివసించే సర్వేశ్వరుడై, అందరి జీవుల గురించి తెలుసు. మీ కృపతో ఈ పాపం త్వరగా పోయిపోవాలి. అలాగే, లోకంలో అందరూ తప్పు అంటున్న ఇతర దోషాలూ నశించాలి. నేను ఏది కోరినా, ఆ ప్రభూ! అది నెరవేరాలని కోరుతున్నాను. మీరు సంతోషపడ్డారని ఇదే నాకు గుర్తు. సూర్యదేవా! మీరు సంతోషించనిప్పుడు ఎలాంటి ఐశ్వర్యాలూ ఉండవు అని నాకు తెలిసింది. మీరు సుఖాల్లో ఉన్నా, ఎప్పుడూ వాటికి అతీతుడివే. ఈ సంసారమనే గాఢమైన సముద్రంలో మునిగిపోయిన నన్ను మీరు తప్పక దాటించాలి. ఈ లోకంలో అనుభవించే సుఖాలు చివరికి బాధే ఇస్తాయి; అవి నిజమైన ఆనందం కావు. బాధ వచ్చినప్పుడు దానికి కారణం ఏమిటి? దాన్ని ఎవరు అనుభవిస్తారు? జగన్నాథుడా! మీరు దయచేసి కృప చూపించండి. జ్ఞానం ఇచ్చే ద్వారా మాత్రమే ఈ భవసాగరాన్ని దాటి పోవచ్చు. అప్పుడు సూర్యదేవుడు, యోగాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, అతనికి అత్యున్నత నిర్బీజ యోగాన్ని ఉపదేశించాడు. అది బాధను తొలగించే ఔషధం. ఆ నిర్బీజ యోగాన్ని విని దిండిడి ప్రకాశించాడు. మహాతేజస్సుతో నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు: దేవదేవా! మీరు చెప్పిన యోగం అంధకారాన్ని తొలగించేది. కాని, నేను గానీ, ఇతర మనుష్యులు గానీ, ఇంద్రియాలను జయించని వారు దాన్ని సాధించలేరు. ఇంద్రియాలు ఎప్పుడూ విషయాలవైపు లాగుతుంటాయి. బలమైనవారు కూడా వాటిని జయించలేరు. 'నేను', 'నాది' అనే భావన, చంచలమైన మనస్సు, రాగాదులు — ఇవన్నీ ఎన్నో జన్మల్లోనైనా వదిలేయడం చాలా కష్టం.
నా మీద మనసు పెట్టు, నా భక్తుడవు, నాకు యజ్ఞం చేయి, నన్ను నమస్కరించు. ఇలా నన్నే పరమ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటే తప్పక నన్ను చేరుకుంటావు. నా గురించి ఎప్పుడూ ఆలోచించే వారు, నా భక్తులు, నాకు పూజ చేసే వారు, నన్నే ఆశ్రయంగా పెట్టుకున్న వారు — అలాంటి మనుషులు నాలోనే లయమవుతారు. అన్ని జీవులలో నేను ఉన్నానని, నేను పరమేశ్వరుడినని చూసేవాడు...
జీవజాలాన్ని, అజీవ పదార్థాలను పూర్తిగా తెలుసుకొని, నా మీద మనస్సు పూర్తిగా స్థిరపరిచి, రాగం, లోభం వంటి దుర్గుణాలను తొలగించినవాడు నిజమైన సార్థకతను పొందుతాడు.