అథాలేఖ్య నరో నాగాన్కృష్ణవర్ణాదివర్ణకైః
తరువాత, ఒకడు నాగులను నల్ల రంగుతో సహా ఇతర రంగులతో చిత్రించి ఆరాధించాలి.
పూజయేద్గంధపుష్పైశ్చ సర్పిః పాయసగుగ్గులైః
నాగులను పూజించేటప్పుడు సువాసన గల పువ్వులు, నెయ్యి, పాయసం, గుగ్గిలం వంటి నైవేద్యాలు సమర్పించాలి.
ఆసప్తమాత్కులాత్తస్య న భయం నాగతో భవేత్
ఏడు తరాల తల్లుల వంశానికి చెందినవారికి నాగాల వల్ల ఎటువంటి భయం ఉండదు.
ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతర్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి పంచమీకల్పే భాద్రపదికనాగపఞ్చమీవ్రతవర్ణనం నామ సప్తత్రింశోధ్యాయః
ఇలా భద్రపద మాసంలో నాగపంచమి వ్రత విధానాన్ని భవిష్య పురాణంలో వివరించారు.
సుమంతురువాచ తథా చాశ్వయుజే మాసి పఞ్చమ్యాం కురునందన
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: అశ్వయుజ మాసంలో, అయిదవ తిథినాడు, కురు వంశస్థుడు కొన్ని ప్రత్యేకమైన కర్మలు చేయాలి.
ఘృతోదకాభ్యాం పయసా స్నపయిత్వా విశాంపతే
నెయ్యి, నీటితో, పాలు కలిపి స్నానం చేయాలి; ఇది పవిత్రతకు సూచకం.
యస్త్వస్యాం విధివన్నాగాఞ్ఛుచిర్భక్త్యా సమన్వితః
ఈ విధంగా శుద్ధి, భక్తితో, నియమాలను పాటిస్తూ నాగులను ఆరాధించే వాడు ధన్యుడవుతాడు.
నాగాః ప్రీతా భవంతీహ శాంతిమాప్నోతి వా విభో
అలాంటి భక్తితో నాగులు సంతోషించి, ఈ లోకంలో శాంతిని పొందుతారు, ప్రభూ.
ఇత్యేష కథితో వీర పఞ్చమీకల్ప ఉత్తమః । యత్రాయముచ్యతే మంత్రః సర్వసర్పనిషేధకః
ఇలా ఈ ఉత్తమమైన అయిదవ తిథి వ్రత కథను వివరించాం. ఇందులో అన్ని నాగాలను నివారించే మంత్రాన్ని చెప్పారు.
ఓం కురుకుల్లే ఫట్ స్వాహా
ఓం కురుకుల్లే ఫట్ స్వాహా.
రాజ్యచ్యుతో విశేషేణ స్వం రాజ్యం లభతేఽచిరాత్
రాజ్యాన్ని కోల్పోయినవాడు త్వరలోనే తన రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందుతాడు.
షష్ఠీ తిథిర్మహారాజ సర్వదా సర్వకామదా॥ ఉపోష్యా తు ప్రయత్నేన సర్వకాలం జయార్థినా । । ౨ కార్త్తికేయస్య దయితా ఏషా షష్ఠీ మహాతిథిః । దేవసేనాధిపత్యం హి ప్రాప్తం తస్యాం మహాత్మనా । । ౩ అస్యాం హి శ్రేయసా యుక్తో యస్మాత్స్కన్దో భవాగ్రణీః । తస్మాత్షష్ఠ్యాం నక్తభోజీ ప్రాప్నుయాదీప్సితం సదా । । ౪ దత్త్వార్ఘ్యం కార్తికేయాయ స్థిత్వా వై దక్షిణాముఖః । దధ్నా ఘృతోదకైః పుష్పైర్మన్త్రేణానేన సువ్రత । । ౫ సప్తర్షిదారజ స్కన్ద స్వాహాపతిసముద్భవ । రుద్రార్యమాగ్నిజ విభో గఙ్గాగర్భ నమోఽస్తు తే । । ప్రీయతాం దేవసేనానీః సమ్పాదయతు హృద్గతమ్ । । ౬ దత్త్వా విప్రాయ చాత్మాన్నం యచ్చాన్యదపి విద్యతే । పశ్చాద్భుఙ్క్తే త్వసౌ రాత్రౌ భూమిం కృత్వా తు భాజనమ్ । । ౭ ఏవం షష్ఠ్యాం వ్రతం స్నేహాత్ప్రోక్తం స్కన్దేన యత్నతః । తన్నిబోధ మహారాజ ప్రోచ్యమానం మయాఖిలమ్ । । ౮ షష్ఠ్యాం యస్తు ఫలాహారో నక్తాహారో భవిష్యతి । శుక్లాకృష్ణాసు నియతో బ్రహ్మచారీ సమాహితః । । ౯ తస్య సిద్ధిం ధృతిం తుష్టిం రాజ్యమాయుర్నిరామయమ్ । పారత్రికం చైహికం చ దద్యాత్స్కన్దో న సంశయః । । 1.39.౧౦ యో హి నక్తోపవాసః స్యాత్స నక్తేన వ్రతీ భవేత్ । ఇహ వాముత్ర సోఽత్యన్తం లభతే ఖ్యాతిముత్తమామ్ । । స్వర్గే చ నియతం వాసం లభతే నాత్ర సంశయః । । ౧౧ ఇహ చాగత్య కాలాన్తే యథోక్తఫలభాగ్భవేత్ । దేవానామపి వన్ద్యోఽసౌ రాజ్ఞాం రాజా భవిష్యతి । । ౧౨ యశ్చాపి శృణుయాత్కల్పం షష్ఠ్యాః కురుకులోద్వహ । తస్య సిద్ధిస్తథా తుష్టిర్ధృతిః స్యాత్ఖ్యాతిసమ్భవా । । ౧౩ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి షష్ఠీకల్పవర్ణనం నామ ఏకోనచత్వారింశోఽధ్యాయః
ఓ మహారాజా! షష్ఠీ తిథి ఎల్లప్పుడూ అన్ని కోరికలను తీర్చే పవిత్రమైన రోజు. ఈ రోజున ఉపవాసం చేయువాడు తన కోరికలు నెరవేర్చుకుంటాడు.
కార్తికేయవర్ణనమ్ శతానీక ఉవాచ అహో వ్రతం మహత్కష్టం సంశయో హృది వర్తతే । కార్తికేయస్య మాహాత్మ్యం శ్రుత్వా జన్మ తథా ద్విజ । । ౧ అనేకజనితస్యేహ కార్త్తికేయస్య సువ్రత । మాహాత్మ్యం సుమహద్విప్ర కథమేతద్విభావ్యతే । । ౨ జాతిః శ్రేష్ఠా భవేద్వీర ఉత కర్మ భవేద్వరమ్ । సంశయస్తు మహానత్ర దృష్ట్వా మే కృత్తికాసుతమ్ । । ౩ ఏతద్వద వినిశ్చిత్య న యథా సంశయో భవేత్ । జన్మతః కర్మణశ్చైవ యజ్జ్వాయస్తద్ బ్రవీహి మే । । ౪ సుమన్తురువాచ ఇమమర్థం పురా పృష్టో బ్రహ్మా శిష్యైర్మనీషిభిః । యదుక్తం తేన తేషాం చ తత్తే వచ్మి నిబోధ మే । । ౫ సురజ్యేష్ఠం సుఖాసీనమభిగమ్య మహర్షయః । ప్రణమ్య చ మహాబాహో విశ్వామిత్రస్య విప్రతామ్ । । ౬ దృష్ట్వా విస్మయమాగత్య కౌతూహలసమన్వితాః । భక్తిం శ్రద్ధాం పురోధాయ ప్రణమ్యానతకన్ధరాః । । ౭ ఋషయ ఊచుః భో బ్రహ్మన్నాదకల్పే హి బ్రాహ్మణ్యం బ్రూహి కిం భవేత్ । జాత్యధ్యయనదేహాత్మసంస్కారాచారకర్మణామ్
కార్తికేయుని మహిమ గురించి శతానీకుడు సందేహంతో అడిగాడు. అతని జన్మ, గొప్పతనం ఎలా అని ప్రశ్నించాడు.
౮ బాహ్యాభ్యన్తరసామాన్యవిశేషా యది కృత్రిమాః । మనోవాక్కర్మశారీరజాతిద్రవ్యగుణాత్మకాః । । ౯ సన్త్యక్తవ్యాః ప్రసిద్ధా యే జాతిభేదవిధాయినః । వస్తుభూతాః పరోక్షైర్వా ప్రమాణైర్న వినిశ్చితాః । । 1.40.౧౦ అవ్యక్తాగమసిద్ధశ్చేజ్జాతిభేదవిధిర్నృణామ్ । వికల్పోఽయం న పుష్ణాతి భవతః శేముషీబలమ్ । । ౧౧ బ్రహ్మోవాచ ఏవమేతన్న సన్దేహో యథా యూయం వదన్తి౧ హ । శృణుధ్వం యోగినో వాక్యం సతర్కం శిష్యశ్రేయసే । । ౧౨ యోగేశ్వర ఉవాచ ప్రమాణే హి ప్రసిద్ధే తు భిన్నార్థవిషయే యతః । స్పష్టయోగ్యార్థవిషయం ప్రత్యక్షం తావదీక్షతే । । ౧౩ సమాన్యాతీన్ద్రియగ్రాహీ సిద్ధాన్తోఽభ్యుపగమ్యతే । స ఏవ భగవానేకం ప్రమాణమితి చేన్న తత్ । । ౧౪ యస్మాద్వివిధమే తత్తే సఙ్కటం భద్ర వర్తతే । వేదస్య పౌరుషేయత్వం నిత్యజాతిసమర్థకమ్ । । ౧౫ కార్యా విశేషా వేదోక్తా న యుక్తమకృతం వచః । తాల్వాదికరణానాం చ వ్యాపారానన్తరం శ్రుతేః । । ౧౬ వ్యాపారాత్పరతస్తస్య ప్రాగభావవిశేషతః । తద్భావానువిధాయిత్వమన్వయవ్యతిరకేతః । । ౧౭ తస్మాద్ధూమాగ్నివద్వార్థఫలభావోఽవతిష్ఠతే । న చ వ్యాపారవచసోరన్యథానుపపత్తితః । । ౧౮ పురుషానుగతా జాతిర్బ్రాహ్మణత్వాదికాస్తి చేత్ । ద్వివర్ణజాతిభేదేన ప్రత్యాక్షార్థోపలక్షణాత్ । । ౧౯ గోవర్గమధ్యం చ గతో యథాశ్వో నిర్ధార్యతే జ్ఞైః సువిచక్షణత్వాత్ । మనుష్యభావాదవిశిష్యమాణస్తద్వద్ద్విజః శూద్రగణాన్న భిన్నః । । 1.40.౨౦ మనుష్యజాతేర్న పరో విశేషో యః కల్ప్యతే సర్వనరానుయాయీ । సంస్కారయుక్తా హి క్రియావిశిష్టా ద్విజన్మనాం శూద్రవివేకహేతుః । । ౨౧ జీవోఽపి బ్రాహ్మణః ప్రోక్తో యైరతత్త్వజ్ఞమానవైః । ప్రభ్రష్టబ్రాహ్మణత్వాస్తే జాయన్తే విప్రసఙ్గతః । । ౨౨ జరాజన్మాన్తరక్లేశదుష్టగ్రాహకులాకులమ్ । నర తిర్యగసచ్ఛూద్ర యోనిదుఃఖోర్మిసంకటమ్ ।। ౨౩ దౌస్థిత్యరోగశోకార్తిజనావర్తసమన్వితమ్ । శ్వానుశూకరచాణ్డాలకృమికూర్మాదికాయకమ్ । । ౨౪ సంసారసాగరం ఘోరం మగ్నః ఖలు పరిప్లవన్ । భూరిపాపభరాక్రాన్తః స జీవో బ్రాహ్మణః కథమ్ । । ౨౫ బ్రహ్మోవాచ సప్తవ్యాధకథా విప్రా మనునా పరికీర్తితాః । తం నిశమ్య యదుశ్రేష్ఠ నిత్యం జాతిపదం త్యజేత్ । । ౨౬ సప్తవ్యాధా దశార్ణేషు౧ మృగాః కాలఞ్జరే గిరౌ । చక్రవాకాః సరిద్ద్వీపే హంసాః సరసి మానసే । । ౨౭ తేఽపి జాతాః కురుక్షేత్రే బ్రాహ్మణా వేదపారగాః। ప్రస్థితా దీర్ఘమధ్వానం మృయం కిమవసీదథ । । ౨౮ తస్మాన్న జీవే బ్రాహ్మణ్యం పశ్యామో హి కథఞ్చన । । ౨౯ శస్త్రాదిమద్భార్గవజాతియుక్తో గజాశ్వగోజోష్ట్రఖరాదికానామ్ । శక్త్యా కృతో హ్యఙ్గజవర్ణధర్మైర్భేదః స్ఫుటం లక్షణతోఽత్ర యద్వత్ । । 1.40.౩౦ తదుత్తరాన్నైవ వికర్తనీయా బ్రాహ్మణ్యజాతినృషు నాస్తి కాచిత్ । నిత్యాకృతిర్నానుపభేదరూపా యథా హి భేదః పరమోఽత్ర సిధ్యేత్ । । సితాద్యసాధారణతుల్యరూపాః సనాతనోఽఙ్గేషు న వర్ణభేదః । । ౩౧ బ్రాహ్మణ్యమధ్రువమిదం కిల కృత్రిమత్వాదకృత్రిమం భవతి సామయికత్వయోగాత్ । సాఙ్కేతికం సుకృతలేశవిశేషలబ్ధం వాణిజ్యభేషజకృతామివ జాతిభేదాః । । ౩౨ కిం బ్రాహ్మణా యే సుకృతం త్యజన్తి కిం క్షత్రియా లోకమపాలయన్తః .। స్వధర్మహీనా హి తథైవ వైశ్యాః శూద్రాః స్వముఖ్యక్రియయా విహీనాః । । ౩౩ తస్మాన్న గోశ్వవత్కశ్చిజ్జాతిభేదోఽస్తి దేహినామ్ । కార్యశక్తినిమిత్తస్తు సఙ్కేతః కృత్రిమో భవేత్ । । ౩౪ ఏవం ప్రమాణైః ప్రతిషిధ్యమానాం సాఙ్కేతికీం యాతి నరో వ్యవస్థామ్ । స్వకీయసిద్ధాం స్వమతైర్నిషిద్ధాం న బుధ్యతే మూఢమనా వరాకః । । ౩౫ గోమహిష్యజవాజ్యుష్ట్రవానేయావిగజాధిపాః । ప్రేష్యవార్ధుషికాకార్యకరణోద్యతమానసాః । । ౩౬ వణిక్కారుక్రియావిష్టా౧ దివ్యాస్తేఽపి చ యే ద్విజాః । వినష్టాస్తే తు విజ్ఞేయాః క్రవ్యాదాశ్చ కుశీలవాః । । ౩౭ పలాణ్డులశునాదాశ్చ మృగ్యుష్ట్రీక్షీరపాయినః । మాంససర్వరసక్షీరక్రయవిక్రయకారిణః । । ౩౮ పునర్భూవృషలీవేశ్యాచాణ్డాలస్త్రీనిషేవిణః । శూద్రాన్నరసపుష్టాఙ్గాః ప్రేతవస్త్రాన్నభోజనాః । । ౩౯ మృతసూతకలబ్ధాన్నపానాద్యభ్యవహారిణః । బ్రహ్మదేవపితృభూతమనుష్యేషు బహిష్కృతాః । ।1.40.౪౦ మాత్సర్యమదవిద్వేషతృష్ణాకామతమోమయాః । హీనాచారా౧ హి యే కేచిదపరే పిశునా ద్విజాః । । ప్రకారైర్బహుభిః సర్వే తే ప్రణశ్యన్తి నాన్యథా । ।౪ ౧ ఏవం శాస్త్రోదితన్యాయమార్గభ్రష్టాస్తు యే నరాః । విశిష్టగోత్రసంస్కారకలాపసకలాత్మకాః । ।౪ ౨ వేదానధ్యాపయన్తోఽపి తేఽధీయానాః శ్రుతిక్రమాత్ । బ్రాహ్మణత్వాద్విహీయన్తే దురాచారవిఘాయినః । ।౪ ౩ తస్మాన్న జాతిరేకత్ర భూతాత్మాస్త్యనపాయినీ । నాశిత్వాదత్ర చ శ్లోకాన్మానవాః సమధీయతే । ।౪. సద్యః పతతి మాంసేన లాక్షయా లవణేన చ । త్ర్యహేణ శూద్రో భవతి బ్రాహ్మణః క్షీరవికయీ । ।౪౫ గోరక్షకాన్వాణిజికాంస్తథా కారుకుశీలవాన్ । ప్రేష్యాన్వార్ధుషికాంశ్చైవ శూద్రాస్తాన్మనురబ్రవీత్ । ।౪౬ శూద్రో బ్రాహ్మణతామేతి బ్రాహ్మణశ్చైతి శూద్రతామ్ । క్షత్రియో యాతి విప్రత్వం విద్యాద్వైశ్యం తథైవ చ । ।౪౭ ఇతి శ్రీ భవిష్యే మహాపురాణ శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి షష్ఠీకల్పే కార్తికేయవర్ణనే జాతివర్ణనం నామ చత్వారింశోఽధ్యాయః ।౪
బ్రాహ్మణవివేకవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ వేదాధ్యయనమప్యేతద్బ్రాహ్మణ్యం ప్రతిపద్యతే । విప్రవద్వైశ్యరాజన్యౌ రాక్షసా రావణాదయః । । ౧ శ్వాదచాణ్డాలదాసాశ్చ లుబ్ధకాభీరధీవరాః । యేన్యేఽపి వృషలాః కేచిత్తేఽపి వేదానధీయతే । । ౨ యదా దేశాన్తరం గత్వా బ్రాహ్మణ్యం క్షత్రియం శ్రితాః । వ్యాపారాకారభావాద్యైర్విప్రతుల్యైః ప్రకల్పితైః । । ౩ వేదానధీత్య వేదౌ వా వేదం వాపి యథాక్రమమ్ । ప్రోద్వహన్తి శుభాం కన్యాం శుద్ధబ్రాహ్మణజా నరాః । ।౪ అథవాధీత్య వేదాంస్తు క్షత్రవైశ్యైస్తు౧ వా నరాః । గౌడపూర్వాం కృతామేయుర్జాతిం వా దాక్షిణాత్యజామ్ । । ౫ అపరిజ్ఞాతశూద్రత్వాద్బ్రాహ్మణ్యం యాన్తి కామతః । తస్మాన్న జ్ఞాయతే భేదో వేదాధ్యాయక్రియాకృతః । । ౬ శాస్త్రకారైస్తథా చోక్తం న్యాయమార్గానుసారిభిః । తే సాధు మతమాకర్ణ్య సన్తః సన్తి విమత్సరాః । । ౭ ఆచారహీనాన్న పునంతి వేదా యద్యప్యధీతాః సహ షద్భిరఙ్గైః
బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు: వేదాధ్యయనం వల్లే బ్రాహ్మణత్వం లభిస్తుంది. క్షత్రియులు, వైశ్యులు, రాక్షసులు, ఇతర వృత్తులవారు కూడా వేదాలు చదివితే బ్రాహ్మణులవుతారు. కేవలం వేదాధ్యయనంతోనే భేదం నిర్ణయించబడదు.
శిల్పం హి వేదాధ్యయనం ద్విజానాం వృత్తం స్మృతం బ్రాహ్మణలక్షణం తు । । ౮ అధీత్య చతురో వేదాన్యది వృత్తే న తిష్ఠతి । న తేన క్రియతే కార్యం స్త్రీరత్నేనేవ షణ్ఢకః । । ౯ శిఖాప్రణవసంస్కారసన్ధ్యోపాసనమేఖలాః । దణ్డాజినపవిత్రాద్యాః శూద్రేష్వపి నిరఙ్కుశాః । । 1.41.౧౦ ప్రసఙ్గోఽపి హి శూద్రాణాం న శక్యో వినివారితుమ్ । దేవోత్తమత్రయేణాపి నివర్తన్తే నరాః స్వయమ్ । । ౧౧ తస్మాన్నైతేఽపి లక్ష్యన్తే విలక్షణతయా౧ నృణామ్ । యజ్ఞోపవీతసంస్కారమేఖలాచూలికాదయః । । ౧౨ ఆభిచారికమన్త్రాద్యైర్దుర్లభత్వాదిభాషణైః । బ్రాహ్మణస్యైవ శక్తిశ్చేత్కేనాస్య వినిహన్యతే । । ౧౩ తపః సత్యాదిమాహాత్మ్యాద్దేవతాసమయస్మృతిః । మన్త్రశక్తిర్నృణామేషాం సర్వేషామపి విద్యతే । । ౧౪ వఞ్చనం దుర్వచస్యాపి క్రియతే సర్వమానవైః । శూద్రబ్రాహ్మణయోస్తస్మాన్నాస్తి భేదః కథఞ్చన । । ౧౫ శాపానుగ్రహకారిత్వం శక్తిభేదో న విద్యతే । చౌరచాటాదిరాజన్యదుర్జనాభిహతే నృణామ్ । । ౧౬ ఆత్మాదుఃఖోదయాపాయం స్వేషు జన్తుషు రక్షణమ్ । కర్తుం న ప్రభవేచ్ఛూద్రో బ్రాహ్మణస్తద్వదేవ హి । । ౧౭ మా భూద్యుగే కలావేతద్దేశే చాకార్యకృద్ద్విజే । స్యాదన్యదేశకాలాదౌ ద్విజానామతిశాయినామ్ । । ౧౮ శాపానుగ్రహసామర్థ్యమన్యద్వాధ్యాత్మగోచరమ్ । బ్రహ్మసాధనమేతద్ధి లిఙ్గం కేచిత్ప్రచక్షతే । । ౧౯ సంసారారక్తచేతస్కా మోహాన్ధతమసావృతాః । పతన్త్యున్మార్గగర్తేషు ప్రత్యగ్ని శలభా యథా । । 1.41.౨౦ జాతిధర్మః స్వయం కిఞ్జిద్విశేషః శ్రుతిసఙ్గమాత్ । అసిద్ధః శూద్రజాతీనాం ప్రసిద్ధో విప్రజాతిషు । । ౨౧ సంస్కారో యోనిసాధ్యో వా సామగ్రీ ప్రభవోఽథ వా । శూద్రేభ్యోఽతిశయం ధత్తే యః సాధారణతాగుణః । । ౨౨ విప్రాణాం పఞ్చధా భేదః కల్పనీయస్తు పణ్డితైః । న జాతిజస్త్రయీజో వా విశేషో యుక్తిబాధకాత్ । । క్రమాక్రమక్రియాః సన్తి న సనాతనవస్తునః । । ౨౩ నిత్యో న హేతుర్విగతక్రియత్వాద్ధేతుర్భవేద్వేదవిశేషతః సః । స తత్సమస్తత్ప్రతిసన్నిధానాత్కాలాత్యయేక్షిత్వమయుక్తమేవ । । ౨౪ స్వాన్తః శరీరవృత్తిస్థః శ్రుతియోగాదుదేతి యః । సోఽనన్యవేదవిజ్ఞాతస్వభావోఽన్యైర్న గమ్యతే । ౨౫ విశిష్టాధీతిధర్మత్వే కృత్రిమా బ్రహ్మసఙ్గతిః । యస్యాస్యతిశయస్తస్య నాన్యో నాశ్రయతే యది । । ౨౬ దృశ్యస్వభావం కిమభీష్టమేతద్బ్రాహ్మణ్యమాహోస్విదదృష్టరూపమ్ । సర్వైః ప్రతీయేత హి దృశ్యరూపం తతోఽన్యథావద్గతిరేవ న స్యాత్ । । ౨౭ సామగ్ర్యభావాత్పరమం విశేషం భూదేవగాత్రస్థమభూమిదేవాః । స్మరన్తి తేనాత్మని పుణ్యపాపం యథా తథేత్యేతదయుక్తముక్తమ్ । । ౨౮ సామగ్ర్యనుష్ఠానగుణైః సమగ్రాః శూద్రా యతః సన్తి సమా ద్విజానామ్ । తస్మాద్విశేషో ద్విజశూద్రనామ్నోర్నాధ్యాత్మికో బాహ్యనిమిత్తకో వా । । ౨౯ సంస్కారతః సోఽతిశయో యది స్యాత్సర్వస్య పుంసోఽస్త్యతిసంస్కృతస్య । యః సంస్కృతో విప్రగణప్రధానో వ్యాసాదికైస్తేన న తస్య సామ్యమ్
బ్రాహ్మణసంస్కారవివేకవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ అపరైశ్చ సదాచారయోగయుక్తైర్మనీషిభిః । యదకారి మహాసత్త్వైః సుభాషితమిదం శృణు । । ౧ బహువనస్పతిశఙ్ఖపిపీలికాభ్రమరవారణజాతిముదాహరన్। గతిషు కర్మమితో నటవత్సదా భ్రమతి జన్తురలబ్ధసుదర్శనః । । ౨ రూపైశ్వర్యజ్ఞానకులైర్విభవైర్వర్మితో భూత్వా ధర్మపథం చేద్విజహాసి । న వక్ష్యే వ్రజన్భువనాని త్వమటిష్యంస్తస్మాదభిభస్మీభూతే మద ఆత్మనః । । ౩ జాతికులరూపవయోవర్ణానేకశ్రుతమదాన్ధాః క్లీబాః । పరత్ర చేహ చ హితమప్యర్థం న పశ్యన్తి । ।౪ జ్ఞాత్వా భవపరివర్తే జాతీనాం కోటిశతసహస్రేషు । హీనోత్తమమధ్యత్వం కో జాతిమదం బుధః కుర్యాత్ । । ౫ నైకాఞ్జాతివిశేషానిన్ద్రియనివృత్తిపూర్వకాన్సర్వాన్ । కర్మవశాద్గచ్ఛత్యత్ర కస్యైకా శాశ్వతీ జాతిః । । ౬ విద్వత్సదసి యోఽప్యాహ సంస్కారాద్బ్రాహ్మణో భవన్ । న్యాయజ్ఞైః౧ స నిరాకార్యో వాక్యైర్న్యాయానుసారిభిః । । ౭ గర్భాధానం పుంసవనం సీమన్తోన్నయనం తథా । జాతకర్మ నామకర్మ తథాన్నప్రాశనం చ వై । । ౮ చూడోపనయనం చాస్య వ్రతాదేశస్తథైవ చ । సమావర్తనమప్యన్యత్పాణిగ్రహణమేవ చ । । ౯ ఇత్యేవమాదిసంస్కారవిధానైర్యేఽతిసంస్కృతాః । త ఏవ బ్రాహ్మణా యేషాం నైరన్తర్యేణ౨ కామనాః । । 1.42.౧౦ యస్మాద్వై బ్రాహ్మణా జాతా బ్రాహ్మణైః కృతసంస్కృతైః । నాయుః శక్తిర్హి కాన్త్యాదివిశేషో విద్యతే స్ఫుటః । । ౧౧ తౌ వా బ్రాహ్మణగాత్రోత్థౌ సంస్కృతాసంస్కృతౌ నరౌ । ఇష్టానిష్టాప్త్యనాప్తిభ్యాం న భిద్యేతే పరస్పరమ్ । । ౧౨ జ్ఞానాధ్యయనమీమాంసా నియమేన్ద్రియనిగ్రహైః । వినా సంస్కారయోగేఽపి పుంసః శూద్రాన్న భిన్నతా । । ౧౩ సంస్కారః క్రియమాణశ్చ న శూద్రే చ ప్రవర్తతే । సంస్కృతాఙ్గశ్చ౧ పాపేభ్యో న పశ్యతి నివర్తతే । । ౧౪ విలాసినీభుజంగాదిజనవన్మదవిహ్వలాః । వ్యాముహ్యన్తి సదాచారాద్బ్రాహ్మణత్వాత్పతన్తి౩ చ । । ౧౫ సంస్కృతోఽపి దురాచారో నరకం యాతి మానవః । నిఃసంస్కారః సదాచారో భవేద్విప్రోత్తమః సదా । । ౧౬ మన్త్రపూతాత్మసంస్కారయుక్తోఽపి ప్లవతే న తు । బ్రాహ్మణ్యాదవికల్పం స పశ్చాద్దుశ్చరితో నరః । । ౧౭ సామర్థ్యాత్పతనం తస్మాద్బ్రాహ్మణ్యాన్ముచ్యతే ధ్రువమ్ । దురనుష్ఠానసక్తానాం పుంసాం పురుషపుఙ్గవైః । । ౧౮ కిం క్వచిద్దృష్టమేవైతత్కిం వా స్పర్ధావిదత్యయమ్ । తుల్యముత్సహసే కర్తుమప్యదృష్టం తదా వద । । ౧౯ ఆచారమనుష్ఠిన్తో వ్యాసాదిమునిసత్తమాః । గర్భాధానాదిసంస్కారకలాపరహితాః స్ఫుటమ్ । । 1.42.౨౦ విప్రోత్తమాః శ్రియం ప్రాప్తాః సర్వలోకనమస్కృతాః । బహవః కథ్యమానా యే కతిచిత్తాన్నిబోధత । । ౨౧ జాతో వ్యాసస్తు కైవర్త్యాః శ్వపాక్యాశ్చ పరాశరః । శుక్యాః శుకః కణాదాఖ్యస్తథోలూక్యాః సుతోఽభవత్ । । ౨౨ మృగీజోథర్షశృఙ్గోపి వశిష్ఠో గణికాత్మజః । మన్దపాలో౪ మునిశ్రేష్ఠో నావికాపత్యముచ్యతే
౨౩ మాణ్డవ్యో మునిరాజస్తు మణ్డూకీగర్భసమ్భవః । బహవోఽన్యేఽపి విప్రత్వం ప్రాప్తా యే పూర్వవద్ద్విజాః । । ౨౪ యచ్చైతచ్చారుచరితైరర్చ్యముచ్చరితం వచః । తద్విచార్యాచరన్నుచ్చైరాచారోపచితద్యుతిః । । ౨౫ హరిణీగర్భసమ్భూత ఋష్యశృఙ్గో మహామునిః । తపసా బ్రాహ్మణో జాతః సంస్కారస్తేన కారణమ్ । । ౨౬ శ్వపాకీగర్భసమ్భూతః పితా వ్యాసస్య పార్థివ । తపసా బ్రాహ్మణో జాతః సంస్కారస్తేన కారణమ్ । । ౨౭ ఉలూకీగర్భసమ్భూతః కణాదాఖ్యో మహామునిః । తపసా బ్రాహ్మణో జాతః సంస్కారస్తేన కారణమ్ । । ౨౮ గణికాగర్భసమ్భూతో వశిష్ఠశ్చ మహామునిః । తపసా బ్రాహ్మణో జాతః సంస్కారస్తేన కారణమ్ । । ౨౯ నావికాగర్భసమ్భూతో మన్దపాలో మహామునిః । తపసా బ్రాహ్మణో జాతః సంస్కారస్తేన కారణమ్ । । 1.42.౩౦ వేదతన్త్రజసంస్కారకలాపనిపుణైరపి । విద్యాతపోధనబలాదుత్కృష్టం లభ్యతే ఫలమ్ । ౩౧ లబ్ధసంస్కారదేహాశ్చ మహాపాతకినో నరాః । యస్మాన్నివర్తతే బ్రహ్మ తస్మాత్సాఙ్కేతికం విదుః । । ౩౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి షష్ఠీకల్పే బ్రాహ్మణసంస్కారవివేకవర్ణనం నామ ద్వాచత్వారింశోఽధ్యాయః
మండవ్యుడు కప్ప నుంచి జన్మించాడు. ఇలాంటివారు ఇంకా చాలామంది ఉన్నారు. వారు తమ పూర్వజన్మల పుణ్యఫలంతో బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందారు. మంచి కార్యాలు, తపస్సు వల్లే బ్రాహ్మణత్వం సిద్ధిస్తుంది.
కార్తికేయవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ఇదం శ్రుణు మయాఖ్యాతం తర్కపూర్వమిదం వచః । యుష్మాకం సంశయే జాతే కృతే వై జాతికర్మణోః । । ౧ పునర్వచ్మి నిబోధధ్వం సమాసాన్న తు విస్తరాత్ । సంసిద్ధిం యాన్తి మనుజా జాతికర్మసముచ్చయాత్ । । ౨ సిద్ధిం గచ్ఛేద్యథా కార్యం దైవకర్మసముచ్చయాత్ । ఏవం సంసిద్ధిమాయాతి పురుషో జాతికర్మణోః । । ౩ ఇత్యేవముక్తవాన్పూర్వం శిష్యాణాం బోధనే పురా । యోగీశ్వరో మహాతేజాః సమాసాన్న తు విస్తరాత్ । । ౪ సుమన్తురువాచ ఇతి పృష్టః పురా బ్రహ్మా ఋషీన్ప్రోవాచ భారత । సవితర్కమిదం వాక్యం విప్రర్షే జాతికర్మణోః । । ౫ తస్మాత్త్వయా మహాబాహో న కార్యో విస్మయో నృప । కార్తికేయం ప్రతి సదా దేవానాం దుర్విదా గతిః । । ౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి షష్ఠీకల్పే కార్తికేయవర్ణనం నామ పఞ్చచత్వారింశోఽధ్యాయః
బయటి లక్షణాలు, లోపలి స్వభావాలు—all ఇవన్నీ కృత్రిమమే అయితే, వాటిని వదిలేయాలి. జీవుల గుణాలు వారి కర్మల ద్వారా నిర్ణయించబడతాయి.
వేదాలను చదవడం ద్విజులకు ముఖ్యమైన కర్తవ్యం. వేదాలు చదవకపోతే వారి కర్మలకు విలువ ఉండదు, అది రత్నానికి తేజం లేనట్టే.
బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు: మంచి ఆచరణ, జ్ఞానంతో కూడిన మహానుభావులు చేసిన కార్యాలు శ్రద్ధగా వినాలి. జీవులు ఎన్నో జన్మల్లో వివిధ రూపాల్లో తిరుగుతారు. కేవలం జాతి, వయస్సు, రూపం, విద్య వల్ల ఎవరికీ శాశ్వతమైన బ్రాహ్మణత్వం ఉండదు. మంచి ఆచరణ, తపస్సు, విద్య వల్లే బ్రాహ్మణత్వం లభిస్తుంది.
వర్ణవ్యవస్థావర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ కిం చాన్యదపరం యూయం వేదమన్త్రవిదో జనాః । ప్రష్టవ్యాః కస్య సంస్కారే విశేషముపగచ్ఛత । । ౧ కిం దేహస్యోత యేనాసౌ నిసర్గమలినః స్థితః । శుక్రశోణితసమ్భూతః శమలోద్భవకీటవత్ । । ౨ నిషేకాదిశ్మశానాన్తైర్వివిధైర్విధివిస్తరైః । దేహినోఽతిశయం కేచిదుపగచ్ఛన్తి మానవాః । । ౩ తేషాం గూఢమనః కాయవాగ్విదుష్టైః సుచేష్టితైః । అసంయతమనుష్యాణాం పక్షోఽయం దూష్యతే మయా । । ౪ వైదికాఖిలసంస్కారసారభూతా ద్విజాతయః । సర్వకార్యకరాన్సర్వాన్వృషలానతిశేరతే । । ౫ చణ్డకర్మా వికర్మస్థో బ్రహ్మహా గురుతల్పగః । స్తేనో గోఘ్నః సురాపాణః పరస్త్రీరమణప్రియః । । ౬ మిథ్యావాదీ మదోన్మత్తో నాస్తికో వేదనిన్దకః । గ్రామయాజకనిర్గ్రన్థౌ బహుదోషో దురాసదః । । ౭ ని౧షిద్ధాచారసంసేవీ చోరశ్చాటో మదోద్ధతః । ధూర్తో నటః శఠః పాపీ సర్వాశీ సర్వవిక్రయీ । । ౮ వాఙ్మనః కాయజైర్దుష్టైర్హతా యే బ్రాహ్మణాధమాః । తే న శుద్ధిం వ్రజన్తీహ అపి యజ్ఞశతైరపి
బ్రహ్మ చెప్పారు: మీరు వేదమంత్రాలు తెలిసినవారు, ఇంకేమైనా అడగదలచుకున్నారా? ఏ యజ్ఞంలో ప్రత్యేకత ఉందో చెప్పండి. ఈ శరీరం సహజంగా మలినంగా ఉంటుంది, శుక్రం-రక్తం కలిసినదే, కీటకాలా పుట్టినదే. జననం నుంచి శ్మశానాంతం వరకు ఎన్నో విధులుంటాయి. కొందరు మంచి పనులతో ఉన్నా, కొందరు దుర్మార్గంగా ఉంటారు. మనస్సు, శరీరం, మాటలతో చెడు చేసే వారు, నియమాలు పాటించని వారు, బ్రాహ్మణులలో చెడ్డవారు శుద్ధి పొందరు, వంద యజ్ఞాలు చేసినా ఫలితం ఉండదు.
౯ శూద్రాణాం యాన్యనిష్టాని సమ్పద్యన్తే స్వభావతః । విప్రాణామపి తాన్యేవ నిర్విఘ్నాని భవన్తి న । । 1.43.౧౦ తస్మాన్మన్త్రోగ్నిహోత్రం వా వేద్యాం పశువధోఽపి వా । హేతవో న హి విప్రత్వే శూద్రైః శక్యా క్రియా యథా । । ౧౧ యే చాపి కర్మబన్ధేన బద్ధాః సీదన్తి జన్తవః । సంసారానలసన్తాపవిక్లవీకృతమానసాః । । ౧౨ తే జన్మమరణాటవ్యాం సుఖామృతపిపాసవః । కృపణస్యాశ్రయేఽటన్తో లభన్తే నైవ నిర్వృతిమ్ । । ౧౩ చతుర్వర్ణా నరా యే తు తత్తద్వీర్యే నరాధమాః । తేషాం సర్వాత్మనా సర్వైర్ధర్మైః సాఙ్కర్యమీక్ష్యతే ।। ౧౪ శూద్రవిప్రాదయో యోనౌ న భిద్యన్తే పరస్పరమ్ । సర్వధర్మసమానత్వాత్సంస్కారాది నిరర్థకమ్ ।। ౧౫ తదనుష్ఠానవైధర్మ్యవియోగమరణాదిభిః । అసేవ్యసేవనైరన్యైః శూద్రవిప్రాదయః సమాః ।। ౧౬ బుద్ధ్యా శక్త్యా స్వభావేన ధర్మైర్జాత్యా౧దిభిః శ్రియా । కర్తవ్యైః పుణ్యపాపాభ్యాం శనైః౨ సర్వశరీరగైః ।। ౧౭ బన్ధనై రోధనైర్నానాయాతనోపాయపీడనైః । దణ్డైరదణ్డకరణైర్విషాదపరివేదనైః ।। ౧౮ సాత్త్వికః ప్రతిధర్మాద్యై రాజసైశ్చిత్రవేష్టితైః । తామసైస్తాపమోహాద్యైర్దూయమానాః పునః౧ పునః ।। ౧౯ శ్లేశ్మమారుతపిత్తాద్యైర్మహాబీభత్సదర్శనైః । క్వచిద్వృత్తినివృత్తిభ్యామమృతానృతహితాహితైః ।।1.43.౨౦ అలఙ్కారోపయోగేన మన్మథాద్యైర్విచేష్టితైః । ధనలాభాశయానైకజన్తుసఙ్ఘాతపాతనైః ।।౨ ౧ అధిసిద్ధిగతిం యాతి నానావిధమనోరథైః । ఆత్మస్నేహపరద్వేషస్వీకృతద్రవరక్షణైః ।।౨౨ అతిక్షీబత్వసంక్షోభక్షుతక్షామక్షమామయైః । యాతనోపాయపైశున్యశూన్యత్వోపశమైస్తథా ।।౨౩ అప్రశస్తైరనుష్ఠానైః సమీపస్థాపదః సమాః । హింసకాః ప్రాణినః పాపవితథాలాపభాషిణః ।।౨౪ సాధూనాంభాషకాః స్తేనా నిర్దయాః పారదారికాః । నీచకర్మసమాచారాః సర్వభక్షాః పిశాచవత్ ।।౨౫ దుష్కులీనా దురాచారా నృపాణాముపజీవినః । విప్రకార్యా వికర్మస్థా ధనినో దుష్టచేతసః ।।౨౬ లుబ్ధకా హరిణాన్హత్వా వాసం కృత్వా యథా వనే । తథా ఖాదన్తి పిశునా బహవశ్చ౩ క్రియావశాత్ ।।౨౭ వేదవాదమధీయానాః౧ ప్రాణిఘాతాభిశంసినః । పుష్ణన్తి కపటైరర్థాన్వేదవిక్రయిణోఽధమాః । । ౨౮ మాయినో మత్సరగ్రస్తా లుబ్ధా ముగ్ధా మదోద్ధతాః । చాటాః కార్పటికాః కూరాః కదర్యాః కలహప్రియాః । । ౨౯ వాచాటదుష్టకులటా అటన్తో భాటకైః సహ । భణ్డమాన్యా భటాటోపైః సంక్రుద్ధాః సువిలుణ్ఠకాః । । 1.43.౩౦ పర్యటా భాటకా జీవాః కణ్ఠకశ్లోకభాషిణః । విక్రీణతే హ్యవిక్రేయమభక్ష్యద్రవ్యభక్షిణః । । ౩౧ శూద్రకర్మానుతిష్ఠన్తో నిస్తపాస్తే నరాధమాః । సేవాధ్యాపనవాణిజ్యకృష్యాద్యారమ్భలమ్భితాః । । గృహ్ణన్తః సమ్పదో బాహయాద్ద్రవ్యధాన్యధనాదికాః । । ౩౨ క్రోధాదాభ్యన్తరాన్దోషాంస్తథా దుష్టమనోరథాన్ । అత్యజన్తో విశిష్టానాం శ్రేష్ఠాస్తే కచమర్దినః । । ౩౩ నోపదేయాని వస్త్రాణి నిత్యమాదదతే ద్విజాః । హాపయన్తి న హేయాని కథం తే గురవః క్షితౌ । । ౩౪ దన్తికా దిణ్డికా భణ్డాశ్చణ్డాశ్చణ్డాలచేష్టితా । వైతణ్డకాస్తే నిఘ్నన్తి యథా సింహో మృగాన్పశూన్ । । ౩౫ నిర్గ్రన్థం మునిమాలోక్య మన్యమానాః సమున్నతమ్ । పరిభూయావతిష్ఠన్తే ధిక్తాన్రిక్తాన్సవైరిణః । । ౩౬ తస్మాత్సంసారికాః సత్త్వాశ్చిత్తక్లేశకలఙ్కితాః । దౌఃశీల్యదౌర్మనస్యాద్యైస్తుల్యజాతీయబన్ధనాత్ । । ౩౭ శూద్రాం ప్రరోచతే విప్రో రాగిణీం మైథునం ప్రతి । సా కామదుఃఖవిగమే గర్భం ధత్తే సమాగమే ।।౩౮ కామకామాతురాభ్యస్తు రోచన్తే శూద్రమానవాః । మైథునం ప్రతి బ్రాహ్మణ్యే తేఽపి తాసాం సుఖావహాః ।।౩౯ యే తు జాత్యాదిభిర్భిన్నా గవాశ్వోష్ట్మతఙ్గజాః । తే విజాతిషు నో గర్భం కుర్వతేఽపి సుఖార్థినః ।।1.43.౪౦ అనడ్వానేవ గోరేవ కామం పుష్ణాతి సఙ్గమే । ఘోటకాశ్చ రతిం సమ్యక్కుర్వతే వడవాసు చ ।।౪౧ పతిం కరభమేవాప్య కరభీ రమతే ముదా । గజమేవ పతిం లబ్ధ్వా సుఖం తిష్ఠతి హస్తినీ ।।౪౨ తిర్యగ్జాతిః స్త్రియా సాకం కుర్వాణాఽపి హి మైథునమ్ । న తస్యాః కురుతే గర్భం నరో నాపి సుఖాసికామ్ ।।౪౩ తిరశ్చా సహ కుర్వాణా మైథునం మనుజాఙ్గనా । నాధత్తే తత్కృతం గర్భం న యుక్తం మైథునం తయోః ।।౪౪ నైవం కశ్చిద్విభాగోస్తి మైథునే స్త్రీమనుష్యయోః । యేన సంక్షీయతే భేదః ప్రస్ఫుటం ద్విజశూద్రయోః ।।౪౫ వేదపాఠచ్ఛలేనాయం న క్రియాభిః ప్రపద్యతే । బహుభిర్జడసఙ్ఘాతైరవిశిష్టే పదేఽహని ।।౪౬ దేహే దేహిని చాముష్మిన్నశుచావనవస్థితే । రాగద్వేషాదిభిర్దోషైరధికం పరిపీడితే ।।౪౭ కులాలచక్రవద్భ్రాన్తమానసే విషయార్ణవే । ఘోరదుఃఖభయాక్రాన్తే సమాజేఽనీశ్వరాత్మని ।।౪౮ జన్మమృత్యుజరాశోకానిష్టయోగాగ్నిపీడితే । హీనసత్త్వశరీరాదౌ న విశేషో విభావ్యతే ।।౪౯ తస్మాన్మనుష్యభేదోఽయం సఙ్కేతబలనిర్మితః । బ్రాహ్మణ్యం బ్రాహ్మణాసఙ్గాద్బ్రాహ్మణీ చోపసేవతే ।।1.43.౫౦ పతిం త్యక్త్వా ముఖస్వాదలాలసైర్మదలాలసైః । ఆసేవ్యతే విటం గత్వా బన్ధకీ చేటకైరపి । । ౫౧ బ్రాహ్మణ్యాత్ప్రచ్యవన్తేఽన్యే మహాపాతకసేవితాః । వ్యలీకకల్పనైవైషా తస్మాజ్జాత్యాదికల్పనా । । ౫౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి షష్ఠీకల్పే వర్ణవ్యవస్థావర్ణనం నామ త్రిచత్వారింశోఽధ్యాయః
శూద్రులకు సహజంగా కలిగే దురదృష్టాలు, బ్రాహ్మణులకు తాకవు. శూద్రులు చేసే పనులు బ్రాహ్మణులు చేసినట్టు ఫలించవు. జన్మ మరణాల అరణ్యంలో తిరిగే వారు, పాపాల వల్ల బాధపడే వారు, సుఖం పొందలేరు. నాలుగు వర్ణాలవారు, వారి స్వభావానుసారం, ధర్మాన్ని పాటించకపోతే కలిసిపోతారు. శరీరాల మధ్య, జన్మలో, వర్ణభేదం లేదు. అందుకే సంస్కారాలు, ఆచారాలు, వృథా. ఎవరి మనస్సు, శక్తి, స్వభావం, ధర్మం, జ్ఞానం, శుద్ధత, దయ, దానం, సత్యం, శాంతి, నిరహంకారం, వీటిని పాటించే వారు నిజమైన బ్రాహ్మణులు. శీలవంతుడైన శూద్రుడు బ్రాహ్మణుడికన్నా గొప్పవాడు. చెడ్డ బ్రాహ్మణుడు శూద్రుడికన్నా తక్కువవాడు. వర్ణభేదం కేవలం ఒప్పందం వల్లే. నిజమైన బ్రాహ్మణత్వం మంచి ఆచారంతోనే పెరుగుతుంది.
వర్ణవిభాగవివేకవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ హేయోపాదేయతత్త్వజ్ఞాస్త్యక్తాన్యాయపథాగమాః । జితేన్ద్రియమనోవాచః సదాచారపరాయణాః । । ౧ నియమాచారవృత్తస్థా హితాన్వేషణతత్పరాః । సంసారరక్షణోపాయక్రియాయుక్తమనోరథాః । । ౨ సమ్యగ్దర్శనసమ్పన్నాః సమాధిస్థా హతక్రుధః । స్వాధ్యాయభక్తహృదయాస్త్యక్తసఙ్గా విమత్సరాః । । ౩ విశోకా విమదాః శాన్తా సర్వప్రాణిహితైషిణః । సుఖదుఃఖసమాలోకా వివిక్తస్థానవాసినః । । ౪ వ్రతోపయుక్తసర్వాఙ్గా ధార్మికాః పాపభీరవః । నిర్మమా నిరహఙ్కారా దానశూరా దయాపరాః । । ౫ సత్యబ్రహ్మవిదః శాన్తా సర్వశాస్త్రేషు నిష్ఠితాః । సర్వలోకహితోపాయప్రవృత్తేన స్వయంభువా । । ౬ వాగీశ్వరేణ దేవేన నాభేయేన భవచ్ఛిదా । బ్రహ్మణా కృతమర్యాదాస్త ఏవం బ్రాహ్మణాః స్మృతాః । । ౭ మహాతపోధనైరార్యైః సర్వసత్త్వాభయప్రదైః । సర్వలోకహితార్థాయ నిపుణం సుప్రతిష్ఠితమ్ । । ౮ వృహత్త్వాద్భగవాన్బ్రహ్మా నాభేయస్తస్య యే జనాః । భక్త్యాసక్తాః ప్రపన్నాశ్చ బ్రాహ్మణాస్తే ప్రకీర్తితాః । । ౯ క్షత్రియాస్తు క్షతత్రాణాద్వైశ్యా వార్తాప్రవేశనాత్ । యే తు శ్రుతేర్ద్రుతిం ప్రాప్తాః శూద్రాస్తేనేహ కీర్తితాః । । 1.44.౧౦ యే చాచారరతాః ప్రాహుర్బ్రాహ్మణ్యం బ్రహ్మవాదినః । తే తు ఫలం ప్రశంసన్తి యత్సదా మనసేప్సితమ్ । । ౧౧ క్షమా దమో దయా దానం సత్యం శౌచం ధృతిర్ఘృణా । మార్దవార్జవసన్తోషానహఙ్కారతపఃశమాః. । । ౧౨ ధర్మో జ్ఞానమపైశున్యం బ్రహ్మచర్యమమూఢతా । ధ్యానమాస్తిక్యమద్వేషో వైరాగ్యం చ శమాత్మతా । । ౧౩ పాపభీరుత్వమస్తేయమమాత్సర్యమతృష్ణతా । నైఃసఙ్గ్యం గురుశుశ్రూషా మనోవాక్కాయ సంయమః । । ౧౪ య ఏవమ్భూతమాచారమనుతిష్ఠన్తి మానవాః । బ్రాహ్మణ్యం పుష్కలం తేషాం నిత్యమేవ ప్రవర్ధతే । । ౧౫ తే స్వమతాస్వాదలబ్ధవర్ణాచారా మహౌజసః । సర్వశాస్త్రావిరోధేన పవిత్రీకృతమానసాః । । ౧౬ సజ్జనాభిమతాః ప్రాజ్ఞాః పురాణాగమపణ్డితాః । గీతగీతాగమాచారాః స్మృతికారాః పఠన్తి చ । । ౧౭ మన్వన్తరేషు సర్వేషు చతుర్యుగవిభాగశః । వర్ణాశ్రమాచారకృతం కర్మ సిద్ధ్యత్యనుత్తమమ్ । । ౧౮ సంసిద్ధాయాం తు వార్తాయాం తతస్తేషాం స్వయం ప్రభుః । మర్యాదాం స్థాపయామాస యథారబ్ధం పరస్పరమ్ । । ౧౯ యే వై పరిగృహీతారస్తేషాం సత్త్వబలాధికాః । ఇతరేషాం క్షతత్రాణాన్స్థాపయామాస క్షత్రియాన్ । । 1.44.౨౦ ఉపతిష్ఠన్తి యే తాన్వై యాచన్తో నర్మదాః సదా । సత్యబ్రహ్మ సదాభూతం వదన్తో బ్రాహ్మణాస్తు తే । । ౨౧ యే చాన్యేప్యబలాస్తేషాం వైశ్యకర్మణి సంస్థితాః । కీలాని నాశయన్తి స్మ పృథివ్యాం ప్రాగతన్ద్రితాః । । వైశ్యానేవ తు తానాహ కీనాశాన్వృత్తిమాశ్రితాన్ । । ౨౨ శోచన్తశ్వ ద్రవన్తశ్చ పరిచర్యాసు యే నరాః । నిస్తేజసోఽల్పవీర్యాశ్చ శూద్రాంస్తానబ్రవీత్తు సః । । ౨౩ బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరస్పరమ్ । కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్యభావప్రభవైర్గుణైః । । ౨౪ శమస్తపో దమః శౌచం క్షాంతిరార్జవమేవ చ । జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్ । । ౨౫ శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్ । దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్ । । ౨౬ కృషిగోరక్షవాణిజ్యం వైశ్యకర్మ స్వభావజమ్ । పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్ । । ౨౭ యోగస్తపో దయా దానం సత్యం ధర్మశ్రుతిర్ఘృణా । జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యమేతద్బ్రాహ్మణలక్షణమ్ । । ౨౮ శిఖా జ్ఞానమయీ యస్య పవిత్రం చ తపోమయమ్ । బ్రాహ్మణ్యం పుష్కలం తస్య మనుః స్వాయమ్భువోఽబ్రవీత్ । । ౨౯ యత్ర వా తత్ర వా వర్ణే ఉత్తమాధమమధ్యమాః । నివృత్తః పాపకర్మేభ్యో బ్రాహ్మణః స విధీయతే । । 1.44.౩౦ శూద్రోఽపి శీలసమ్పన్నో బ్రాహ్మణాదధికో భవేత్ । బ్రాహ్మణో విగతాచారః శూద్రాద్ధీనతరో భవేత్ । । ౩౧ న సురాం సన్ధయేద్యస్తు ఆపణేషు గృహేషు చ । న విక్రీణాతి చ తథా సచ్ఛూద్రో హి స ఉచ్యతే । । ౩౨ యద్యేకా స్ఫుటమేవ జాతిరపరా కృత్యాత్పరం భేదినీ । యద్వా వ్యాహృతిరేకతామధిగతా యచ్చాన్యధర్మం యయౌ । । ఏకైకాఖిలభావభేదనిధనోత్పత్తిస్థితివ్యాపినీ । కిం నాసౌ ప్రతిపత్తిగోచరపథం యాయాద్విభక్త్యా నృణామ్ । । ౩౩ ఇతి శ్రీ భవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి షష్ఠీకల్పే వర్ణవిభాగవివేకవర్ణనం నామ చతుశ్చత్వారింశోఽధ్యాయః
బ్రహ్మ చెప్పారు: మంచి చెడును తెలుసుకుని, తప్పు మార్గాలు విడిచిపెట్టి, ఇంద్రియాలను జయించి, మంచి ఆచారాన్ని పాటించే వారు, ధ్యానం, శాంతి, దయ, దానం, సత్యం, శుద్ధత, నిరహంకారం, వీటిలో స్థిరంగా ఉండేవారు, అందరి మేలుకు కృషి చేసే వారు, వీరే నిజమైన బ్రాహ్మణులు. వీరు ధర్మాన్ని, జ్ఞానాన్ని, బ్రహ్మచర్యాన్ని, మోక్షాన్ని కోరుతూ జీవిస్తారు. వర్ణాలన్నీ వారి స్వభావాన్ని బట్టి ఏర్పడతాయి. శీలవంతుడైన శూద్రుడు బ్రాహ్మణుడికన్నా గొప్పవాడు. చెడ్డ బ్రాహ్మణుడు శూద్రుడికన్నా తక్కువవాడు. అందుకే, మంచి ఆచారాన్ని పాటించేవారే నిజమైన బ్రాహ్మణులు.
బ్రహ్మ చెప్పారు: నేను చెప్పిన మాటలు వినండి. జన్మ, కర్మలను బట్టి మనుషులు సఫలత సాధిస్తారు. ఎవరు తమ కర్తవ్యాలను నిజాయితీగా చేస్తారో వారు విజయాన్ని పొందుతారు. యోగేశ్వరుడు కూడా ఇదే ఉపదేశం చేశాడు. అందుకే, కార్తికేయుని విషయమై ఆశ్చర్యపడవద్దు. దేవతల మార్గాలు అంతు చిక్కనివి.
బ్రహ్మపర్వవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ యేయం భాద్రపదే మాసి షష్ఠీ చ భరతర్షభ । సుపుణ్యేయం పాపహరా శివా శాన్తా గుహప్రియా । । ౧ స్నానదానాదికం సర్వం యస్యామక్షయ్యముచ్యతే । యేఽస్యాం పశ్యన్తి గాఙ్గేయం దక్షిణాపథమాశ్రితమ్ । । ౨ బ్రహ్మహత్యాదిభిః పాపైర్ముచ్యన్తే నాత్ర సంశయః । తస్మాదస్యాం సదా పశ్యేత్కార్త్తికేయం నృపోత్తమ । । ౩ పూజయన్తి గుహం యేఽస్యాం నరా భక్తిసమన్వితాః । ప్రాప్యేహ తే సుఖాన్కామాన్గచ్ఛన్తీన్ద్రసలోకతామ్ । । ౪ యస్తు కారయతే వేశ్మ సుదృఢం సుప్రతిష్ఠితమ్ । దార్వం శైలమయం చాపి భక్తయా శ్రద్ధాసమన్వితః । । గాఙ్గేయం యానమారుహ్య గచ్ఛేద్గాఙ్గేయసద్మ వై । । ౫ సమ్మార్జనాది యః కర్మ కుర్యాద్గుహగృహే నరః । ధ్వజస్యారోపణం రాజన్స గచ్ఛేద్రుద్రసద్మ వై । । ౬ చన్దనాగరుకర్పూరైర్యశ్చ పూజయతే గుహమ్ । గజాశ్వరథయానాఢ్యం సైనాపత్యమవాప్నుతే । । ౭ రాజ్ఞాం పూజ్యః సదా ప్రోక్తః కార్తికేయో మహీపతే । కార్త్తికేయమృతే నాన్యం రాజ్ఞాం పూజ్యం ప్రచక్షతే । । ౮ సఙ్గ్రామం గచ్ఛమానో యః పూజయేత్కృత్తికాసుతమ్ । స శత్రుం జయతే వీర యథేన్ద్రో దానవాన్రణే । । ౯ తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన పూజయేచ్ఛఙ్కారాత్మజమ్ । పూజమానస్తు తం భక్త్యా చమ్పకైర్వివిధైర్నృప । । ముచ్యతే సర్వపాపేభ్యస్తదా గచ్ఛేచ్ఛివాలయమ్ । । 1.46.౧౦ తైలం షష్ఠ్యాం న భుఞ్జీత న దివా కురునన్దన । యస్తు షష్ఠ్యాం నరో నక్తం కుర్యాద్ధి భరతర్షభ । । సర్వపాపైః స నిర్ముక్తో గాఙ్గేయస్య సదో వ్రజేత్ । । ౧౧ త్రికృత్వో దక్షిణామాశాం గత్వా యః శ్రద్ధయాన్వితః । పూజయేద్దేవదేవేశం స గచ్ఛేచ్ఛాన్తిమన్దిరమ్ । । ౧౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం షష్ఠీకల్పే కార్త్తికేయమాహాత్మయవర్ణనం నామ షట్చత్వారింశోఽధ్యాయః
సుమంతు చెప్పారు: భాద్రపద మాసంలో వచ్చే షష్ఠి పవిత్రమైనది, పాపాలను పోగొట్టేది, శాంతియుతమైనది, కార్తికేయునికి ప్రీతికరమైనది. ఈ రోజున స్నానం, దానం చేస్తే, గంగానదిని దర్శిస్తే, బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాలు కూడా పోతాయి. భక్తితో కార్తికేయుని పూజించే వారికి కోరిన సుఖాలు, ఇంద్ర లోకం లభిస్తాయి. గుహగృహాన్ని శుభ్రపరిచేవారు, ధ్వజాన్ని ఎక్కించే వారు రుద్రుని సదనానికి చేరుతారు. షష్ఠి రోజున నూనె తినకూడదు, పగలు భోజనం చేయకూడదు. ఈ విధంగా షష్ఠిని భక్తితో ఆచరించేవారు పాపాల నుంచి విముక్తి పొందుతారు.
శాకసప్తమీవ్రతవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ సప్తమ్యాం సోపవాసస్తు నక్తాహారోఽపి వా భవేత్ । సప్తమ్యాం దేవదేవేన లబ్ధం స్వం రూపమాదరాత్ । । ౧ అణ్డేన సహ జాతో వై అణ్డస్థో బుద్ధిమాప్తవాన్ । అణ్డస్థస్యైవ దక్షేణ భార్యాం దత్త్వా స్వకాం సుతామ్ ।। ౨ నామ్నా రూపేతి రూపేణ నాన్యా నారీ తథా ౧ భవేత్ । అణ్డస్థ ఏవ సుచిరం స్థితో మార్తణ్డ ఇత్యతః । । ౩ దక్షాజ్ఞయా విశ్వకర్మా వపురస్య ప్రకాశయన్ । ప్రకాశతస్తతో నామ తస్య జాతం నరాధిప । । అణ్డస్థస్యైవ సఞ్జాతో యమునా యమ ఏవ చ । ।౪ దాక్షాయణీ తస్య భార్యా వైరాగ్యాత్తనుమధ్యమా । చిన్తయామాస సా దేవీ దుఃఖాన్నిర్వేదమాగతా । । ౫ అహో తేజోమయం రూపం కాన్తం కాన్తస్య కాన్తిమత్ । న చాస్య కిఞ్చిత్పశ్యామి అఙ్గం తేజోవిమోహితమ్ । । ౬ శుభం కనకతుల్యం మే రూపం కాన్తం సుకాన్తిమత్ । సామ్ప్రతం శ్యామతాం యాతం దగ్ధమేతస్య తేజసా । । ౭ తస్మాత్తప్స్యే తపశ్చాహం గత్వా వై ఉత్తరాన్కురూన్ । స్వాం ఛాయామత్ర నిక్షిప్య భయాచ్ఛాపస్య రూపిణీ । । ౮ నిక్షిప్యోవాచ తాం బాలాం మా చాస్మై వై వదిష్యసి । ఏవం సా నిశ్చయం కృత్వా గతా వై ఉత్తరాన్కురూన్ । । ౯ స్వరూపం తత్ర నిక్షిప్య వడవారూపధారిణీ । చచార సా మృగైః సార్ధం బహూన్వర్షగణాన్నృప । । 1.47.౧౦ అసావపి చ మార్తణ్డశ్ఛాయాం భార్యామమన్యత్ । శనిం చ తపతీం చైవ ద్వే అపత్యే చ జజ్ఞివాన్ । । ౧౧ అథ చ్ఛాయాత్మాపత్యాని స్నేహేన పరిపాలయేత్ । నాతిస్నేహేన చాపశ్యద్యమునాం యమమేవ చ । । ౧౨ అథ తాభ్యాం వివాదోఽభూదాదిత్యదుహిత్రోర్ద్వయోః । తే ఉభే వివదన్త్యౌ తు పరస్పరమసమ్మతమ్ । । యమునా తపతీ చోభే నిమ్నగే సమ్బభూవతుః । । ౧౩ యమోఽపి యమునాభ్రాతా ఛాయయా తాడితో భృశమ్ । పాదముద్యమ్య తస్యా వై తస్థౌ సమ్ముఖ ఏవ సః । । ౧౪ ఛాయా శశాప తం రోషాద్యస్మాత్పాదోద్యతో మమ। తస్మాత్తే కర్మ బీభత్సం ప్రాణినాం ప్రాణహింసనమ్ । । ౧౫ భవిష్యతి చిరం మూఢ ఆచన్ద్రార్కం న సంశయః । పాదం చ యది భూమౌ త్వమిమం సంస్థాపయిష్యసి । । ౧౬ కృమయో భక్షయిష్యన్తి మచ్ఛాపకలుషీకృతమ్ । । ౧౭ తేషాం వివదమానానాం మార్తణ్డోఽభ్యాగమత్తతః । యమోఽప్యాహ మహాత్మానం మార్తణ్డం లోకపావనమ్ । । ౧౮ తాత నిత్యమియం చాపి క్రూరభావేన పశ్యతి । న చాస్యాః సుసమా దృష్టిరస్మాస్వస్తీతి లక్ష్యతే । । ౧౯ ప్రోవాచాథ స తాం ఛాయాం మార్తణ్డో భృశకోపనః । ౧సమే అపత్యే కిం మూఢే సమత్వం నానుపశ్యసి । । 1.47.౨౦ యమః ప్రోవాచ పితరం నేయం మాతా పితర్మమ । మాతుశ్ఛాయా త్వియం పాపా శప్తోఽహమనయా పితః । । యమునా తపతీ వృత్తం తత్సర్వం విన్యవేదయత్ । । ౨౧ అథ ప్రోవాచ మార్తణ్డో మా తే పాదో మహీతలే । మాంసం రుధిరమాదాయ కృమయో యాన్తు భూతలమ్ । । ౨౨ యమునాయాశ్చ యత్తోయం గఙ్గాతుల్యం భవిష్యతి । నర్మదాయాస్తపత్యాశ్చ సమం పుణ్యేన వై ద్విజ । । ౨౩ విన్ధ్యస్య దక్షిణేనేహ తపతీ ప్రవహిష్యతి । తత్సాయుజ్యతయా సాగ్రం గఙ్గా యాస్యతి శోభనా । । ౨౪ గఙ్గామాసాద్య యమునా గఙ్గా సైవ భవిష్యతి । సౌరసౌమ్యే ఉభే పుణ్యే సర్వపాపప్రణాశనే । । ౨౫ ౧సౌరీ చ వైష్ణవీ చోభే మహాపాపభయాపహే । త్వం పుత్ర లోకపాలత్వం బ్రహ్మణోఽజ్ఞాం సభాజయన్ । । అద్యప్రభృతి చ్ఛాయేయం స్వదేహస్థా భవిష్యతి । । ౨౬ ఏవం సంస్థాప్య స్వాం భార్యామపత్యాని తథైవ చ । ఆజగామ సకాశం వై దక్షస్యాహ చ కారణమ్
సుమంతు చెప్పారు: సప్తమి రోజున ఉపవాసం చేయాలి, లేక రాత్రి భోజనం చేయాలి. సూర్యుని స్వరూపాన్ని ఆ రోజున దేవతలు పొందారు. ఆయన అండంలో జన్మించి, అక్కడే ఉన్నాడు. దక్షుడు తన కుమార్తెను ఆయనకు భార్యగా ఇచ్చాడు. ఆమె పేరు రూపిణి. ఆమె సుదీర్ఘకాలం అండంలోనే ఉండింది, అందుకే మర్తాండుడు అని పిలుస్తారు. దక్షుని ఆజ్ఞతో విశ్వకర్మ తన రూపాన్ని వెలిగించాడు. ఆమె తన రూపం మాయమై పోయిందని బాధపడింది, ఉత్తరకురువులకు వెళ్లి తపస్సు చేసింది. తన నీడను అక్కడే వదిలి, వదవారూపంలో అడవిలో తిరిగింది. మర్తాండుడు ఆ నీడను భార్యగా భావించి, శని, తపతి అనే ఇద్దరు పిల్లలను పొందాడు. యమునా, యముడు మొదలైన వారందరూ ఈ విధంగా జన్మించారు.
దక్షో విజ్ఞాయ తత్సర్వం మార్తణ్డమిదమాహ వై । । ౨౭ రూపం న పశ్యతీ తుభ్యం సా భార్యా ఉత్తరాన్గతా । । ౨౮ రూపం తే ప్రకటిష్యామి యది శక్ష్యసి వేదనామ్ । అసౌ ప్రోవాచ శక్ష్యేఽహం ప్రకాశీ కురు మే వపుః । । ౨౯ అథ సస్మార తక్షాణం స్మృత ఏవాజగామ సః । ప్రోవాచ దక్షస్తక్షాణం మార్తణ్డం వై ప్రకాశయ । । 1.47.౩౦ తక్షా ప్రోవాచ మార్తణ్డం వేదనా విసహిష్యసే । విసహిష్యేథ ప్రోవాచ తక్షాణం దక్షచోదితః । । ౩౧ అథ తక్షా ప్రకాశం వై తస్య రూపం విభావసౌ । ముఖాదారభ్య పాదాన్తం తతక్షకరణైః స్వకైః । । కిరణైస్తుద్యమానేషు తస్యాఙ్గేషు పునః పునః । క్షణేక్షణే మూర్ఛయతి మార్తణ్డో వేదనాతురః । । ౩౨ తస్య శాపభయాత్తక్షా పాదౌ గుల్ఫాదియావతః । చకారాథో నిరాకారా అఙ్గుల్యో న ప్రకాశయత్ । । ౩౩ పర్యాప్తం తక్షకర్మేదం వేదనా మమ బాధతే । తక్షా ప్రోవాచ మార్తణ్డం వేదనాం జహి గోపతే । । ౩౪ కరవీరస్య పుష్పాణి రక్తచన్దనమేవ చ । కరాదారభ్య గాత్రాణి విలిమ్పే దేహజాని తే । । ౩౫ తత్తత్కృతం తథా తేన స రుజం త్యక్తవాన్రవిః । అతశ్చేమాని చేష్టాని మార్తణ్డస్యేహ భూపతే । । ౩౬ కరవీరస్య పుష్పాణి తథా వై రక్తచన్దనమ్ । ఇదమాహ పురా దేవో హ్యనూరోరగ్రతో నృప । । ౩౭ కరవీరస్య పుష్పాణి రక్తచన్దనమేవ హి । ఇతిహాసపురాణాభ్యాం సుపర్ణగుగ్గులం తథా । । ౩౮ యః ప్రయచ్ఛతి మే భక్త్యా స మే ప్రాణాన్ప్రయచ్ఛతి । తస్మాన్న దేయమన్యన్మే భక్తియుక్తేన జానతా । । ౩౯ మార్తణ్డస్యాణ్డజం తేజో గృహీత్వా కిల భారత । చకార వజ్రమజరం ౧ శత్రులేఖాదినాశనమ్ । । 1.47.౪౦ మార్తణ్డః పరితుష్టోఽభూల్లబ్ధ్వా రూపం గతవ్యథః । జగామ స కురూన్వేగాత్స్వభార్యాదర్శనోత్సుకః । । ౪౧ మృగమధ్యగతాం దృష్ట్వా వడవారూపధారిణీమ్ । అశ్వరూపం తతః కృత్వా స్వభార్యామధిరుహ్య సః । । అవాసృజత్స్వకం తేజో వేగేనారుహ్య సోఽశ్వవత్ । ।౪ ౨ పరపురుషాశఙ్కయా సా స్థితా దేవస్య సంముఖీ । తేజో నాసాపుటాభ్యాం తు యుగపత్సాక్షిపత్పునః । ।౪ ౩ తత్ర జాతౌ దేవభిషజౌ నాసత్యావశ్వినావితి । రేతసోఽన్తే తు రేవన్తో విరోచనసుతో మహాన్ । । ౪౪ తపతీ శనిశ్చ సావర్ణిశ్ఛాయాపత్యాని వై విదుః । యమునా యమశ్చ పూర్వోక్తౌ సంజ్ఞా ౨ యాశ్చ తథాత్మజౌ । । ౪౫ భార్యా లబ్ధా వపుర్దివ్యం తథా పుత్రాశ్చ భారత । సప్తమ్యాం దేవదేవస్య సర్వమేవమిదం యతః । । అనేన కారణేనేష్టా సదా దేవస్య సప్తమీ । । ౪౬ సప్తమ్యాం సోపవాసస్తు రాత్రౌ భుఞ్జీత యో నరః । కృత్వోపవాసం షష్ఠ్యాం తు పఞ్చమ్యామేకకాలభుక్ । । ౪౭ దత్త్వా సుసంస్కృతం శాకం భక్ష్యభోజ్యైః సమన్వితమ్ । దేవాయ బ్రాహ్మణేభ్యశ్చ రాత్రౌ భుఞ్జీత వాగ్యతః । । ౪౮ యావజ్జీవం నరః కశ్చిద్వ్రతమేతచ్చరేదితి । తస్య శ్రీర్విజయశ్చైవ త్రివర్గశ్చాపి వర్ధతే । । ౪౯ మృతశ్చ స్వర్గమాయాతి ౧ విమానవరమాస్థితః । సూర్యలోకే స రమతే మన్వన్తరగణాన్బహూన్ । । ఇహ చాగత్య కాలాన్తే నృపః శాన్తి సమన్వితః । । 1.47.౫౦ పుత్రపౌత్రైః పరివృతో దాతా స్యాన్నృపతిశ్చిరమ్ । భునక్తి హి ధరాం రాజన్విగ్రహైశ్చాజితః పరై । । ౫౧ యే నరా రాజశార్దూల శాకాహారేణ సప్తమీమ్ । ఉపోష్య లబ్ధం తత్తీర్థం పిత్ర్యం వై రాజసంజ్ఞికమ్ । । ౫౨ కురుణా తవ పూర్వేణ శాకాహారేణ సప్తమీమ్ । ధర్మక్షేత్రం కురుక్షేత్రం కృతం తస్య వివస్వతా । । ౫౩ సప్తమీ నవమీ షష్ఠీ తృతీయా పఞ్చమీ నృప । కామదాస్తిథయో హ్యేతా ఇహైవ నరయోషితామ్ । । ౫౪ సప్తమీ మాఘమాసే తు నవమ్యాశ్వయుజే మతా । షష్ఠీ భాద్రపదే ధన్యా వైశాఖే తు తృతీయికా । । ౫౫ పుణ్యా భాద్రపదే ప్రోక్తా పఞ్చమీ నాగపఞ్చమీ । ఇత్యేతాస్తేషు మాసేషు విశేషాస్తిథయః స్మృతాః । । ౫౬ శాకం సుసత్కృతం కృత్వా యశ్చ భక్త్యా సమన్వితః । దత్త్వా విప్రే యథాశక్త్యా పశ్చాద్భుఙ్క్తే నిశి వ్రతీ । । ౫౭ కార్తికే శుక్లపక్షస్య గ్రాహ్యేయం కురునన్దన । చతుభిర్వాపి మాసైస్తు పారణం ప్రథమం స్మృతమ్ । । ౫౮ అగస్త్యకుసుమైశ్చాత్ర పూజా కార్యా విభావసోః । విలేపనం కుఙ్కుమం తు ధూపశ్చైవాపరాజితైః । । ౫౯ స్నానం చ పఞ్చగవ్యేన తమేవ ప్రాశయేత్తతః । నైవేద్యం పాయసం చాత్ర దేవదేవస్య కీర్తితమ్ । । 1.47.౬౦ తదేవ దేయం విప్రాణాం శాకం భక్ష్యమథాత్మనా । శుభశాకసమాయుక్తం భక్ష్యపేయసమన్వితమ్ । । ౬౧ ద్వితీయే పారణే రాజఞ్ఛుభగన్ధాని యాని వై । పుష్పాణి తాని దేవస్య తథా శ్వేతం చ చన్దనమ్ । । ౬౨ అగురుశ్చాపి ధూపోఽత్ర నైవేద్యం గుడపూపకాః । స్నానం కుశోదకేనాత్ర ప్రాశనం గోమయస్య తు । । ౬౩ తృతీయే కరవీరాణి తథా రక్తం చ చన్దనమ్ । ధూపానాం గుగ్గులశ్చాత్ర ప్రియో దేవస్య సర్వదా । । ౬౪ శాల్యోదనం తు నైవేద్యం దధిమిశ్రం మహామతే । తమేవ బ్రాహ్మణానాం చ భక్ష్యలేహ్యసమన్వితమ్ । । కాలశాకేన చ విభో యుక్తం దద్యాద్విచక్షణః । । ౬౫ గౌరసర్షపకల్కేన స్నానం చాత్ర విదుర్బుధాః । తస్యైవ ప్రాశనం ధన్యం సర్వపాపహరం శుభమ్ । । ౬౬ తృతీయే పారణస్యాన్తే మహద్బ్రాహ్మణభోజనమ్ । శ్రవణం చ పురాణస్య వాచనం చాపి శస్యతే । । ౬౭ దైవస్య పురతస్తాత బ్రాహ్మణానాం తథాగ్రతః । బ్రాహ్మణాద్వాచకాచ్ఛ్రావ్యం నాన్యవర్ణసముద్భవాత్ । । అథ తాన్బ్రాహ్మణాన్సర్వాన్భక్త్యా శక్త్యా చ పూజయేత్ । । ౬౮ వాచకస్యామలే రాజన్వాససీ సన్నివేదయేత్ । వాచకే పూజితే దేవః సదా తుష్యతి భాస్కరః । । ౬౯ కరవీరం యథేష్టం తు తథా రక్తం చ చన్దనమ్ । యథేష్టం గుగ్గులం తస్య యథేష్టం పాయసం సదా । । 1.47.౭౦ యథేష్టా మోదకాస్తస్య యథా వై తామ్రభాజనమ్ । యథేష్టం చ ఘృతం తస్య యథేష్టో వాచకః సదా । । పురాణం చ యథేష్టం వై సవితుః కురునన్దన । । ౭౧ ఇత్యేషా సప్తమీ పుణ్యా శాకాహ్వా గోపతేః సదా । యాముపోష్య నరో భక్త్యా భాగ్యవాంశ్చ౧ ప్రజాయతే । । ౭౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే శాకసప్తమీవ్రతవర్ణనంనామ సప్తచత్వారింశోఽధ్యాయః
దక్షుడు మర్తాండుని స్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నాడు. "నీ భార్య ఉత్తరకురువులకు వెళ్లిపోయింది. నేను నీకు స్వరూపాన్ని చూపిస్తాను," అన్నాడు. మర్తాండుడు "నాకు చూపు" అన్నాడు. దక్షుడు తక్షణుని పిలిచి, మర్తాండుని స్వరూపాన్ని వెలిగించాడు. తక్షణుడు మర్తాండుని శరీరాన్ని కిరణాలతో తాకగా, మర్తాండుడు బాధతో మూర్చపడ్డాడు. తక్షణుడు, "కరవీరపు పువ్వులు, రక్తచందనం రాసుకో" అని చెప్పగా, మర్తాండుడు ఉపశాంతి పొందాడు. ఆ రోజు నుంచి సప్తమి ఉపవాసం పవిత్రమైనదిగా ప్రసిద్ధి అయింది. సప్తమి రోజున ఉపవాసం చేసి, రాత్రి భోజనం చేసి, శాకాహారం చేసి, బ్రాహ్మణులకు దానం చేస్తే, ఆయుర్దాయం, విజయము, సంతానం, ధనసంపద లభిస్తాయి. మరణానంతరం స్వర్గంలో సూర్యలోకాన్ని పొందుతారు.
ఆదిత్యమాహాత్మ్యవర్ణనమ్ శతానీక ఉవాచ విస్తరాద్వద విప్రేన్ద్ర సప్తమీకల్పముత్తమమ్ । మహాభాగ్యం చ దేవస్య భాస్కరస్య మహాత్మనః । । ౧ సుమన్తురువాచ అత్రైవాహుర్మహాత్మానః సమ్వాదం పుణ్యముత్తమమ్ । కృష్ణేన సహ సత్త్వేన స్వపుత్రేణ మహీపతే । । ౨ భక్త్యా ప్రణమ్య విధివద్వాసుదేవం జగద్గురుమ్ । ఇహాముత్ర హితం శాంబః పప్రచ్ఛ జ్ఞానముత్తమమ్ । । ౩ జాతో జన్తుః కథం దుఃఖైర్జన్మనీహ న బాధ్యతే । ప్రాప్నోతి వివిధాన్కామాన్కథం చ మధుసూదన । । ౪ పరత్ర స్వర్గమాప్నోతి సుఖాని వివిధాని చ । అనుభూయోచితం కాలం కథం ముక్తిమవాప్నుతే । । ౫ దృష్ట్వైవం మమ నిర్వేదో జాతో వ్యాధిర్జనార్దన । దృష్ట్వేమం జీవితాశాపి రోచతే న హి మే క్షణమ్ । । ౬ కిం త్వేవమకృతార్థోఽస్మి యన్మే ప్రాణా న యాన్తి హి । సంసారే న పతిష్యామి జరావ్యాధిసమన్వితే । । ౭ యేనోపాయేన తన్మేఽద్య ప్రసాదం కురు సువ్రత । ఆధివ్యాధివినిర్ముక్తో యథాహం స్యాం తథా వద । । ౮ వాసుదేవ ఉవాచ దేవతాయాః ప్రసాదోఽన్యః సర్వస్య పరమో మతః । ఉపాయః శాశ్వతో నిత్య ఇతి మే నిశ్చితా మతిః । । ౯ అనుమానాగమాద్యైశ్చ సమ్యగుత్పాదితా మయా । కదాచిదన్యథా కర్తుం ధీయతే కేనచిత్క్వచిత్ । । 1.48.౧౦ ప్రసాదో జాయతే తస్య సమ్యగారాధనక్రియా । యదా తాం చ సముద్దిశ్య కృతా తద్వేదినా తథా । । ౧౧ విశిష్టా దేవతా సమ్యగ్విశిష్టేనైవ దేహినా । ఆరాధితా విశిష్టం చ దదాతి ఫలమీహితమ్ । । ౧౨ శామ్బ ఉవాచ అస్తిత్వే న చ సన్దేహః కేషాఞ్చిద్దేవతాం ప్రతి । నాస్తీతి నిశ్చయోఽన్యేషాం విశిష్టాస్త్వం కథాః కురుః । । ౧౩ వాసుదేవ ఉవాచ సిద్ధం తు దేవతాస్తిత్వమాగమేషు బహుష్వథ । ప్రమాణమాగమో యస్య తస్యాస్తిత్వం చ విద్యతే । । ౧౪ అనుమానేన వాప్యద్య తదస్తిత్వం ప్రసాధ్యతే । ప్రమాణమస్తి యస్యేదం సిద్ధా యస్యేహ చాస్తితా । । ౧౫ ప్రత్యక్షేణాపి చాస్తిత్వం దేవతాయాం ప్రసాధ్యతే । తచ్చావశ్యం ప్రమాణం చ దృష్టం సర్వశరీరిణామ్ । । ౧౬ యది నామా వివిక్తాస్తు తిర్యగ్యోనిగతా అపి । నోత్పద్యతే తథా హ్యస్తి వ్యవహారో యథా స్థితః । । ౧౭ శామ్బ ఉవాచ ప్రత్యేక్షేణోపలభ్యన్తే సమ్యగ్వై యది దేవతాః । అనుమానాగమాభ్యాం చ తదర్థం .న ప్రయోజనమ్ । । ౧౮ వాసుదేవ ఉవాచ ప్రత్యక్షేణోపలభ్యన్తే న సర్వా దేవతాః క్వచిత్ । అనుమానాగమైర్గమ్యాః సన్తి చాన్యాః సహస్రశః । ।౧౯ శామ్బ ఉవాచ యా చాక్షగోచరా కాచిద్విశిష్టేష్టఫలప్రదా । తామేవాదౌ మమాచక్ష్వ కథయిష్యస్యథాపరామ్ । । 1.48.౨౦ వాసుదేవ ఉవాచ ప్రత్యక్షం దేవతా సూర్యో జగచ్చక్షుర్దివాకరః । తస్మాదభ్యధికా కాచిద్దేవతా నాస్తి శాశ్వతీ । । ౨౧ యస్మాదిదం జగజ్జాతం లయం యాస్యతి యత్ర చ । కృతాదిలక్షణః కాలః స్మృతః సాక్షాద్దివాకరః । । ౨౨ గ్రహనక్షత్రయోగాశ్చ రాశయః ౧ కరణాని చ । ఆదిత్యా వసవో రుద్రా అశ్వినౌ వాయవోఽనలః । । ౨౩ శక్రః ప్రజాపతిః సర్వే భూర్భువఃస్వస్తథైవ చ । లోకాః సర్వే నగా నాగాః సరితః సాగరాస్తథా । । భూతగ్రామస్య సర్వస్య స్వయం హేతుర్దివాకరః । । ౨౪ అస్యేచ్ఛయా జగత్సర్వముత్పన్నం సచరాచరమ్ । స్థితం ప్రవర్తతే చైవ స్వార్థే చానుప్రవర్తతే । । ౨౫ ప్రసాదాదస్య లోకోఽయం చేష్టమానః ప్రదృశ్యతే । అస్మిన్నభ్యుదితే సర్వముదేదస్తమితే సతి । । అస్తం యాతీత్యదృశ్యేన కిమేతత్కథ్యతే మయా । ।౨ ౬ తస్మాదతః పరం నాస్తి న భూతం న భవిష్యతి । యో వై వేదేషు సర్వేషు పరమాత్మేతి గీయతే । । ౨౭ ఇతిహాసపురాణేషు అన్తరాత్మేతి గీయతే । బాహ్యాత్మైతి సుషుమ్ణాస్థః స్వప్నస్థో జాగ్రతః స్థితః । । ౨౮ అస్తం యాతీత్యదృష్టేన కిమేతత్కథ్యతే మయా । తస్మాదతః పరం నాస్తి న భూతం న భవిష్యతి । । ౨౯ యన్న వాహ ఇతి ఖ్యాతః ప్రేరకః సర్వదేహినామ్ । నానేన రహితం కిఞ్చిద్భూతమస్తి చరాచరమ్ । । 1.48.౩౦ యో వేదైర్వేదవిద్భిశ్చ విస్తరేణేహ శక్యతే । వక్తుం వర్షశతైర్నాసౌ శక్యః సంక్షేపతో మయా । । ౩౧ ౧తస్మాద్గుణాకరః ఖ్యాతః సర్వత్రాయం దివాకరః । సర్వేశః సర్వకర్తాయం సర్వభర్తాయమవ్యయః । । ౩౨ జాతా మత్స్యాదయః సమ్యగ్గతిమన్తో మహేశ్వరాత్ । మణ్డలవ్యతిరిక్తం చ జానామి పరమార్థతః । । ౩౩ తథాస్య మణ్డలం కృత్వా౨ యో హ్యేనముపతిష్ఠతే । ప్రాతః సాయం చ మధ్యాహ్నే స యాతి పరమాం గతిమ్ । । ౩౪ కిం పునర్మణ్డలస్థం యో జపతే పరమార్థతః । వివిధాః సిద్ధయస్తస్య భవన్తి న తదద్భుతమ్ । । ౩౫ మణ్డలే చ స్థితం దేవం దేహే చైనం వ్యవస్థితమ్ । స్వబుద్ధ్యైవమసమ్మూఢో య- పశ్యతి స పశ్యతి । । ౩౬ ధ్యాత్వైవం ౧ పూజయేద్యస్తు జపేద్యో జుహుయాచ్చ యః । స సర్వాన్ప్రాప్నుయాత్కామాన్గచ్ఛేద్ధర్మధ్వజం తథా । । ౩౭ తస్మాత్త్వమిహ దుఃఖానామన్తం కర్తుం యదీచ్ఛసి । ఇహాముత్ర చ భోగానాం భుక్తిం ముక్తిం చ శాశ్వతీమ్ । । ౩౮ ఆరాధయార్కమర్కస్థో మన్త్రైరిహ తదాత్మని । అఙ్గైర్వృతం వృతే చైవ స్థానే శాస్త్రేణ శోధితే । । ౩౯ కవచేన చ సఙ్గుస్తే సర్వతోఽస్త్రేణ రక్షితే । ఏవం ప్రాప్స్యసి యత్నేన సర్వదా ఫలమీప్సితమ్ । । 1.48.౪౦ దుఃఖమాధ్యాత్మికం నేహ తథా చైవాధిభౌతికమ్ । ఆధిదైవికమత్యుగ్రం న భవిష్యతి తే సదా । । ౪౧ న భయం విద్యతే తేషాం ప్రపన్నా యే దివాకరమ్ । ఇహాముత్ర సుఖం తేషామచ్ఛిద్రం జాయతే సుఖమ్ । । ౪౨ సూర్యేణేదం మమోద్దిష్టం సాక్షాద్యజ్జ్ఞానముత్తమమ్ । ఆరాధితేన విధివత్కాలేన బహునా తథా । । ౪౩ ప్రాప్యతే పరమం స్థానం యత్ర ధర్మధ్వజః స్థితః । ఏతత్సంక్షిప్తముద్దిష్టం క్షిప్రసిద్ధికరం పరమ్ । । యథా నాన్యదతోఽస్తీతి స్వయం తూర్యేణ భాషితమ్ । । ౪౪ ఉపాయోఽయం సమాఖ్యాతస్తవ సంక్షేపతస్త్విహ । యస్మాత్పరతరో నాస్తి హితోపాయః శరీరిణామ్ । । ౪౫ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే ఆదిత్యమాహాత్మ్యవర్ణనం నామాష్టచత్వారింశోఽధ్యాయః
శతానీకుడు అడిగాడు: సప్తమి వ్రతం ఎలా చేయాలి? సూర్యుని మహిమ ఏమిటి? సుమంతు చెప్పారు: శ్రీకృష్ణుడు తన కుమారుడు శాంబుడితో కలిసి వాసుదేవుని భక్తితో నమస్కరించి, ఉత్తమ జ్ఞానం అడిగాడు. జన్మతో కలిగే బాధలు ఎలా పోతాయి? ఇష్టమైన ఫలితాలు ఎలా లభిస్తాయి? ముక్తి ఎలా సాధించాలి? వాసుదేవుడు చెప్పాడు: దేవతా అనుగ్రహమే పరమ మార్గం. సూర్యుడు ప్రత్యక్ష దేవత. ఆయనను భక్తితో ఆరాధిస్తే, అన్ని బాధలు పోతాయి, అన్ని ఫలితాలు లభిస్తాయి. సూర్యుని ధ్యానం, పూజ, జపం, హోమం చేయడం వల్ల ఇహపర లోక సుఖాలు, ముక్తి లభిస్తాయి.
సూర్యమాహాత్మ్యవర్ణనమ్ వాసుదేవ ఉవాచ అథార్చనవిధిం వక్ష్యే ధర్మకేతోరనుత్తమమ్ । సర్వకామప్రదం పుణ్యం విఘ్నఘ్నం దురితాపహమ్ । । ౧ సూర్యమన్త్రైః పురః స్నాతో యజేత్తేనైవ భాస్కరమ్ । యతస్తతః ప్రవక్ష్యామి స్నానమాదౌ సమాసతః । । ౨ ఆచాన్తస్తముపాలభ్య ముద్రయా శుచిశుద్ధయా । కృత్వా నీరాజనం పుత్ర సంశోధ్య చ జలం తతః । । ౩ స్నానాద్ధృదయపూతేన ౧ మన్త్రేణ మత్కులోద్వహ । ఉత్థాయాచమ్య తేనైవ వాససీ పరిధాయ చ । । ౪ ద్విరాచమ్యాథ సమ్ప్రోక్ష్య తనుం సప్తాక్షరేణ చ । ఉత్థాయాచమ్య తేనైవం రవేః కృత్వార్ఘ్యమేవ చ । । ౫ దత్త్వా తేన జపిత్వా తం స్వకం ధ్యాత్వార్కవద్ధృది । గత్వా చాయతనం శుభ్రమార్కమార్కీ తనుం యజేత్ । । ౬ పూరకం కుమ్భకం కృత్వా రేచకం చ సమాహితః । కృత్వోఙ్కారేణ దోషాంస్తు హన్యాత్కాయాదిసమ్భవాన్ । । ౭ వాయవ్యాగ్నేయమాహేన్ద్రవారుణీభిర్యథాక్రమమ్ । కిల్విషం వారుణాద్భిశ్చ హన్యాత్సిద్ధ్యర్థమాత్మనః । । ౮ శోషణం దహనం స్తమ్భం ప్లావనం చ యథాక్రమాత్ । వాయ్వగ్నీన్ద్రజనాఖ్యాభిర్ధారణాభిః కృతే సతి । । ౯ ధ్యాత్వా విశుద్ధమాత్మానం ప్రణమేదర్కమాస్థితమ్ । దేహం తేనైవ సఞ్చిన్త్య పఞ్చభూతమయం పరమ్ । । 1.49.౧౦ సూక్ష్మం స్థూలం తథాక్షాణి స్వస్థానేషు ప్రకమ్య చ । విన్యస్యాఙ్గాని ఖాదీని హృదాద్యాని హృద్యాదిషు । । ౧౧ ఖస్వాహా హదయం భానోః ఖమర్కాయ శిరస్తథా । ఉల్కా స్వాహా శిఖార్కస్య యై చ హుం కవచం పరమ్ । । ఖాం ఫడస్త్రం చ సంహారాశ్చాదితః ప్రణవః కృతః । । ౧౨ స పూర్వే ప్రణవస్యాథో మన్త్రకర్మప్రసిద్ధయే । ఏభిర్జలం త్రిధా జప్త్వా స్నానద్రవ్యాణి తేన చ । । ౧౩ సమ్ప్రోక్ష్య పూజయేత్సూర్యం గన్ధపుష్పాదిభిః శుభైః । తతో మూర్తిషు సర్వాసు రాత్రావగ్నౌ ప్రపూజయేత్ । । ౧౪ ప్రాక్పశ్చిమోదగభ్యగ్రాం ప్రాతః సాయం నిశాసు వై । సప్తాక్షరేణ తన్మన్త్రం ధ్యాత్వా చ పద్మకర్ణికామ్ । । ౧౫ ఆదిత్యమణ్డలాన్తస్థం తత్ర దేహం ప్రకల్పయేత్ । ప్రభామణ్డలమధ్యస్థం ధ్యాత్వా దేహం యథా పురా । । సర్వలక్షణసమ్పూర్ణం సహస్రకిరణోజ్జ్వలమ్ । । ౧౬ రక్తైర్గన్ధైశ్చ పుష్పైశ్చ చరుభిర్బలిభిస్తథా । రక్తచన్దనమిశ్రైర్వా వస్త్రైరావరణైః శుభైః । । ౧౭ ఆవాహనాదికర్మాణి రక్షాం తు హృదయేన చ । తచ్చిత్తశ్చ సదా కుర్యాజ్జ్ఞాత్వా కర్మక్రమం బుధః । । ౧౮ కృత్వా చావాహనం మన్త్రైరేకత్ర స్థాపనం తతః । యావద్యాగావసానం తు సాన్నిధ్యం తత్ర కల్ప్య చ । । ౧౯ దత్త్వా పాద్యాదికాం పూజాం శక్త్యా వార్ఘ్యం నివేద్య చ । జపిత్వా విధివద్ధ్యాత్వా తతో దేవీం విసర్జయేత్ । । 1.49.౨౦ ఏష కర్మ క్రమః ప్రోక్తః సర్వేషాం యజనక్రమాత్ । ప్రవక్ష్యామి జపస్థానం పద్మేశావరణే తథా । । ౨౧ ఆదిత్యం కర్ణికాసంస్థం దలేష్వఙ్గాని పూర్వశః । సోమాదీన్రాహుపర్యంతాన్గ్రహాంశ్చైవోదగాదితః । । ౨౨ మూర్తిమల్లోకపాలాంశ్చ క్రమాదావరణేష్వథ । తదస్త్రాణి చ రక్షార్థం స్వమన్త్రైః పూజయేత్క్రమాత్ । । ౨౩ ప్రణవైశ్చాభిధానైశ్చ చతుర్థ్యాం హ్యభియోజితైః । సర్వేషాం కథితా మన్త్రా ముద్రాశ్చ కథయామ్యతః । । ౨౪ వ్యోమముద్రా రతిః పద్మా మహాశ్వేతాస్త్రమేవ చ । పఞ్చముద్రాః సమాఖ్యాతాః సర్వకర్మప్రసిద్ధయే । । ౨౫ ఉత్తానౌ తు కరౌ కృత్యా అఙ్గుల్యో గ్రథితాః క్రమాత్ । తర్జనీం యన్తి యావత్తాః సమే వాధోముఖే స్థితే । । ౨౬ తర్జన్యో ౧ మధ్యమస్యైవ జ్యేష్ఠాగ్రే వానుగోపరి । ముద్రేయం సర్వముద్రాణాం వ్యోమ ముద్రేతి కీర్తితా । । సర్వకర్మసు యోగోఽయం తథా స్థానం ప్రకల్పతే । । ౨౭ పద్మవత్ప్రసృతాః సర్వా మహాశ్వేతా రవేః స్మృతా । జవసంనిహితో నిత్యం రథారూఢో రవిః స్మృతః । । ౨౮ హస్తావూర్ధ్వముఖౌ కృత్వా వామాఙ్గుష్ఠేన యోజితౌ । ద్రవ్యాణాం శోధనే యోజ్యా రక్షార్థం చ విశేషతః । । ౨౯ అనయా ముద్రయా సర్వం రక్షితం శోధితం భవేత్ । అర్ఘ్యం దత్వా ప్రయోక్తవ్యా పూజాన్తే చ విశేషతః । । 1.49.౩౦ జపధ్యానావసానే చ యదీచ్ఛేత్సిద్ధిమాత్మనః । అనేన విధినా నిత్యం జపేదబ్దమతన్ద్రితః । । ౩౧ స లభేతేప్సితాన్కామానిహాముత్ర న సంశయః । రోగార్తో ముచ్యతే రోగాద్ధనహీనో ధనం లభేత్ । । ౩౨ రాజ్యభ్రష్టో లభేద్రాజ్యమపుత్రః పుత్రమాప్నుయాత్ । ప్రజ్ఞామేధాసమృద్ధీశ్చ చిరం జీవతి మానవః । । సురూపాం లభతే కన్యాం కులీనా పురుషో ధ్రువమ్ । । ౩౩ సౌభాగ్యం స్త్రీ కులీనాపి కన్యా చ పురుషోత్తమమ్ । అవిద్యో లభతే విద్యామిత్యుక్తం భానునా పురా । । ౩౪ నిత్యయాగః స్మృతో హ్యేష ధనధాన్యసుఖావహః । ప్రజాపశువివృద్ధిశ్చ నిష్కామస్యాపి జాయతే । । ౩౫ తదైకః స్తూయతే స్వర్గే శబ్ద్యతే చ నరోత్తమః । భక్త్యా తం పూజయేద్యస్తు నరః పుణ్యతరః సదా । । ౩౬ ఇహ వై కామికం ప్రాప్య తతో గచ్ఛేన్మనోః పదమ్ । ద్విజస్తస్య ప్రసాదేన తేజసా బుధసన్నిభః । । ౩౭ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సూర్యమాహాత్మ్యవర్ణనం నామైకోనపఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
వాసుదేవుడు చెప్పారు: సూర్యుని పూజ విధానాన్ని చెబుతాను. ఇది అన్ని కోరికలు తీర్చే, పాపాలను తొలగించే పవిత్రమైనది. స్నానం చేసి, శుద్ధంగా, సూర్య మంత్రాలతో పూజ చేయాలి. శరీరాన్ని శుద్ధి చేసుకుని, పంచభూతాలను ధ్యానించి, సూర్యుని హృదయంలో స్థాపించి పూజించాలి. రక్తచందనం, పువ్వులు, నైవేద్యంతో పూజించాలి. సూర్యుని జపం, ధ్యానం, పూజ విధిగా చేస్తే, అన్ని కోరికలు నెరవేరతాయి. వ్యాధులు పోతాయి, ధనం, రాజ్యం, సంతానం, విద్య, ఆయుర్దాయం లభిస్తాయి. భక్తితో పూజించే వారు ఇహలోకంలో సుఖంగా జీవిస్తారు, పరలోకంలో మోక్షాన్ని పొందుతారు.
సప్తమీమాహాత్మ్యవర్ణనమ్ వాసుదేవ ఉవాచ నైమిత్తికం తతో వక్ష్యే యజ్జ్ఞాత్వా చ సమాసతః । సప్తమ్యాం గ్రహణే చైవ సంక్రాన్తిషు విశేషతః । । ౧ శుక్లపక్షస్య సప్తమ్యాం హవిర్భుక్త్వైకదా దివా । సమ్యగాచమ్య సన్ధ్యాయాం వారుణం ప్రణిపత్య చ । । ౨ ఇన్ద్రియాణి చ సంయమ్య కృతం ధ్యాత్వా స్వపేదధః । దర్భశయ్యాగతో రాత్రౌ ప్రాతః స్నాతః సుసంయతః । । ౩ తతః సన్ధ్యాముపాస్యాథ పూర్వోక్తం చ మనుం జపేత్ । జుహుయాచ్చ తదా వహ్నిం సూర్యాగ్నీ పరికల్ప్య చ । ।౪ సూర్యాగ్నికరణం వక్ష్యే తర్పణం చ సమాసతః । అర్చనాగారముల్లిఖ్య ప్రవిశ్యార్చ్య జనైర్జనమ్ । । ౫ ప్రక్షిప్యాస్తీర్య దర్భశ్చ పాత్రాద్యాలభ్య చ క్రమాత్ । పవిత్రం ద్వికుశం కృత్వా సాగ్రం ప్రాదేశసమ్మితమ్ । । ౬ తేన పాత్రాణి సమ్ప్రోక్ష్య సంశోధ్యాధ విలోక్య చ । ఉదగగ్రే స్థితే పాత్రే ప్రజ్వాల్యాథోల్ముకేన చ । । ౭ పర్యగ్నికరణం కృత్వా తథాజ్యోత్యవనం త్రిధా । పరిమృజ్య స్రువాదీంశ్ర దర్భైః సమ్ప్రోక్షయేత్తతః । । ౮ జుహుయాత్ప్రోక్ష్య తాన్వహ్నౌ తత్రార్కం పూర్వవద్ వ్రజేత్ । అభూమౌ స్థితపాత్రేణ విష్టరేణ తు పాణినా । । దానేన యదుశార్దూల నాన్తరిక్షే స్థలే క్వచిత్ । । ౯ దక్షిణేన స్రువం గృహ్య జుహుయాత్పావకం బుధః । హదయేన క్రియాః సర్వాః కర్తవ్యాః పూర్వచోదితాః । । 1.50.౧౦ అర్కాదారభ్య సంజ్ఞార్థం దద్యాత్తూష్ణీం హుతిం స్థితః । వరుణాయ శతైర్మాఘే సప్తమ్యాం వరుణం యజేత్ । । ౧౧ యథాశక్త్యా తు విప్రేభ్యః ప్రదద్యాత్ఖణ్డవేష్టకాన్ । దద్యాచ్చ దక్షిణాం శక్త్యా ప్రాప్నోతి యాచితం ఫలమ్ । । ౧౨ ఏవం వై ఫాల్గునే సూర్యం చైత్రే వైశాఖ ఏవ చ । వైశాఖే మాసి ధాతారమిన్ద్రం జ్యేష్ఠే యజేద్రవిమ్ । । ౧౩ ఆషాఢే శ్రావణే మాసి నభం భాద్రపదే యమమ్ । తథాశ్వయుజి పర్జన్యం త్వష్టారం కార్తికే యజేత్ । । ౧౪ మార్గశీర్షే చ మిత్రం చ పౌషే విష్ణుం యజేద్యది । సంవత్సరేణ యత్ప్రోక్తం ఫలమిష్టం దినేదినే । । తత్సర్వమాప్నుయాత్క్షిప్రం భక్త్యా శ్రద్ధాన్వితో వ్రతీ । । ౧౫ ఏవం సంవత్సరే పూర్ణే కృత్వా వై కాఞ్చనం రథమ్ । సప్తభిర్వాజిభిర్యుక్తం నానారత్నోపశోభితమ్ । । ౧౬ ఆదిత్యప్రతిమాం మధ్యే శుద్ధహేమ్నా కృతాం శుభామ్ । రత్నైరలఙ్కృతాం కృత్వా హేమపద్మోపరిస్థితామ్ । । ౧౭ తస్మిన్ రథవరే కృత్వా సారథిం చాగ్రతః స్థితమ్ । వృతం ద్వాదశభిర్విప్రైః క్రమాన్మాసాధిపాత్మభిః । । ౧౮ మధ్యే కృత్వా స్వమాచార్యం పూజయిత్వా యథాశ్రుతిః । సఞ్చిన్త్యాదిత్యవర్ణం వై వస్త్రరత్నాదినార్హయేత్ । । ౧౯ ఏవం మాసాధిపాన్విప్రాన్సమ్పూజ్యాథ నివేదయేత్ । ఆచార్యాయ రథం ఛత్రం గ్రామం గాశ్చ మహీం శుభామ్ । । 1.50.౨౦ అశ్వాన్మాసాధిపేభ్యస్తు ద్వాదశభ్యో నివేదయేత్ । ఏవం భక్త్యా యథాశక్త్యా హేమరత్నాదిభూషణమ్ । । ౨౧ దత్త్వా తస్య నమస్కృత్య వ్రతం పూర్ణం నివేదయేత్ । అత ఊర్ధ్వం న దోషోఽత్ర వ్రతస్యాకరణేష్వపి ।। ౨౨ ఏవమస్త్వితి విప్రేన్ద్రైః సహాచార్యః పునః పునః । బహ్వీశ్చైవాశిషో దత్త్వా ప్రవదేత్ప్రీయతామితి । । ౨౩ ఆదిత్యో యేన కామేన త్వయా ఆరాధితో వ్రతైః । తుభ్యం దదాతు తం కామం సమ్పూర్ణం భవతు వ్రతమ్ । । ౨౪ ఆచార్యాన్విప్రరూపైస్తు ప్రవిష్టో భాస్కరః స్వయమ్ । దాస్యత్యేవ పరం కర్తుమిత్యుక్తం భానునా స్వయమ్ । । ౨౫ విప్రేభ్యో గుణవద్భ్యశ్చ నిస్వేభ్యశ్చ విశేషతః । దీనాన్ధకృపణేభ్యశ్చ శక్త్యా దత్త్వా చ దక్షిణామ్ । । బ్రాహ్మణాన్భోజయిత్వా చ వ్రతమేతత్సమాపయేత్ । । ౨౬ కృత్వైవం సప్తమీమబ్దం రాజా భవతి ధార్మికః । పురుషః స్త్రీ భవేద్రాజ్ఞాం తాదృశామథ వల్లభా । । ౨౭ శతయోజనవిస్తీర్ణం నిఃసపత్నమకణ్టకమ్ । నిష్పన్నమణ్డలం భుఙ్క్తే సాగ్రం వర్షశతం సుఖీ । । ౨౮ విత్తహీనోఽపి యో ౧ భక్త్యా కృత్త్వా తామ్రమయం రథమ్ । దద్యాద్వ్రతావసానే తు కృత్వా సర్వం యథోదితమ్ । । సోఽశీతియోజనం భుఙ్క్తే విస్తీర్ణం మణ్డలం నృపః । । ౨౯ ఏవం పిష్టమయం యోఽపి విత్తహీనః కరోతి నా । ఆషష్టియోజనం భుఙ్క్తే దీర్ఘాయుర్నీరుజః సుఖీ । । సూర్యలోకే చ కల్పాన్తం యావత్స్థిత్వేదమాప్నుయాత్ । । 1.50.౩౦ మనసాపి చ యో భక్త్యా యజేదర్కమతన్ద్రితః । సర్వావస్థాసు సోఽప్యత్ర వ్యాధిభిర్ముచ్యతే భృశమ్ । । ౩౧ ఆపదో న స్పృశన్త్యేనం నీహారా ఇవ భాస్కరమ్ । కిం పునర్వ్రతసమ్పన్నం భక్తం ౧ మన్త్రైశ్చ రక్షితమ్ । । ౩౨ యత ఏవం తతో జ్ఞాత్వా విధానం కల్పచోదితమ్ । సుఖేన ఫలసిద్ధ్యర్థం కుర్యాత్సర్వమశేషతః । । ౩౩ ఇత్యేతత్కథితం సామ్బ పురా సూర్యేణ మే శుభమ్ । కల్పోఽయం ప్రథమే కల్పే సర్వదా గోపితో మయా । । ౩౪ అనేన విధినా వత్స విశుద్ధేనాన్తరాత్మనా । భానుమారాధయేత్క్షిప్రం యదీచ్ఛేత్ఫలముత్తమమ్ । । ౩౫ మయాస్యైవ ప్రసాదేన ప్రాప్తాః పుత్రాః సహస్రశః । అసురా నిర్జితాశ్చైవ సురాః సర్వే వశీకృతాః । । ౩౬ త్వయాప్యయం గోపితవ్యః కల్పః సూర్యస్య సమ్మతః । ప్రసాదాదస్య కల్పస్య సదా సన్నిహితో రవిః । । చక్రేఽస్మిన్నిర్జితా యేన సురా సురనరోరగాః । । ౩౭ యదినాధిష్ఠితం చక్రమిదం సూర్యాంశుభిః స్వయమ్ । సతతం స్యాత్ప్రభాయుక్తం కథమధ్యాహతం భవేత్ । । ౩౮ అహమేతం జపన్నిత్యం యజన్ధ్యాయంశ్చ శక్తితః । జాతోఽస్మి సర్వకామానాం పూజ్యః శ్రేష్ఠశ్చ తేజసా । ౩౯ త్వమభ్యస్యైవ మనసా వాచా వా కర్మణాపి వా । కురు భక్తిమనేనైవ విధినా ఫలసిద్ధయే । । 1.50.౪౦ శృణుయాద్భక్తియుక్తో యో నరః శ్రద్ధాసమన్వితః । విధానమాదితః పుత్ర సప్తమీం కురుతే చ యః । । ౪౧ సేహ ౧ ప్రాప్యాఽఖిలం కామమారోగ్యం చ జయం తథా । భార్గవ్యా పరయా యుక్తో గచ్ఛేద్వైరోచనం సదః । । ౪౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సప్తమీమాహాత్మ్యవర్ణనం నామ పఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
వాసుదేవుడు చెప్పారు: సప్తమి రోజున చేసే వ్రతం మహత్తరమైనది. సప్తమి, గ్రహణం, సంక్రాంతి రోజుల్లో ప్రత్యేకంగా చేయాలి. ఉపవాసం చేసి, స్నానం చేసి, సూర్యుని పూజించి, అగ్నికి హోమం చేసి, బ్రాహ్మణులకు దానం చేయాలి. ఏడాది పూర్తయిన తర్వాత బంగారు రథాన్ని, ఏడుగురు గుర్రాలతో, సూర్యుని విగ్రహంతో అలంకరించి, బ్రాహ్మణులకు, గురువుకు దానం చేయాలి. ఇది చేయలేని వారు తమ శక్తికి తగినట్టు రథాన్ని తయారు చేసి, దానం చేయాలి. మనసుతో కూడా భక్తిగా ఆచరించినా ఫలితం లభిస్తుంది. ఈ విధంగా సప్తమి వ్రతాన్ని ఆచరిస్తే, అన్ని కోరికలు నెరవేరతాయి, ఆరోగ్యం, విజయము, సంతానం, ధనం, రాజ్యం లభిస్తాయి.
మహాసప్తమీవ్రతవర్ణనమ్ వాసుదేవ ఉవాచ మాఘస్య శుక్లపక్షే తు పఞ్చమ్యాం మత్కులోద్వహ । ఏకభక్తం సదాఖ్యాతం షష్ట్యాం నక్తముదాహృతమ్ । । ౧ సప్తమ్యాముపవాసం తు కేచిదిచ్ఛన్తి సువ్రత । షష్ఠ్యాం కేచిద్వదన్తీహ సప్తమ్యాం పారణం కిల । । ౨ కృతోపవాసః షష్ఠ్యాం తు పూజయేద్భాస్కరం బుధః । రక్తచన్దనమిశ్రైస్తు కరవీరైశ్చ సువ్రత । । ౩ గుగ్గులేన మహాబాహో సంయావేన చ సువ్రత । పూజయేద్దేవదేవేశం శఙ్కరం ౨ భాస్కరం రవిమ్ । । ౪ ఏవం హి చతురో మాసాన్మాఘాదీన్పూజయేద్రవిమ్ । ఆత్మనశ్చాపి శుధ్యర్థం ప్రాశనం గోమయస్య చ । । ౫ స్నానం చ గోమయేనేహ కర్తవ్యం చాత్మశుద్ధయే । బ్రాహ్మణాన్దివ్యభౌమాంశ్చ భోజయేచ్చాపి శక్తితః । । ౬ జ్యేష్ఠాదిష్వథ మాసేషు శ్వేతచన్దనముచ్యతే । శ్వేతాని చాపి పుష్పాణి శుభగన్ధాన్వితాని వై । । ౭ కృష్ణాగరుస్తథా ధూపో నైవేద్యం పాయసం స్మృతమ్ । తేనైవ బ్రాహ్మణాంస్తుష్టాన్భోజయేచ్చ మహామతే । । ౮ ప్రాశయేత్పఞ్చగవ్యం తు స్నానం తేనైవ పుత్రక । కార్తికాదిషు మాసేషు అగస్తికుసుమైః స్మృతమ్ । । ౯ పూజయేన్నరశార్దూల ధూపైశ్చైవాపరాజితైః । నైవేద్యం గుడపూపాస్తు తథా చేక్షురసం స్మృతమ్ । । 1.51.౧౦ తేనైవ బ్రాహ్మణాంస్తాత భోజయస్వ స్వశక్తితః । కుశోదకం ప్రాశయేథాః స్నానం చ కురు శుద్ధయే । । ౧౧ తృతీయే పారణాస్యాన్తే మాఘే మాసి మహామతే । భోజనం తత్ర దానం చ ద్విగుణం సముదాహృతమ్ । । ౧౨ దేవదేవస్య పూజా చ కర్తవ్యా శక్తితో బుధైః । రథస్య చాపి దానం తు రథయాత్రా తు సువ్రత । । ౧౩ వ్రతస్య ప్రాప్తిహేతోర్వై కర్తవ్యా విభవే సతి । దానం స్వర్ణరథస్యేహ యథోక్తం విభవే సతి । । ఇత్యేషా కథితా పుత్ర రథాహ్వా సప్తమీ శుభా । । ౧౪ మహాసప్తమీ విఖ్యాతా మహాపుణ్యా మహోదయా । యాముపోష్య ధనం పుత్రాన్కీర్తిం విద్యామవాప్నుయాత్ । । ౧౫ తథాఖిలం కువలయం చన్ద్రేణ చ సమోర్చిషా । । ౧౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే మహాసప్తమీవ్రతవర్ణనం నామైకపఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
వాసుదేవుడు చెప్పారు: మాఘ మాసంలో శుక్ల పక్ష పంచమి రోజున ఒక భోజనం చేయాలి. షష్ఠి రోజున రాత్రి భోజనం చేయాలి. సప్తమి రోజున ఉపవాసం చేయాలి. షష్ఠి రోజున ఉపవాసం చేసి, సప్తమి రోజున సూర్యుని రక్తచందనం, కరవీరపు పువ్వులతో, గుగ్గిలంతో పూజించాలి. నాలుగు నెలలు ఇలా పూజ చేస్తే, శరీర శుద్ధి కోసం పంచగవ్యంతో స్నానం చేయాలి. బ్రాహ్మణులను భోజనం పెట్టాలి. జ్యేష్ఠాది నెలల్లో శ్వేతచందనం, శ్వేతపువ్వులతో పూజించాలి. కార్తికాది నెలల్లో అగస్త్య పువ్వులతో పూజించాలి. శక్తికి తగినట్టు రథాన్ని తయారు చేసి, దానం చేయాలి. ఈ విధంగా మహాసప్తమి వ్రతాన్ని ఆచరించినవారు ధనం, సంతానం, కీర్తి, విద్య పొందుతారు.
సూర్యపూజావర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ఇత్యుక్త్వా భగవాన్దేవః శఙ్ఖచక్రగదాధరః । అన్తర్ధానం గతో వీరం శామ్బస్యేహ ప్రపశ్యతః । । ౧ శామ్బోఽపి కృత్వా విధివత్సప్తమీం రథసప్తమీమ్ । ఆధి(ది?)భిర్వ్యాధిభిర్ముక్తో జగామాశు స్వమన్దిరమ్ । । ౨ శతానీక ఉవాచ రథయాత్రా కథం కార్యా రథః కార్యః రథం రవేః । కేనేహ మర్త్యలోకేషు రథయాత్రా ప్రవర్తితా । । ౩ సుమన్తురువాచ ఇమమర్థం పురా పృష్టః పద్మయోనిః ప్రజాపతిః । రుద్రేణ కురుశార్దూల ఆసీనః కాఞ్చనే గిరౌ । । ౪ పద్మాసనం పద్మయోనిం సుఖాసీనం ప్రజాపతిమ్ । ప్రణమ్య శిరసా దేవో రుద్రో వాచముదైరయత్ । । ౫ శ్రీరుద్ర ఉవాచ య ఏష భగవాన్దేవో భాస్కరో లోకభాస్కరః । కథమేష భ్రమేద్దేవో రథస్థో విమలః సదా । । ౬ బ్రహ్మోవాచ యథా దివి భ్రమేత్తాత రథారూఢో రవిః సదా । తథా తే వర్తయిష్యేఽహం రథం చాస్య త్రిలోచన । । ౭ రథేన హ్యేకచక్రేణ పఞ్చారేణ త్రిణాభినా । హిరణ్యమయేన కాన్తేన అష్టబన్ధైకనేమినా । । ౮ చక్రేణ భాస్వతా చైవ దివి సూర్యః ప్రసర్పతి । దశయోజనసాహస్రో విస్తారోఽప్యస్య కథ్యతే । । ౯ త్రిగుణా చ రథోపస్థాదీషా దణ్డప్రమాణతః । యుగమస్య తు విస్తీర్ణమరుణో౧ యత్ర సారథిః । । 1.52.౧౦ ప్రాసఙ్గః కాంచనో దివ్యో యుక్తః పవనగైర్హయైః । ఛన్దోభిర్వాజిరూపైస్తు యతశ్చక్రం తతః స్థితైః । । ౧౧ యేనాసౌ పర్యటేద్వ్యోమ్ని భాస్వతా తు దివస్పతిః । అథైతాని తు సూర్యస్య ప్రత్యఙ్గాని రథస్య తు । । ౧౨ సంవత్సరస్యావయవైః కల్పితాని యథాక్రమమ్ । ౧నాభ్యస్తిస్రస్తు చక్రస్య త్రయః కాలాః ప్రకీర్తితాః । । ౧౩ ఆరాః పఞ్చర్తవస్తస్య నేమ్యః షడృతవః స్మృతాః । రథవేదీ స్మృతే తస్య అయనే దక్షిణోత్తరే । । ౧౪ ముహూర్తా ౨ ఇషవస్తస్య శమ్యాశ్చాస్య కలాః స్మృతాః । తస్య కాష్ఠాః స్మృతాః కోణా అక్షదణ్డః క్షణాః స్మృతాః । । ౧౫ నిమేషాశ్చాస్య కర్షాః స్యాదీషాదణ్డో లవాః స్మృతాః । రాత్రిర్వరూథో ధర్మోఽస్య ధ్వజ ఊర్ధ్వం ప్రతిష్ఠితః । । ౧౬ యుగాక్షికోటీ తే తస్య అర్థకామావుభౌ స్మృతౌ । అశ్వరూపాణి చ్ఛన్దాంసి వహన్తే వామతో ధురమ్ । । ౧౭ గాయత్రీ చైవ త్రిష్టుప్ చ జగత్యనుష్టుబేవ చ । పఙ్క్తిశ్చ బృహతీ చైవ ఉష్ణిగేవ తు సప్తమీ । । ౧౮ చక్రమక్షనిబద్ధం తు ధ్రువే చాక్షః సమర్పితః । సహచక్రో భ్రమత్యక్షః స చాక్షో భ్రమతి ధ్రువే । । ౧౯ అక్షః సహైవ చక్రేణ భ్రమతేఽసౌ ధ్రువే స్థితః । ఏవమక్షవశాత్తస్య ౩ సన్నివేశో రథస్య తు । । 1.52.౨౦ తథా సంయోగభావేన సంసిద్ధో భాస్కరో రథః । తేన చాసౌ రవిర్దేవో నభః సంసర్పతే సదా । । ౨౧ యుగాక్షకోటీసమ్బద్ధే ద్వే రశ్మీ స్యన్దనస్య తు । ధ్రువే తే భ్రమతో రశ్మీ న చక్రయుగయోస్తు వై । । ౨౨ భ్రమతో మణ్డలాన్యస్య రవేరస్య రథస్య తు । కులాలచక్రవద్యాతి మణ్డలం సర్వతోదిశమ్ । । ౨౩ యుగాక్షకోటీ తే తస్య దక్షిణే స్యన్దనస్య తు । ఋగ్యజుర్భ్యాం గృహీతేన విచక్రాశ్వేన వై ధ్రువే । । ౨౪ హ్రసేతే తస్య రశ్మీ తు మణ్డలేషూత్తరాయణే । దక్షిణేఽథ సమృద్ధే తు భ్రమతో మణ్డలాని తు । । ౨౫ యుగాక్షకోటీ తే తస్య భ్రమేతే స్యన్దనస్య తు । సక్తాసక్తం చ భ్రమతే మణ్డలం సర్వతోదిశమ్ । । ౨౬ ఆకృష్యేతే ధ్రువేణేహ సమం తిష్ఠతి సువ్రత । తదా సాభ్యన్తరం దేవో భ్రమతే మణ్డలాని తు । । ౨౭ ధ్రువేణ ముచ్యమానే తు పునా రశ్మియుగేన వై । తథైవ ౧ బాహ్యతః సూర్యో భ్రమతే మణ్డలాని తు । । ౨౮ అశీతిమణ్డలశతం కాష్ఠయోరుభయోరపి । సరథోఽధిష్ఠితో దేవైర్విభ్రమేదృషిభిః సహ । । ౨౯ గన్ధర్వైరప్సరోభిశ్చ సర్పగ్రామణిరాక్షసైః । ఏతైర్వసతి వై సూర్యే మాసౌ ద్వౌ ద్వౌ క్రమేణ తు । । 1.52.౩౦ ధాతార్యమా పులస్త్యశ్చ పులహశ్చ ప్రజాపతిః । ఖణ్డకో వాసుకిశ్చైవ సకర్ణో రశ్మిరేవ చ । । ౩౧ తుమ్బురుర్నారదశ్చైవ గన్ధర్వౌ గాయతాం వరౌ । క్రతుస్థలాప్సరశ్చైవ యా చ సా పుఞ్జికస్థలా । । ౩౨ గ్రామణీరథకృత్స్నశ్చ రథౌజాశ్వతరావుభౌ । రక్షో హేతిః ప్రహేతిశ్చ యాతుధానౌ చ తావుభౌ । । ౩౩ మధుమాధవయోరేష గణో వసతి భాస్కరే । తథా గ్రీష్మౌ తు ద్వౌ మాసౌ మిత్రశ్చ వరుణశ్చ హ । । ౩౪ ఋషిరత్రిర్వశిష్ఠశ్చ తక్షకోఽనన్త ఏవ చ । మేనకా సహజన్యా చ గంధర్వో చ హహా హూహూః । । ౩౫ రథస్వనశ్చ గ్రామణ్యౌ రథచిత్రశ్చ తావుభౌ । పౌరుషేయో వధశ్చైవ యాతుధానౌ మహాబలౌ । । ౩౬ శుచిశుక్రౌ తు ద్వౌ మాసౌ వసన్త్యేతే దివాకరే । ఇన్ద్రశ్చైవ వివస్వాంశ్చ అఙ్గిరా భృగురేవ చ । । ౩౭ ఏలాపర్ణస్తథా సర్పః శఙ్ఖపాలశ్చ పన్నగాః । ప్రమ్లోచా దున్దుకాశ్చైవ గన్ధర్వౌ భానుదర్దురౌ । । ౩౮ యాతుధానౌ తథా సర్పస్తథా బ్రాహ్మశ్చ తావుభౌ । ఏతే నభో నభస్యౌ చ నివసన్తి దివాకరే । । ౩౯ శరద్యేతే పునః శుభ్రా నివసన్తి స్మ దేవతాః । పర్జన్యశ్చైవ పూషా చ భారద్వాజః సగౌతమః । । 1.52.౪౦ చిత్రసేనశ్చ గన్ధర్వస్తథా వసురుచిశ్చ యః । విశ్వాచీ చ ఘృతాచీ చ తే ఉభే పుణ్యలక్షణే । । ౪౧ నాగస్త్వైరావతశ్చైవ విశ్రుతశ్చ ధనఞ్జయః । సేనజిచ్చ సుషేణశ్చ సేనానీర్గ్రామణీస్తథా । । ౪౨ ఆపో వాతశ్చ ద్వావేతౌ యాతుధానౌ ప్రకీర్తితౌ । వసన్త్యేతే తు వై సూర్యే ఇషోర్జౌ కాలపర్యయాత్ । । ౪౩ హేమంతికౌ తు ద్వౌ మాసౌ వసన్త్యేతే దివాకరే । అంశౌ భగశ్చ ద్వావేతౌ కశ్యపశ్చ క్రతుస్తథా । । ౪౪ భుజఙ్గశ్చ మహాపద్మః సర్పః కర్కోటకస్తథా । ఆపో వాతశ్చ ద్వావేతౌ యాతుధానౌ ప్రకీర్తితౌ । । ౪౫ చిత్రాఙ్గదశ్చ గన్ధర్వోరుణాయుశ్చైవ తావుభౌ । సహే చైవ సహస్యే చ వసన్త్యేతే దివాకరే ।.। ౪౬ పూషా జిష్ణుర్జమదగ్నిర్విశ్వామిత్రస్తథైవ చ । కాద్రవేయౌ మహానాగౌ కమ్బలాశ్వతరావుభౌ । । ౪౭ గన్ధర్వో ధృతరాష్ట్రశ్చ సూర్యవార్చాశ్చ తావుభౌ । తిలోత్తమా చ రమ్భా చ సర్వలోకే చ విశ్రుతే । । ౪౮ ౧గ్రామణీః సేనజిచ్చైవ సత్యజిచ్చ మహాతపాః । బ్రహ్మోపేతశ్చ వై రక్షో యజ్ఞో యజ్ఞస్తథైవ చ । । ఏతే తపస్తపస్యై చ నివసన్తి దివాకరే । । ౪౯ అన్యేఽపి యే మన్దేహా రాక్షసాధిపతయో దేవదేవగుహ్యతమస్య రక్షార్థం సకల దేవైరస్మదాదిభిః సన్నియుక్తాస్తాన్భవతే కథయామి । । 1.52.౫౦ రుద్ర ఉవాచ వద బ్రహ్మన్కథాం దివ్యాం యామహం ప్రష్టుమాగతః । తామేవ విస్తరేణైవ కథయాశు మమ ప్రభో । । ౫౧ దివిష్ఠం భాస్కరం దృష్ట్వా నమేత్కేన విధానతః । కిం ఫలం తస్య వా దేవ సమాప్తే భవతి కర్మణి । । ౫౨ బ్రహ్మోవాచ శృణు రుద్ర సమాసేన భాస్కరస్య నతిక్రియామ్ । యాం కృత్వా రోగదుఃఖార్తా ముచ్యన్తే పాపసఞ్చయాత్ । । ౫౩ స్థణ్డిలే మణ్డలం కృత్వా ద్వాదశాఙ్గులమానతః । సద్యో గోమయలిప్తే చ తత్రైవావాహయేద్రవిమ్ । । ౫౪ పూజయిత్వా గణేశాదీన్వాసుదేవం చ సాత్యకిమ్ । సత్యభామాం తథా లక్ష్మీముమాం దేవీం చ శఙ్కరమ్ । । ౫౫ మణ్డలస్య సమీపస్థాన్పూర్వోక్తాన్వేదమన్త్రవిత్ । తతః ప్రదక్షిణీకృత్య దణ్డవత్ప్రణమేత్సకృత్ । । ౫౬ శతం సహస్రమయుతం లక్షం వా నిజపాపతః । దృష్ట్వా శక్తిం ప్రణమ్యాథ సదా సంయతమానసః । । ౫౭ విప్రాయ దక్షిణాం దద్యాన్నిరుచ్ఛ్వాసః సమాహితః । రక్తికే చ హిరణ్యస్య శతమాత్రే సహస్రకే । । ౫౮ మాషకాణాం చతుష్కం చాయుతం దశగుణం దిశేత్ । దక్షే దశగుణం ప్రోక్తం దద్యాద్రోగవిముక్తయే । । ౫౯ ఏవం కృతే విరూపాక్ష సర్వరోగాద్విముచ్యతే । ఇదం రహస్యం పరమం శృణుయాద్యో హి మానవః । । 1.52.౬౦ తస్య రోగా వినశ్యన్తి మార్తణ్డస్య ప్రసాదతః । అన్యచ్చ తే ప్రవక్ష్యామి యచ్చాపృష్టముమాపతే । । తచ్ఛృణుష్వ మయా ప్రోక్తం రథయన్తృనియామకమ్ । । ౬౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి సప్తమీకల్పే సూర్యవర్ణనం నామ ద్విపఞ్చాశత్తమోఽధ్యాయః
సుమంతు చెప్పారు: భగవంతుడు శంఖచక్రగదాధారి, శాంబుడి ముందు అంతర్ధానం అయ్యాడు. శాంబుడు విధిగా సప్తమి వ్రతాన్ని చేసి, వ్యాధుల నుంచి విముక్తి పొంది తన ఇంటికి వెళ్లాడు. శతానీకుడు అడిగాడు: రథయాత్ర ఎలా చేయాలి? రథాన్ని ఎవరు తయారు చేశారు? సుమంతు చెప్పారు: బ్రహ్మను రుద్రుడు అడిగాడు. బ్రహ్మ చెప్పారు: సూర్యుడు ఎప్పుడూ రథంపై తిరుగుతాడు. ఆ రథం ఒక చక్రం, ఐదు అరలు, మూడు నాభులు, బంగారు నిర్మితం. పది వేల యోజనాల పొడవు. ఆ రథానికి అరుణుడు సారథి. వాయువు గుర్రాల రూపంలో ఉన్నాడు. రథాన్ని అనేక దేవతలు, గంధర్వులు, నాగులు, యక్షులు, రాక్షసులు కలిసి రక్షిస్తారు.