పురుషలక్షణవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ దక్షిణావర్తలిఙ్గశ్చ నరో వై పుత్రమాన్భవేత్ । వామావర్తే తథా లిఙ్గే నరః కన్యాం ప్రసూయతే । । ౧ స్థూలైః శిరాలైర్విషమైర్లిఙ్గైర్దారిద్ర్యమాదిశేత్ । ఋజుభిర్వర్తులాకారైః పురుషా పుత్రభాగినః । । ౨ నిమ్నపాదోపవిష్టస్య భూమిం స్పృశతి మేహనః । దుఃఖితం తం విజానీయాత్పురుషం నాత్ర సంశయః । । ౩ భూమౌ పాదోపవిష్టస్య గుల్ఫౌ స్పృశతి మేహనః । ఈశ్వరం తం విజానీయాత్ప్రమదానాం చ వల్లభమ్
బ్రహ్మ చెప్పారు: పురుషుని లింగం కుడివైపు తిరిగి ఉంటే కుమారులు కలుగుతారు; ఎడమవైపు తిరిగి ఉంటే కుమార్తె కలుగుతుంది.
గతా మధ్యం ప్రదేశిన్యాః స జీవేచ్ఛరదః శతమ్ । । ౩౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే పురుషలక్షణవర్ణనం నామ పఞ్చవింశోఽధ్యాయః
మధ్యవేలి, చూపువేలు కంటే పొడవుగా ఉంటే, వాడు వంద సంవత్సరాలు ఆయుష్షు పొందుతాడు.
పురుషలక్షణవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ సమకుక్షిర్భవేద్భోగీ నిమ్నకుక్షిర్ధనాపహః । మాయావీ విషమా ౧ కుక్షిస్తథా కుహకకృత్సదా । । ౧ రాజా స్యాన్నిమ్నకుక్షిస్తు సార్వభౌమో మహాబలః । సర్పోదరా దరిద్రాః స్యుర్బహుభక్షాశ్చ సువ్రత । । ౨ విస్తీర్ణాభిర్మణ్డలాభిరున్నతాభిశ్చ నాభిభిః । భవన్తి సుఖినో వీరా ధనధాన్యసమన్వితాః । । ౩ నిమ్నాభిరథ స్వల్పాభిః క్లేశభాజో భవన్తి హి । వలిర్మధ్యఙ్గతా వీరా విషమా చ విశేషతః । । ధనహానిం తథా శూలం నిత్యం జనయతే విభో । । ౪ వామావార్తా సదా శాన్తిం కరోతీతి విదుర్బుధాః । కరోతి మేధాం దక్షిణేన సంప్రవృత్తా దివస్పతే । । ౫ పార్శ్వాయతా దీర్ఘమాయురైశ్వర్యమూర్ధ్వతః స్మృతమ్ । గవాఢ్యతామధస్తాత్తు కరోతీతి విదుర్బుధాః । । ౬ శతపత్రకర్ణికాభా నాభిర్యస్య మహామతే । భూపత్వం కురుతే సా తు పురుషస్య న సంశయః । । ౭ సమోదరో భవేద్భోగీ నిస్వః స్యాద్విషమోదరః । సూక్ష్మోదరో భవేద్వాగ్మీ బహుసమ్పత్సమన్వితః । । ౮ శస్త్రేణాన్తం వ్రజేద్వీర స్త్రీభోగం చాప్నుయాత్తథా । ఆచార్యో బహుపుత్రశ్చ యథాసఙ్ఖ్యం వినిర్దిశేత్ । । ౯ వలిభిర్దేవశార్దూల ఇత్యాహ స పయోనిధిః । అగమ్యాగామినో జ్ఞేయా విషమాభిర్న సంశయః । । 1.26.౧౦ ఋజుభిర్వసుభోగీ స్యాత్పరదారవినిన్దకః । మాంసలైర్మృదుభిః పార్శ్వై రాజా స్యాన్నాత్ర సంశయః । । ౧౧ అనూర్ధ్వచిబుకా యే తు సుభగాస్తే భవన్తి వై । నిర్ధనా విషమైర్దీర్ఘైర్భవన్తీహ సువీరజ । । ౧౨ పీనైశ్చోపచితైర్నిమ్నైః ౧ స్కన్ధైర్భీమాఙ్గసమ్భవ । రాజానః సుఖినశ్చాపి భవన్తీహ న సంశయః । । ౧౩ సమోన్నతం తు హృదయం సమం చ పృథు చైవ హి । అవేపనం మాంసలం చ పార్థివానాం న సంశయః । । ౧౪ ఖరరోమచితం వీరశిరాలం చ విశేషతః । అధనానాం భవేదేవ హృదయం ఋభవోత్తమ । । సమవక్షసోఽర్థయుతాః పీనైః శూరాః స్మృతా బుధైః । । ౧౫ తనుభిర్ద్రవ్యహీనాః స్యురసమైశ్చాప్యకిఞ్చనాః । వధ్యన్తే చాపి శస్త్రేణ నాత్ర కార్యా విచారణా । । ౧౬ హనుభిర్విషమైర్వీర జన్మహీనో భవేన్నరః । యస్యోన్నతో భవేద్ధనుః స భోగీ స్యాన్న సంశయః । । ౧౭ నిర్మాంసైర్విషమైర్వీర నిఃస్వో నిమ్నైః ప్రచక్ష్యతే । ధనవాంశ్చ భవేత్పీనైః సుఖభోగసమన్వితః । । విషమైరర్థహీనః స్యాద్దుఃఖభాగీ సదా నరః । । ౧౮ చిపిటగ్రీవకో దుష్టో మతో లోకే స వై గుహ । శూరః స్యాన్మహిషగ్రీవో మృగగ్రీవో భయాతురః । । ౧౯ కమ్బుగ్రీవో భవేద్రాజా లమ్బకణ్ఠోఽగ్రలక్షణః । హ్రస్వగ్రీవస్తు ధనవాన్సుసుఖీ భోగవాంస్తథా । । 1.26.౨౦ నిమాంసౌ రోమశౌ భగ్నావల్పౌ వాపి విశేషతః । నిర్ధనస్యేదృశావంసౌ ప్రఖ్యాతౌ వ్యోమకేశజ । । ౨౧ భవేదరోమశం పృష్ఠం ధనినాం భీమసమ్భవ । సలోమశం తథా వక్రం నిర్ధనానాం బలాధిప । । ౨౨ అస్వేదనావున్నతౌ చ తథా పీనౌ షడానన । సమరోమసుగన్ధౌ చ కక్షౌ జ్ఞేయౌ ధనాన్వితౌ । । ౨౩ అవ్యుచ్ఛిన్నౌ తథా శ్లిష్టౌ విపులౌ చ సురాధిప । శూరాణామీదృశావంసౌ నగజానన్దవర్ధన । । ౨౪ ఉద్వృద్ధబాహుకో యస్తు వధబన్ధనమాప్నుయాత్ । దీర్ఘబాహుర్భవేద్రాజా సముద్రవచనం యథా । । ౨౫ ప్రలమ్బబాహుర్విజ్ఞేయో నరః సర్వగుణాన్వితః । హ్రస్వబాహుర్భవేద్దాసః పరప్రేష్యకరోఽపి వా । । ౨౬ వామావర్తభుజా యే తు దీర్ఘాయతభుజాశ్చ యే । సమ్పూర్ణబాహూ రాజా స్యాదిత్యాహ స పయోనిధిః । । ౨౭ గ్రీవా చ ౧వర్తులాకారా కమ్బురేఖాసమావృతా । స భవేత్పార్థివో భూమౌ సర్వదుష్టనిబర్హణః । । ౨౮ దీర్ఘగ్రీవా బకగ్రీవా శుకగ్రీవాశ్చ యే నరాః । ఉష్ట్రగ్రీవాః కరిగ్రీవాః సర్వే తే నిర్ధనాః స్మృతాః । । ౨౯ ఇభాఙ్గసదృశౌ౨ వృత్తౌ సమౌ పీనౌ చ సువ్రత । ఆజానులమ్బినౌ బాహూ పార్థివానాం న సంశయః । । 1.26.౩౦ దరిద్రాణాం లోమశౌ హ్రస్వౌ బాహూ జ్ఞేయౌ సురోత్తమ । తస్కరాణాం చ విషమౌ స్థూలౌ సూక్ష్మౌ చ సువ్రత । । ౩౧ నిమ్నం కరతలం యస్య పితృవిత్తం న తస్య వై । భవేదార్భవశార్దూల తథా భీరుశ్చ మానవః । । ౩౨ సువృత్తతనునిమ్నేన ధనవాన్కరతలేన తు । ఉత్తానకరతలో దాతా భవతీతి న సంశయః । । ౩౩ విషమా భవన్తి విషమైర్నిమ్నాశ్చాపి విశేషతః । కరతలైర్దేవశార్దూల లాక్షాభైరీశ్వరాః స్మృతాః । । ౩౪ అగమ్యాగమనం పీతై రూక్షైర్నిర్ధనతా స్మృతా । అపేయపానం కుర్వన్తి నీలకృష్ణైః సదైవ హి । । ౩౫ నిమ్నాః స్నిగ్ధా భవేన్నృణాం రేఖా కరతలే గుహ । ధనినాం న దరిద్రాణామిత్యాహ స పయోనిధిః । । ౩౬ విరలాఙ్గులయో యే తు తే దరిద్రాః ప్రచక్షతే । ధనినస్తు మహాబాహో యే ఘనాఙ్గులయో నరాః । । ౩౭ వదనం మణ్డలం యస్య ధర్మశీలం తమాదిశేత్ । శుణ్డవక్త్రా నరా యే తు దుర్భగాస్తే న సంశయః । । ౩౮ హరివక్త్రా జిహ్మవక్త్రా వికృతాస్యాస్తథా నరాః । భగ్నవత్రాః కరాలాస్యా సర్వే తే తస్కరాః స్మృతాః । । ౩౯ సమ్పూర్ణవక్త్రా రాజానో గజసింహాననాస్తథా । ఛాగవానరవక్త్రాశ్చ ధనినః పరికీర్తితాః । । 1.26.౪౦ యస్య గణ్డౌ సుసమ్పూర్ణౌ పద్మపత్రసమప్రభౌ । కృషిభాగీ భవేన్నిత్యం బహువిత్తశ్చ మానవః । । ౪౧ సింహవ్యాఘ్రగజేన్ద్రాణాం కపోలః సదృశో యది । మహాభోగీ స విజ్ఞేయః సేనాయాశ్చైవ నాయకః । । ౪౨ వదనం తు సమం శ్లక్ష్ణం సౌమ్యం సంవృతమేవ హి । పార్థివానాం మహాబాహో విపరీతన్తు దుఃఖదమ్ । । ౪౩ మహాముఖం తు దేవేశ దుర్భగత్వం ప్రయచ్ఛతి । స్త్రీముఖం పుత్రనాశాయ మణ్డలం సుఖితాం వ్రజేత్ । । ౪౪ ద్రవ్యనాశాయ వై దీర్ఘం పాపదం భయదం తథా । ధూర్తానాం చతురస్రం స్యాత్పుత్రహానికరం శృణు । । ౪౫ నిమ్నవక్త్రం చ దేవేన్ద్ర పుత్రహానికరం భవేత్ । హ్రస్వం భతతి కీనాశే పూర్ణకాన్తం చ భోగినామ్ । । ౪౬ రక్తాధరో నరపతిర్ధనవాన్కమలాధరః । స్థూలోష్ఠా హనుమూలాశ్చ శుష్కైస్తీక్ష్ణైశ్చ దుఃఖితాః । ।౪౭ అస్ఫోటితాగ్రం స్నిగ్ధం చ నతం మృదు తథా గుహ । సమ్పూర్ణం చ సదా శస్తం శ్మశ్రు భూమిపతేర్గుహ । । ౪౮ రక్తైశ్చాల్పైస్తథా రూక్షైః శ్మశ్రుభిర్భీమనన్దన । నరాశ్చౌరా భవన్త్యేవ పరదారరతాస్తథా । ।౪౯ నిర్మాంసౌ యస్య వై కర్ణౌ సంగ్రామాన్నాశమృచ్ఛతి
చిపిటాభ్యాం భవేద్రోగీ హ్రస్వౌ చ కృపణస్య చ । । 1.26.౫౦ శఙ్కుకర్ణశ్చ భూనాథః సర్వశత్రుభయఙ్కరః । దీర్ఘాయూ రోమశాభ్యాం తు విపులాభ్యాం నరాధిపః । । భోగీ చ స భవేన్నిత్యం దేవబ్రాహ్మణపూజకః । । ౫౧ శిరావబద్ధౌ క్రూరస్య వ్యాలమ్బౌ చ విశేషతః । మాంసలౌ సుఖదౌ జ్ఞేయౌ శ్రవణౌ వ్యోమకేశజ । । ౫౨ భోగీ స్యాన్నిగణ్డో వై మన్త్రీ సమ్పూర్ణగణ్డకః । శుభభాక్ఛుకనాసస్తు చిరజీవీ శుష్కనాసికః । । ౫౩ కున్దకుణ్డలసఙ్కాశైః ప్రకాశైర్దశనైర్నృపః । ఋక్షవానరదన్తాశ్చ నిత్యం క్షుత్పరిపీడితాః । । ౫౪ హస్తిదన్తాః ఖరదన్తాః స్నిగ్ధదన్తా గుణాన్వితాః । కరాలైర్విరలై రూక్షైర్దశనైర్దుఃఖజీవినః । । ౫౫ ద్వాత్రింశద్దన్తా రాజాన ఏకత్రింశచ్చ భోగవాన్ । త్రింశద్దన్తా నరా నిత్యం సుఖదుఃఖిత్వభాగిన । । ఊనత్రింశచ్య దశనైః పురుషాః దుఃఖభాగినః । । ౫౬ కృష్ణజిహ్వో భవేత్ప్రేష్యః సవలయా తు జిహ్వయా । భవేత్కోపస్య కర్తా వై స్థూలరూక్షశ్చ జిహ్వయా । । ౫౭ శ్వేతజిహ్వా నరా జ్ఞేయాః శౌచాచారసమన్వితాః । పద్మపత్రసమా జిహ్వా సూక్ష్మా దీర్ఘా సుశోభనా । । స్థూలా చ న చ విస్తీర్ణా యేషాం తే మనుజాధిపాః । । ౫౮ నిమ్నా స్నిగ్ధా చ హ్రస్వా చ రక్తాగ్రా రసనా యది । సర్వవిద్యాప్రవక్తారస్తే భవన్తి న సంశయః । । ౫౯ కృష్ణతాలుర్నరో యస్తు స భవేత్కులనాశనః । సుఖభాగీ దుఃఖభాగీ పీతతాలుర్నరాధిపః । । 1.26.౬౦ వికృతం స్ఫుటితం రూక్షం తాలుకం న ప్రశస్యతే । సింహతాలుర్నరపతిర్గజతాలుస్తథైవ చ । । పద్మతాలుర్భవేద్రాజా శ్వేతతాలుర్ధనేశ్వరః । । ౬౧ హంసస్వరా నరా ధన్యా మేఘగమ్భీరనిఃస్వనాః । క్రౌంచస్వనాశ్చ రాజానో భోగవన్తో మహాధనాః । । ౬౨ చక్రవాకస్వనా ధన్యా రాజానో ధర్మవత్సలాః । కుమ్భస్వనో నరపతిర్దున్దుభిస్వన ఏవ చ । । రూక్షదీర్ఘస్వరాః క్రూరాః పశూనాం సదృశా న తు । । ౬౩ ౨గుర్గురస్వరసంయుక్తాః పురుషాః క్లేశభాగినః । చాషస్వనా భాగ్యయుతా భిన్నకాంస్యస్వరాశ్చ యే । । క్షీణభిన్నస్వరా యే స్యురధమాస్తే ప్రకీర్తితాః । । ౬౪ పార్థివాస్తనునాసాశ్చ దీర్ఘనాసాశ్చ భోగినః । హ్రస్వనాసా నరా యే తు ధర్మశీలాస్తు తే మతాః । । ౬౫ హస్త్యశ్వసింహనాసాశ్చ సూచీనాసాశ్చ యే నరాః । తేషాం సిధ్యతి వాణిజ్యం హయానాం చైవ విక్రయః । । ౬౬ వికృతా నాసికా యస్య ౩స్థూలాగ్రా రూపవర్జితా । పాపకర్మా స విజ్ఞేయః సాముద్రవచనం యథా । । ౬౭ దాడిమీపుష్పసంకాశే భవేతాం యస్య లోచనే । ౪ భూపతిః స తు విజ్ఞేయః సప్తద్వీపాధిపో గుహ । । ౬౮ వ్యాఘ్రాక్షాః కోపనా జ్ఞేయాః క౫ర్కటాక్షాః కలిప్రియాః । బిడాలహంసనేత్రాశ్చ భవన్తి పురుషాధమాః । । ౬౯ మపూరనకులాక్షాశ్చ నరాస్తే మధ్యమాః స్మృతాః । న ౧శ్రీస్త్యజతి సర్వజ్ఞ పురుషం మధుపిఙ్గలమ్ । । 1.26.౭౦ ఆపిఙ్గలాక్షా రాజానః సర్వభోగసమన్వితాః । రోచనా హరితాలాక్షా గుఞ్జాపిఙ్గా ధనేశ్వరాః । । బలసత్త్వగుణోపేతాః పృథివీచక్రవర్తినః । । ౭౧ ద్విమాత్రావీక్షణా నిత్యం జీవన్తి పరమాశ్రితాః । త్రిమాత్రాస్యన్దినో జ్ఞేయాః పురుషాః సుఖభాగినః । । ౭౨ చతుర్మాత్రానిమేషైశ్చ నయనైరీశ్వరాః స్మృతాః । దీర్ఘాయుషో ధర్మరతాః పఞ్చమాత్రానిమేషిణః । । ౭౩ హ్రస్వకర్ణా మహాభాగా మహాకర్ణాశ్చ యే నరాః । ఆవర్తకర్ణా ధనినః స్నిగ్ధకర్ణాస్తథైవ చ । । ౭౪ దీర్ఘాయుషః శుక్తికర్ణాః శఙ్ఖకర్ణా మహాధనాః । దీర్ఘాయుషో దీర్ఘకర్ణా లమ్బకర్ణాస్తపస్వినః । । ౭౫ లలాటేనార్ధచన్ద్రేణ భవన్తి పృథివీశ్వరాః । విపులేన లలాటేన మహాధనపతిః స్మృతః । । స్వల్పేన తు లలాటేన నరో ధర్మరతః స్మృతః । । ౭౬ రేఖా పఞ్చ లలాటే తు స్త్రియా వా పురుషస్య వా । శతం జీవతి వర్షాణామైశ్వర్యం చాధిగచ్ఛతి । । ౭౭ చతూరేఖామశీతిం తు త్రిభిః సప్తతిమేవ చ । ద్వాభ్యాం షష్టిం తు రేఖాభ్యాం చత్వారింశత్తథైకయా । । అరేఖేన లలాటేన విజ్ఞేయా పఞ్చవింశతిః । । ౭౮ రేఖాచ్ఛేదైస్తు విజ్ఞేయా హీనమధ్యోత్తమా నరాః । అల్పాయుషస్తథాల్పాభిర్వ్యాధిభిః పరిపీడితాః । । ౭౯ త్రిశూలం పట్టిశం వాపి లలాటే యస్య దృశ్యతే । ఈశ్వరం తం విజానీయాద్భోగినం కీర్తిమాశ్రితమ్ । । 1.26.౮౦ ఉత్క్రాన్తనిమ్నం తు శిరః స్వల్పోపహతమేవ చ । చన్ద్రాకారం౧ నరేన్ద్రాణాం గవాఢ్యం మఙ్గలం స్మృతమ్ । । ౮౧ విషమం తు దరిద్రాణాం శిరో దీర్ఘం తు దుఃఖినామ్ । నాగకుమ్భనిభం రాజ్ఞః సమం సర్వత్ర భోగినః । । ౮౨ కపిలః స్ఫుటితై రూక్షైః స్థూలైశ్వ శిఖరేశయైః । దుఃఖితా పురుషా జ్ఞేయా రోమశ్మశ్రుభిరేవ చ । । ౮౩ రూక్షా వివర్ణా నిస్తేజాః ఖరాః స్థూలాశ్చ మూర్ధజాః । నాతిస్తోకా న బహుశో మూర్ధజా దుఃఖభాగినః । । ౮౪ విరలాశ్చ మృదుస్నిగ్ధా భ్రమరాఞ్జనసప్రభాః । కచా యస్య తు దృశ్యన్తే స భవేత్పృథివీపతిః । । ౮౫ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే పురుషలక్షణవర్ణనం నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః
పురుషలక్షణ-వర్ణనమ్ కార్తికేయ ఉవాచ సంక్షేపతో మమ విభో లక్షణాని నృపస్య తు । శుభాని చాఙ్గజాతాని బ్రూహి మే వదతాం వర । । ౧ బ్రహ్మోవాచ శృణు వక్ష్యేఙ్గజాతాని పార్థివస్య శుభాని చ । పార్థివో జ్ఞాయతే యైస్తు నరాణాం మధ్యభాగతః । । ౨ త్రీణి యస్య మహాబాహో విపులాని నరస్య తు । ఉద్యతాని తథా షడ్ వై గమ్భీరాణి చ త్రీణి వై । । ౩ చత్వారి చాపి హ్రస్వాని సప్త రక్తాని వా విభో । దీర్ఘాణి చాపి సూక్ష్మాణి భవన్తి యస్య పఞ్చ వా । । ౪ నాభిః సంధిః స్వనశ్చేతి గమ్భీరాణి చ త్రీణి వై । వదనం చ లలాటం చ దన్తోత్తమ ఉరస్తథా । । ౫ విస్తీర్ణమేతస్త్రితయం వీర యస్య నరస్య తు । స రాజా నాత్ర సన్దేహః శృణుష్వేవోన్నతాని చ । । ౬ కృకాటికా తధా చాస్యం నఖా వక్షోఽథ నాసికా । కక్షే చాపి మహాబాహో షడేతాని విదుర్బుధాః । । ౭ లిఙ్గం పృష్ఠం తథా గ్రీవా జఙ్ఘా హ్రస్వాని సువ్రత । నేత్రాన్తే హస్తపాదౌ తు తాల్వోష్ఠౌ చ సురోత్తమ । । జిహ్వా రక్తా నఖాశ్చైవ సప్తైతాని మహామతే । । ౮ త్వచః కరరుహాః కేశా దశనా ఋభవోత్తమ । సూక్ష్మాణ్యేతాని చ గుహ పఞ్చ చాపి విదుర్బుధాః । । ౯ నాసికాలోచనే బాహూ స్తనయోరన్తరం హనుః । ఇతి దీర్ఘమిదం ప్రోక్తం పఞ్చకం భూభుజాం నృప । । 1.27.౧౦ క్షుతం రాజ్ఞాం సకృద్ద్విస్త్రిర్నాదితం హ్రాదితం తథా । దీర్ఘాయుషాం ప్రయుక్తం తే హసితం చ విదుర్బుధాః । । ౧౧ పద్మపత్రనిభే నేత్రే ధనినాం శివనన్దన । భార్గవీమాప్నుయాత్సోఽపి రక్తాన్తే యస్య లోచనే । । ౧౨ మధుపిఙ్గైర్మహాత్మానో నరా జ్ఞేయాః సురాధిప । భీరవో హి కృశాక్షాస్తు చౌరా మణ్డలచక్రకైః । । ౧౩ హయః కేకరనేత్రాస్తు గమ్భీరైరర్థసమ్పదః । నీలోత్పలాభైర్వేదవిదో భృశం కృష్ణైస్తథార్థితా । । మన్త్రిత్వం స్థూలసుదృశో వదన్తి భువి తద్విదః । । ౧౪ శ్యామాక్షాః సుభగా జ్ఞేయా దీనాక్షైభ్ర దరిద్రతా । విస్తీర్ణైర్భోగినో శ్రేయా విపులైశ్చ తథా గుహ । । ౧౫ అభ్యున్నతాభిర్హ్రస్వాయుర్విశాలాభిః సుఖీ భవేత్ । దరిద్రో విషమాభిస్తు తతో జ్ఞేయః సురోత్తమ । । ౧౬ భ్రువో బాలేన్దుసదృశా ధనినామార్భవోత్తమ । దీర్ఘాభిర్నిర్ధనో జ్ఞేయః సంసక్తాభిస్తు సువ్రత । । ౧౭ క్షీణాభిరర్థహీనాః స్యుర్నరా జ్ఞేయాః సురోత్తమ । మధ్యే నతభ్రువో యే చ పరదారరతాస్తు తే । । ౧౮ విరలైరున్నతైః శంఖైర్ధన్యాః౧ స్యుర్నాత్ర సంశయః । నిమ్నైః స్తుత్యర్థసంసక్తా౨ ఉన్నతైశ్చ జనాధిపాః । । ౧౯ విషమలలాటా విధనాః సదా స్యుర్దేవసత్తమ । ఆచార్యాః శుక్తిసదృశైర్నరాః స్యుర్నాత్ర సంశయః । । 1.27.౨౦ ఉన్నతశిరోభిరాఢ్యా నరా జ్ఞేయాః సదా గుహ । వధబన్ధభాగినో వీరా నరా నిన్నలలాటినః । । భృశమున్నతైశ్చ మూర్ఖాశ్చ కృపణాశ్చ తథా నతైః । । ౨౧ శుభావహం మనుష్యాణాం వదనం స్యాద్యథా శృణు । అదీనమాననం స్నిగ్ధం సస్మితం చ విశేషతః । । ౨౨ సాశ్రుదీనం తథా రూక్షమస్నిగ్ధం నిన్దితం౪ గుహ । అసమ్భావ్యం ముఖం జ్ఞేయం నరాణాం నగదారణ । । ౨౩ అకమ్పం గుభదం జ్ఞేయం నరాణాం హసితం గుహ । నిమీలితాక్షం పాపస్య హసితం చార్భవోత్తమ । । ౨౪ ఆమణ్డలం శిరో యస్య స గవాఢ్యో నరో భవేత్ । ఛత్రాకృతి శిరో యస్య స భవేన్నృపతిర్నరః । । ౨౫ చిపిటాకారితశిరా హన్యాద్వై పితరౌ నరః । ఘణ్టాకృతి శిరోధ్వానమసకృత్సేవతే నరః । । నిమ్నం శిరోనర్థదం స్యాన్నరాణామర్భవోత్తమ । । ౨౬ గుడైః స్నిగ్ధైస్తథా కృష్ణైరభిన్నాగ్రైస్తథైవ హి । కేశైర్న చాతిబహులైర్మృదుభిః పార్థివో భవేత్ । । ౨౭ బహులాః కపిలాః స్థూలా విషమాః స్ఫుటితాస్తథా । పరుషా హ్రస్వాతికుటిలా దరిద్రాణాం కచాః ఘనాః । । ౨౮ ఇత్యుక్తం లక్షణం నౄణాం శుభం వాశుభమేవ చ । యోషితాం తదిదానీం తే లక్షణం వచ్మి భీమజ । । ౨౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే పురుషలక్షణవర్ణనం నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః
స్త్రీలక్షణవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ శృణ్విదానీం మహాబాహో స్త్రీలక్షణమనుత్తమమ్ । యన్మయోక్తం పురా వీర నారదస్య మహాత్మనః । । ౧ తత్త్వం విజ్ఞాయతే యేన శుభాశుభమవస్థితమ్ । నిన్దితం చ ప్రశస్తం చ స్త్రీణాం వక్ష్యామి లక్షణమ్ । । ౨ మాతరం పితరం చైవ భ్రాతరం మాతులం తథా । ద్వౌ తు బిమ్బౌ పరీక్షేత సముద్రస్య వచో యథా । । ౩ ముహూర్తే తిథిసమ్పన్నే నక్షత్రే చాభిపూజితే । ద్విజైస్తు సహ వాగమ్య కన్యాం వీక్షేత శాస్త్రవిత్ । । ౪ హస్తౌ పాదౌ పరీక్షేత అఙ్గులీర్నఖమేవ చ । ౧పాణిమేవ చ జఙ్ఘే చ కటినాసోరు ఏవ చ । । ౫ జఘనోదరపృష్ఠం చ స్తనౌ కర్ణౌ భుజౌ తథా । జిహ్వాం చోష్ఠౌ చ దన్తాశ్చ కపోలం గలకం తథా । । ౬ చక్షుర్నాసా లలాటం చ శిరః కేశాంస్తథైవ చ । రోమరాజిం౧ స్వరం వర్ణమావర్తాని తు వా పునః । । ౭ యస్యాస్తు రేఖాగ్రీవాయాం యా౨ చ రక్తాన్తలోచనా । యస్య సా గృహమాగచ్ఛేత్తద్గృహం సుఖమేధతే । । ౮ లలాటే దృశ్యతే యస్యాస్త్రిశూలం దేవనిర్మితమ్ । బహూనాం స్త్రీసహస్రాణాం స్వామినీం తాం వినిర్దిశేత్ । । ౯ రాజహంసగతిర్యస్యా మృగాక్షీ మృగవర్ణికా । సమశుక్లాగ్రదన్తా చ కన్యాం తాముత్తమాం విదుః । । 1.28.౧౦ మణ్డూకకుక్షీ యా కన్యా న్యగ్రోధపరిమణ్డలా । ఏకం జనయతే పుత్రం సోఽపి రాజా భవిష్యతి । । ౧౧ హంసస్వరా మృదువచా యా కన్యా మధుపిఙ్గలా । అష్టౌ జనయతే పుత్రాన్ధనధాన్యవివర్ధినీ । । ౧౨ ఆయతౌ శ్రవణౌ యస్యాః సురూపా చాపి నాసికా । భ్రువౌ చేన్ద్రాయుధాకారౌ సాత్యన్తం సుఖభాగినీ । । ౧౩ తన్వీ శ్యామా తథా కృష్ణా స్నిగ్ధాఙ్గీ మృదుభాషిణీ । శఙ్ఖకున్దేన్దుదశనా భవేదైశ్వర్యభాగినీ । । ౧౪ విస్తీర్ణం జఘనం యస్యా వేదిమధ్యా తు యా భవేత్ । ఆయతే విపులే నేత్రే రాజపత్నీ తు సా భవేత్ । । ౧౫ యస్యాః పయోధరే వామే హస్తేకర్ణే గలేఽపి వా । మశకం తిలకం వాపి సా పూర్వం జనయేత్సుతమ్ । । ౧౬ గూఢగుల్ఫాఙ్గులిశిరా అల్పపార్ష్ణిః సుమధ్యమా । రక్తాక్షీ రక్తచరణా సాత్యన్తం సుఖభాగినీ । । ౧౭ కూర్మపృష్ఠాయతనఖౌ స్నిగ్ధభావవివర్జితౌ । వక్రాఙ్గులితలౌ పాదౌ కన్యాం తాం పరివర్జయేత్ । । ౧౮ యేన కేనచిదంశేన మాంసం యస్యా వివర్ధతే । రాసభీం తాదృశీం విద్యాన్న సా కల్యాణమర్హతి । । ౧౯ పాదే ప్రదేశినీ యస్యా అఙ్గుష్ఠం సమతిక్రమేత్ । దుఃశీలా దుర్భగా జ్ఞేయా కన్యాం తాం పరివర్జయేత్ । । 1.28.౨౦ పాదే మధ్యమికా యస్యాః క్షితిం న స్పృశతే యది । రమతే సా న కౌమారే స్వచ్ఛన్దా౧ కామచారిణీ । । ౨౧ పాదే అనామికా యస్యాః క్షితిం న స్పృశతే యది । ద్వితీయం పురుషం హత్వా తృతీయే సా ప్రతిష్ఠితా । । ౨౨ పాదే కనిష్ఠా యస్యాస్తు క్షితిం న స్పృశతే యది । ద్వితీయం పురుషం హత్వా తృతీయే సా ప్రతిష్ఠితా । । ౨౩ న దేవికా న ధనికా న ధాన్యప్రతినామికా । గుల్మవృక్షసనామ్నీ చ కన్యాం తాం పరివర్జయేత్ । । ౨౪ ఇన్ద్రచన్ద్రాదిపురుషసనామ్నీ చ యదా భవేత్ । నైతాః పతిషు రజ్యన్తే యాశ్చ నక్షత్రనామికాః । । ౨౫ ఆవర్తః పృష్ఠతో యస్యా నాభిం సమనువిన్దతి । తదపత్యం భవేద్ ధ్రస్వం హ్రస్వాయుశ్చ వినిర్దిశేత్ । । ౨౬ పృష్ఠావర్తా పతిం హన్తి నాభ్యావర్తా పతివ్రతా । కట్యావర్తా తు స్వచ్ఛన్దా న కదాచిద్విరజ్యతే । । ౨౭ యస్యాస్తు హసమానాయా గణ్డే జాయేత్ కూపకమ్ । రమతే సా న కౌమారే స్వచ్ఛన్దా కార్యకారిణీ । । ౨౮ యస్యాస్తు గచ్ఛమానాయాష్టిట్టీకాయతి జఙ్ఘికా । పుత్రం వ్యవస్యేత్సా కర్తుం పతిత్వే నాత్ర సంశయః । । ౨౯ స్థూలపాదా చ యా కన్యా సర్వాంగేషు చ లోమశా । స్థూలహస్తా చ యా స్యాద్వై దాసీం తాం నిర్దిశేద్బుధః । । 1.28.౩౦ యస్యాశ్చోత్కటకౌ౨ పాదౌ ముఖం చ వికృతం భవేత్ । ఉత్తరోష్ఠే చ రోమాణి సా క్షిప్రం భక్షయేత్పతిమ్ । । ౩౧ త్రీణి యస్యాః ప్రలమ్బన్తే లలాటముదరం స్ఫిచౌ । త్రీణి భక్షయతే సా తు దేవరం శ్వసురం పతిమ్ । । ౩౨ సముద్భూషితచారిత్రా గురుభక్తా పతివ్రతా । దేవబ్రాహ్మణభక్తా చ మానుషీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౩ ౩ నిత్యం స్నాతా సుగన్ధా చ నిత్యం చ ప్రియవాదినీ । అల్పాశిన్యల్పరోషా చ దేవతాం తాం వినిర్దిశేత్ ।। ౩౪ ప్రచ్ఛన్నం కురుతే పాపమపవాదం చ రక్షతి । హదయం స్యాచ్చ దుర్గ్రాహ్యం మార్జారీ తాం వినిర్దిశేత్ ।।౩౫ హసతే క్రీడతే చైవ క్రుద్ధా చైవ ప్రసీదతి । నీచేషు రమతే నిత్యం రాసభీ తాం వినిర్దిశేత్ ।। ౩౬ ప్రతికూలకరీ నిత్యం బన్ధూనాం భర్తురేవ చ । స్వచ్ఛన్దే లలితాం చైవ ఆసురీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౩౭ ౧బహ్వాశీ బహువాక్యా చ నిత్యం చాప్రియవాదినీ । హినస్తి స్వపతిం యా తు రాక్షసీం తాం వినిర్దిశేత్ ।। ౩౮ శౌచాచారపరిభ్రష్టా రూపభ్రష్టా భయఙ్కరా । ప్రస్వేదమలపఙ్కా చ పిశాచీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౩౯ నిత్యం స్నాతాం సుగన్ధాం చ మాంసమద్యప్రియాదినీమ్ । వృక్షోద్యానప్రసక్తా చ గాన్ధర్వీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।1.28.౪౦ చపలా చఞ్చలా చైవ నిత్యం పశ్యేద్దిశస్తథా । చలస్వభావా లుబ్ధా చ వానరీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౪ ౧ చన్ద్రాననాం శుభాఙ్గీం తు మత్తవారణగామినీమ్ । ఆరక్తనఖహస్తాం తు విద్యాద్విద్యాధరీం బుధః ।।౪౨ వీణావాదిత్రశబ్దేన వంశగీతరవేణ చ । పుష్పధూపప్రసక్తాం చ గాన్ధర్వీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౪౩ సుమన్తురువాచ ఇత్యేవముక్త్వా స మహానుభావో జగామ వేధా నిజమన్దిరం వై । స్త్రీణాం తథా పుంస్త్వవతాం చ వీర యల్లక్షణం పార్థివ లోకపూజ్యమ్ । । ౪౪ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీ కల్పే స్త్రీలక్షణవర్ణనం నామాష్టావింశోఽధ్యాయః
గణపతికల్పవర్ణనమ్ శతానీక ఉవాచ గకారాక్షరదేవస్య గణేశస్య మహాత్మనః । ఆరాధనవిధిం బ్రూహి సాఙ్గం మన్త్రసమన్వితమ్ । । ౧ సుమన్తురువాచ న తిథిర్న చ నక్షత్రం నోపవాసో విధీయతే । యథేష్టం౧ చేష్టతః సిద్ధిః సదా భవతి కామికా । । ౨ శ్వేతార్కమూలం సఙ్గృహ్య కుర్యాద్గణపతిం బుధః । అఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం తు పద్మాసనగతం తథా । । ౩ చతుర్భుజం త్రినేత్రం చ సర్వాభరణభూషితమ్ । నాగయజ్ఞోపవీతాఙ్గం శశాఙ్కకృతశేఖరమ్ । । ౪ దన్తం సవ్యే కరే దద్యాద్ద్వితీయే చాక్షసూత్రకమ్ । తృతీయే పరశుం దద్యాచ్చతుర్థే మోదకం న్యసేత్ । । ౫ కుఙ్కుమం చన్దనం చాపి సమాలమ్భనముచ్యతే । వాసోభిర్భూషణై రక్తైర్మాల్యైశ్చారాధయేద్గణమ్ । । ౬ ధూపేన చ సుగన్ధేన మోదకైశ్చాపి పూజయేత్ । ఏవం పూజ్యాగ్రతస్తస్య భోజయేద్బ్రాహ్మణం బుధః । । ౭ వామనం కుబ్జకం చాపి భోజయేత్పురతో ద్విజమ్ । ఆశీర్వాదం తతస్తస్మాత్ప్రాప్య సిద్ధిమవాప్నుయాత్ । । ౮ భక్త్యా కురుకులశ్రేష్ఠ ౧శృణు మన్త్రపదాని వై । గం స్వాహా మూలమన్త్రోఽయం ప్రణవేన సమన్వితః । । ౯ గాం నమో హదయం జ్ఞేయం గీం శిరః పరికీర్తితమ్ । శిఖా చ గూం నమో జ్ఞేయో గైం నమః కవచం స్మృతమ్ । । 1.29.౧౦ గౌం నమో నేత్రముద్దిష్టం గః ఫట్ కామాస్త్రముచ్యతే । ఆగచ్ఛోల్కాముఖాయేతి మన్త్ర ఆవాహనే హ్యయమ్ । । ౧౧ గం గణేశాయ నమో గన్ధమన్త్రః ప్రకీర్తితః । పుష్పోల్కాయ నమః పుష్పమన్త్ర ఏష ప్రకీర్తితః । । ౧౨ ధూపోల్కాయ నమో ధూపమన్త్ర ఏష ప్రకీర్తితః । దీపోల్కాయ నమో దీపమన్త్ర ఏష ప్రకీర్తితః । । ౧౩ ఓం గం మహోల్కాయ నమో బలిమన్త్రః ప్రకీర్తితః । ఓం సంసిద్ధోల్కాయ నమో మన్త్రశ్చాయం విసర్జనే । । ౧౪ ఓం మహాకర్ణాయ విద్మహే వక్రతుణ్డాయ ధీమహి । తన్నో దన్తిః ప్రచోదయాత్ గాయత్రీ జపః పూర్వతః । । ౧౫ మహాగణపతయే వీర౧ స్వాహా దక్షిణతః సదా । మహోల్కాయ పశ్చిమతః కూశ్మాణ్డాయోత్తరేణ తు । । ఏకదన్తత్రిపురాన్తకాయ ఆగ్నేయ్యాం వీర నిర్దిశేత్ । । ౧౬ ఓం శివదత్త వికటహరహాస ప్రాణాయ స్వా నైర్ఋత్యామ్ । ౨తులమ్బనాత్యచలదన్తకాయ స్వాహా వాయవ్యామ్ । । ౧౭ పద్మదంష్ట్రాయ నరాయేతి ఐశాన్యాం హోమయేద్బుధః । హుం ఫట్ హుఁ ఫట్ హస్తతాలధ్వనిర్హసనకూర్దనః । । ౧౮ మృదనర్తనగణపతిర్దేవస్య ముద్రాం తతో హోమం సమాచరేత్ । న యదా వశ్యా భవతి । । కృష్ణతిలాహుతిమష్టసహస్రం జుహుయాత్త్రిరాత్రేణ రాజా వశ్యో భవతి । । ౧౯ తిలయవహోమేన సర్వే జనపదా వశ్యా భవన్తి । అతి రూపవతీ కన్యా గచ్ఛన్తమను(?)చ్ఛతి । । 1.29.౨౦ చణతన్దులహోమేనాజితో భవేత్ । నిమ్బపత్రసమైస్తైలైర్విద్వేషణం కరోతి । । సోమగ్రహణే ఉదకమధ్యే అవతీర్య అష్టసహస్రం జపేత్ । సఙ్గ్రామే అపరాజితో భవతి । । ౨౧ ( ఓం లమ్బరాజ్ఞే నమః ।) ఆదిత్యాభిముఖో భూత్వా అష్టసహస్రం జపేత్ । ఆదిత్యో వరదో భవతి । । ౨౨ శుక్లచతుర్థ్యాముపోష్య గన్ధపుష్పాదిభిరర్చనం కృత్వా తిలతన్దులాఞ్జుహుయాత్ । శిరసా ధారయంస్తైరపరాజితో భవతి । । ౨౩ అపామార్గసమిద్భిరగ్నిం ప్రజ్వాల్య ఏకవింశత్యాహుతీర్యో జుహుయాత్ । త్రిరాత్రాచ్ఛత్రుం వ్యాపాదయతి । । ౨౪ అథోత్తరేణ మన్త్రం వ్యాఖ్యాస్యే । వృక్షమూలే కజ్జలం సఙ్గృహ్య సప్తభిర్మన్త్రితం కృత్వా నేత్రాణ్యఞ్జయేద్యం పశ్యతి స వశీ భవతి । । ౨౫ పుష్పం ఫలం మూలం చాష్టసహస్రాభిమన్త్రితం కృత్వా యస్మై దదాతి స వశ్యో భవతి । । ౨౬ యత్కిఞ్చిన్మూలమన్త్రేణ కరోతి తత్సిధ్యతి । సర్వే గ్రహాః సుప్రీతా భవన్తి । । నగరద్వారం గత్వా అష్టసహస్రం ద్వారం నిరూపయేత్ । । ౨౭ పురం ద్వారేణ గృహ్యతే ప్రాఙ్ముఖో యజతి స ఉచ్చాటయతి । సమ్ముఖో జపతి చోరాన్విద్రావయతి । । ౨౮ తృణాని లూనయతి । కాష్ఠాని చ్ఛేదయతి । । ౨౯ ౧గజరాజేన యుద్ధయతి । జలమధ్యే సప్తరాత్రం జపేత్ । అకాలే వర్షయతి । కూపతడాగాఞ్ఛోషయతి । । ప్రతిమాం నృత్యయతి । ఆకర్షయతి । స్తమ్భయతి । యోజనశతాత్స్త్రీపురుషానాకర్షయతి । । 1.29.౩౦ గోరోచనాం చ సహస్రాభిమన్త్రితాం కృత్వా హస్తే బద్ధ్వా యోజనశతసహస్రం గత్వా పునరాగచ్ఛతి । । ౩౧ అథ మారయితుకామః ఖదిరకీలకం కృత్వా స్త్రీపురుషం విచిన్త్య హదయే నిఖనయేత్ । క్షణాదేవ మ్రియతే । । ౩౨ సర్వపాతకవిముక్తో భవతి । అగ్నితేజాః సర్వేభ్యోఽపరాజితో భవతి । । ౩౩ ఓం వకతుణ్డాయ స్వాహా । ఓం ఏకదంష్ట్రాయ స్వాహా । ఓం కృతకృష్ణాయ స్వాహా । ఓం గజకర్ణాయ స్వాహా । । ఓం లమ్బోదరాయ స్వాహా । ఓం వికటాయ స్వాహా । ఓం ధూమ్రవర్ణాయ స్వాహా । ఓం గగనకూజాయ స్వాహా । । ఓం వినాయకాయ స్వాహా । ఓం గణపతయే స్వాహా । ఓం హస్తిముఖాయ స్వాహా । । ౩౪ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే గణపతికల్పవర్ణనం నామైకోనత్రింశోఽధ్యాయః
వినాయకపూజావిధివర్ణనమ్ సుమన్తరువాచ నిమ్బమయమఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా నిత్యధూపగన్ధాదిభిరర్చయిత్వా ప్రచ్ఛన్నం శిరసి బద్ధ్వా గచ్ఛేత్ । । సర్వజనప్రియో భవతి । శ్వేతార్కమూలాఙ్గుష్ఠమాత్రం గణపతిం కృత్వా ధూపాదిభిరర్చయిత్వా సర్వాన్వర్ణాన్వశమానయతి ।। శ్వేతచన్దనమఙ్గుష్ఠమాత్రం గణపతిం కృత్వా పుష్పగన్ధాదిభిరర్చయిత్వా శుక్లచతుర్థ్యామష్టమ్యాం వా బలిం కుర్యాదష్టసహస్రం జుహుయాద్దధ్నా పాయసేన రాజానం వశమానయతి । రక్తచన్దనమయం గణపతిమఙ్గుష్ఠమాత్రం కృత్వా భౌతికం బలిం దద్యాద్దధిమధుఘృతాహుతీనాం గణపతిమష్టసహస్రం జుహుయాదాత్మప్రాపికాం ప్రజాం వశమానయతి । రక్తకరవీరమూలాఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కారయేత్ । । రక్తపుష్పగన్ధోపహారైర్బలిం దద్యాత్ । తిలలవణఘృతేనాష్టసహస్రం జుహుయాత్ । దశగ్రామాన్వశమానయతి । । శ్వేతకరవీరాఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా తిలపిష్టదధిఘృతక్షీరహరిద్రామిశ్రేణాష్టసహస్రం జుహుయాద్వేశ్యాం వశమానయతి । । అశ్వత్థమూలాఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా గన్ధపుష్పధూపబలిం దత్త్వా శతం జుహుయాచ్ఛత్రుం వశమానయతి । । అర్కమూలాఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా గన్ధపుష్పధూపబలీన్ దద్యాత్ । తిన్దుకాష్టశతం జుహుయాచ్ఛత్రుం వశమానయతి । । బిల్వమూలమయమఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా గన్ధపుష్పధూపార్చితం కృత్వా త్రిమధ్వక్తానామష్టసహస్రం జుహుయాద్రాజామాత్యాన్వశమానయతి । । శిరసి ధూపాన్ధృత్వా గచ్ఛేద్రాజద్వారం విగ్రహే జయో భవతి । హస్తిదన్తమృత్తికామయమఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కారయేత్ । । గన్ధపుష్పధూపార్చితం కృత్వా. కృష్ణచతుర్థ్యాం నగ్నో భూత్వాభ్యర్చయేత్ । సప్త వారాఞ్జపేన్నిత్యం ౧ నారీణాం సుభగో భవతి । । వృషభశృఙ్గమృత్తికాఙ్గుష్ఠమాత్రం గణపతిం కారయేత్ । గన్ధపుష్పార్చితం కృత్వా గుగ్గులుధూపం దద్యాద్ఘోషపతిం వశమానయతి । । అథ వా వల్మీకమృత్తికాంగుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కారయేత్ । కటుకతైలేన ప్రతిమాం లేపయేత్ । । ఉన్మత్తకకాష్ఠేనాగ్నిం ప్రజ్వాల్యాహుతీనామష్టసహస్రం జుహుయాత్తిలసర్షపమిశ్రేణ సర్వధూపం దద్యాత్త్రికటుకేన లేపయేత్ । । అగరుధూపం దద్యాద్రాజానం వశమానయతి । పరేషాం చ వల్లభో భవతి । రక్తచన్దనేనాత్మానం ధూపయేత్సుభగో భవతి । । ఓం గణపతయే వక్రతుణ్డాయ గజదన్తాయ గులగులేతినినాదాయ౨ చతుర్భుజాయ త్రినేత్రాయ ముశలపాశవజ్రహస్తాయ సర్వభూతదమనాయ సర్వలోకవశంకరాయ సర్వదుష్టోపఘాతజననాయ సర్వశత్రువిమర్దనాయ సర్వరాజ్యసమీహనాయ రాజానమిహ వశమానయ హన హన పచ పచ వజ్రాఙ్కుశేన గణేశ ఫట్ స్వాహా । ఓం గాం గీం గూం గైం గౌం గః స్వాహా నమః హదయం మూలమన్త్రస్య । ఓం కః శిరః, ఓం ఖః శిఖా, ఓం గః హదయమ్, ఓం గుః వక్త్రం, ఓం గైం నేత్రమ్ । ఓం ఘః కవచమ్, ఓం ఙ ఆవాహనం హదయస్య ఆవాహనాఙ్గాని భవన్తి ఓం నమః హదయం మూలమన్త్రస్య, ఓం గాః శిరః, ఓం గైః నమః శిఖా ఓం గౌః నమః కవచమ్, ఓం గం నమః నేత్రే, ఓం గః ఫట్ అస్త్రమ్ । । ఓం అఙ్గుష్ఠోల్కాయ స్వాహా ఆవాహనం హదయస్య స్వాహా విసర్జనం హదయస్య ఓం గన్ధోల్కాయ స్వాహా । । గన్ధమన్త్రః । । ఓం ధర్మభూతోల్కాయ స్వాహా । । పుష్పమన్త్రః । । దుర్జయాయ ౧ పూర్వేణ । ఓం ధూర్జటయే దక్షిణేన । ఓం లమ్బోదరాయ పశ్చిమతః । ఓం గణపతయే ఉత్తరతః । ఓం గణాధిపతయే ఐశాన్యామ్ । ఓం మహాగణపతయే ఆగ్నేయ్యామ్ । ఓం కూశ్మాణ్డాయ నైర్ఋత్యామ్ । ఓం ఏకదన్తత్రిపురఘాతినే౨ త్రినేత్రాయ వాయవ్యామ్ । ఓం మహాగణపతయే విద్మహే వక్రతుణ్డాయ ధీమహి । । తన్నో దన్తిః ప్రచోదయాత్ । । గాయత్రీ । । పద్మదంష్ట్రామాలాప్రకర్షణీపరశ్వంకుశపాశపటహముద్రా అష్టౌ ముద్రా దర్శయిత్వా తతః కర్మాణి కారయేత్ । । కృష్ణతిలాహుతీనామష్టసహస్రం జుహుయాత్ । రాజానం వశమానయేత్ । । ఆవాహనాద్యేకాదశముద్రా నైవేద్యాన్తం క్రమాద్దర్శయేత్ । । ఆరాధయేద్యేన విధినా త్రినేత్రం శూలినం హరమ్ । తేనైవారాధయేద్దేవం విఘ్నేశం గణపం నృప । । ౧ తదేవ మణ్డలం చాస్య అఙ్గన్యాసస్తథైవ చ । ఋతే మన్త్రపదానీహ సమానం సర్వమేవ హి । । ౨ పూజయేద్యస్తు విఘ్నేశమేకదన్తముమాసుతమ్ । నశ్యన్తి తస్య విఘ్నాని న చారిష్టం కదాచన । । ౩ యశ్చోపవాసం కృత్వా తు చతుర్థ్యాం పూజయేన్నరః । సర్వే తస్య సమారమ్భాః సిధ్యేయుర్నాత్ర సంశయః । ।౪ యస్యానుకూలో విఘ్నేశః శివయోః కులనన్దన । తస్యానుకూలం సర్వం స్యాజ్జగద్వై సర్వకర్మసు । । ౫ తస్మాదారాధయేదేనం భక్తిశ్రద్ధాసమన్వితః । కుఙ్కుమాగురుధూపేన తథైవోణ్డీరకస్రజా । । ౩పలలోల్లాపికాభిశ్చ జాతికోన్మత్తకైస్తథా । । ౬ శుక్లపక్షే చతుర్థ్యాం తు విధినానేన పూజయేత్ । తస్య సిధ్యతి నిర్విఘ్నం సర్వకర్మ న సంశయః । ।౭ ఏకదన్తే జగన్నాథే గణేశే తుష్టిమాగతే । పితృదేవమనుష్యాద్యాః సర్వే తుష్యన్తి భారత । । ౮ తస్మాదారాధయేదేనం సదా భక్తిపురఃసరమ్ । కర్ణలేపైస్తుణ్డికాభిర్మోదకైశ్చ౧ మహీపతే । । పూజయేత్సతతం దేవం విఘ్నవినాశాయ దన్తినమ్ । । ౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే వినాయకపూజావిధినిరూపణం నామ త్రింశోఽధ్యాయః
౯ విశేషతః స్త్రియో రాజన్పూజయన్తో గురుం నృప । గుడలవణఘృతైర్వీర సదా స్యుర్భాగ్యసంయుతాః
రాజా! ముఖ్యంగా స్త్రీలు గురువును బెల్లం, ఉప్పు, నెయ్యితో భక్తితో పూజిస్తే, వారు ఎప్పుడూ అదృష్టంతో కూడినవారవుతారు.
thumb|400px|అగ్నిచయనే అశ్వపరిక్రమణమ్ thumb|400px| ఉచ్చైఃశ్రవా నాగపఞ్చమీపూజనమ్ సుమన్తురువాచ పఞ్చమీ దయితా రాజన్నాగానాం నన్దివర్ధినీ । పఞ్చమ్యాం కిల నాగానాం భవతీత్యుత్సవో మహాన్ । । ౧ వాసుకిస్తక్షకశ్చైవ కాలియో మణిభద్రకః । ఐరావతో ధృతరాష్ట్రః౧ కర్కోటకధనఞ్జయౌ । । ఏతే ప్రయచ్ఛన్త్యభయం ప్రాణినాం ప్రాణజీవితామ్ । । ౨ పఞ్చమ్యాం స్నపయన్తీహ నాగాన్క్షీరేణ యే నరాః । తేషాం కులే ప్రయచ్ఛన్తి తేఽభయప్రాణదక్షిణామ్ । । ౩ శప్తా నాగా యదా మాత్రా దహ్యమానా దివానిశమ్ । నిర్వాపయన్తి స్నపనైర్గవాం౩ క్షీరేణ మిశ్రితైః । । ౪ యే స్నపయన్తి వై నాగాన్భక్త్యా శ్రద్ధాసమన్వితా । తేషాం కులే సర్పభయం న భవేదితి నిశ్చయః । । ౫ శతానీక ఉవాచ మాత్రా శప్తాః కథం నాగాః కిం సముద్దిశ్య కారణమ్ । కథం చానన్దకరణం కస్య వా సమ్ప్రసాదజమ్ । । ౬ సుమన్తురువాచ [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm ఉచ్చైఃశ్రవా] అశ్వరత్నం శ్వేతో జాతోఽమృతోద్భవః । తం దృష్ట్వా చాబ్రవీత్కద్రూర్నాగానాం జననీ స్వసామ్ । । ౭ అశ్వరత్నమిదం శ్వేతం సమ్ప్రేక్షేఽమృతసమ్భవమ్ । కృష్ణాంశ్చ వీక్షసే బాలాన్సర్వం శ్వేతముతామ్బరే । । ౮ వినతోవాచ సర్వశ్వేతో హయవరో నాస్య కృష్ణో న లోహితః । కథం పశ్యసి కృష్ణం త్వం వినతోవాచ తాం స్వసామ్
సుమంతుడు ఇలా చెప్పాడు: రాజా! పంచమి తేది నాగులకు ఎంతో ప్రీతికరమైనది, వారి ఆనందాన్ని పెంచేది. ఆ రోజున నాగులకు గొప్ప ఉత్సవం జరుగుతుంది.
౯ కద్రూరువాచ వీక్షేఽహమేకనయనా కృష్ణబాలసమన్వితమ్ । ద్వినేత్రా త్వం తు వినతే న పశ్యసి పణం కురు । । 1.32.౧౦ వినతోవాచ అహం దాసీ భవిత్రీ తే కృష్ణే కేశే ప్రదర్శితే । న చేద్దర్శయసే కద్రు మమ దాసీ భవిష్యసి । । ౧౧ ఏవం తే విపణం కృత్వా గతే క్రోధసమన్వితే । వినతా శయనే సుప్తా కద్రూర్జిహ్మమచిన్తయత్ । । ౧౨ ఆహూయ పుత్రాన్ప్రోవాచ బాలా భూత్వా హయోత్తమే । తిష్ఠధ్వం విపణే జేష్యే వినతాం జయగర్ద్ధినీమ్ । । ౧౩ ప్రోచుస్తే జిహ్మబుద్ధిం తాం నాగా మాతాం౧ విగృహ్య తు । అధర్మ్యమేతన్మాతస్తే న కరిష్యామ తే వచః । । ౧౪ తాఞ్శశాప రుషా కద్రూః పావకో వః ప్రధక్ష్యతి । గతే బహుతిథే కాలే పాణ్డవో జనమేజయః । । ౧౫ సర్పసత్రం స కర్తా వై భువి హ్యన్యైః సుదుష్కరమ్ । తస్మిన్సత్రే స తిగ్మాంశుః పావకో వః ప్రధక్ష్యతి । । ౧౬ ఏవం శప్త్వా రుషా కద్రూః కిఞ్చిన్నోక్తవతీ తు సా । మాత్రా శప్తాస్తథా నాగాః కర్తవ్యం నాన్వపత్సత । । ౧౭ వాసుకిం దుఃఖితం జ్ఞాత్వా బ్రహ్మా ప్రోవాచ సాన్త్వయన్ । మా శుచో వాసుకేఽత్యర్థం శృణు మద్వచన పరమ్ । । ౧౮ యాయావరకులే జాతో జరత్కారూరితి ద్విజః । భవిష్యతి మహాతేజాస్తస్మిన్కాలే తపోనిధిః
కద్రూ ఇలా అన్నది: నేను ఒక కన్నుతో చూస్తున్నాను, ఆ గుర్రానికి నల్లటి వెంట్రుకలు ఉన్నాయి. నీవు, వినతా, రెండు కన్నులతో చూస్తున్నావు కానీ నీవు చూడడం లేదు. మనిద్దరం ఒట్టు పెట్టుకుందాం.
( ౧౯ భగినీం చ జరత్కారుం తస్మై త్వం ప్రతిదాస్యసి । భవితా తస్య పుత్రోఽసావాస్తీక ఇతి విశ్రుతః । । 1.32.౨౦ స తత్సత్రం ప్రవృద్ధం వై నాగానాం భయదం మహత్ । నిషేధేత్సుమతిర్వాగ్భిరగ్ర్యాభిస్తం నవిష్యతి । । ౨౧ తదిమాం భగినీం రాజంస్తస్య త్వం ప్రతిదాస్యసి । జరత్కారుం జరత్కారోః ప్రదద్యా అవిచారయన్ । । ౨౨ యదాసౌ ప్రార్థతేఽరణ్యే యత్కిఞ్చిద్ధి వదిష్యతి । తత్కర్తవ్యమశఙ్కేన యదీచ్ఛేః శ్రేయ ఆత్మనః । । ౨౩ పితామహవచః శ్రుత్వా వాసుకిః ప్రణిపత్య చ । తథాకరోద్యథా చోక్తం యత్నం చ పరమాస్థితః । । ౨౪ తచ్ఛ్రుత్వా పన్నగాః సర్వే ప్రహర్షోత్ఫుల్లలోచనాః । పునర్జాతమివాత్మానం మేనిరే భుజగోత్తమాః । । ౨౫ తత్ర సత్రం మహాబాహో౧ తవ పిత్రా ప్రవర్తితమ్ । ఋత్విగ్భిః స హి తేనేహ సర్వలోకేషు దుష్కరమ్ । । ౨౬ ప్రోక్తం చ విష్ణునా పూర్వం ధర్మపుత్రస్య ధీమతః । అవశ్యం తస్య భవితా నాగానాం భయకారకమ్
నీవు నీ చెల్లెలైన జరత్కారును అతనికి ఇస్తావు. ఆ జరత్కారునికి పుట్టే కుమారుడు ఆస్తీకుడిగా ప్రసిద్ధి చెందుతాడు.
తతః ప్రణశ్యతే దుఃఖం తతః సంపద్యతే సుఖమ్
అప్పుడు బాధ అంతా పోయి, సుఖం కలుగుతుంది.
మజ్జాస్థానం తతో గత్వా మర్మస్థానం ప్రధావతి 1.35.
అది మజ్జలో నుండి మర్మస్థానాలకు చేరుతుంది.
నిశ్చేష్టః పతతే భూమౌ కర్ణాభ్యాం బధిరో భవేత్
ఆయన చలనం లేకుండా భూమిపై పడిపోతాడు, రెండు చెవులకూ వినిపించదు.
దండేన హన్యమానస్య దండరాజీ న జాయతే
కర్రతో కొట్టినప్పుడు, ఆ కర్ర రాజు అవ్వదు.
కేశేషు లుచ్యమానేషు నైవ కేశాన్ప్రవేదతే శిథిలాని భవంతీహ స గతాసురితి శ్రుతిః
జుట్టు పీక్కుతున్నప్పుడు ఆమెకు ఏమీ తెలియదు; ఇక్కడ అవయవాలు బలహీనంగా మారతాయి. అప్పుడే ప్రాణం విడిచిందని పెద్దలు చెబుతారు.
ఏతాని యస్య రూపాణి విపరీతాని గౌతమ
గౌతమా, ఇవే లక్షణాలు, ఇవి మారిపోయినప్పుడు ఇలా జరుగుతుంది.
బ్రహ్మ చెప్పారు: పొట్ట సరిగా ఉన్నవాడు సుఖభోగాలు అనుభవిస్తాడు; లోపలికి పోయిన పొట్ట ఉన్నవాడు ధనం కోల్పోతాడు; వంకర పొట్ట ఉన్నవాడు మాయాచారి, ఎప్పుడూ మోసగాడు.
చిప్పటి చెవులు ఉన్నవాడు రోగికి, చిన్న చెవులు ఉన్నవాడు దురదృష్టుడికి. శంఖాకార చెవి ఉన్నవాడు భూమిపై ప్రభువుగా, శత్రువులకు భయంకరంగా ఉంటాడు. రోమాలు ఎక్కువగా ఉన్న చెవులు ఉన్నవాడు దీర్ఘాయువు పొందుతాడు; విశాలమైన చెవులు ఉన్నవాడు రాజు, ఎప్పుడూ సుఖభోగాలు పొందేవాడు, దేవతలు బ్రాహ్మణులను పూజించేవాడు.
కార్తికేయుడు అడిగాడు: ఓ ప్రభూ! రాజుకు కలిగే శుభమైన అంగలక్షణాలను సంక్షిప్తంగా వివరించండి. బ్రహ్మ చెప్పారు: రాజుకు కలిగే శుభ లక్షణాలను నేను చెబుతాను, విను.
బ్రహ్మ చెప్పారు: ఇప్పుడు స్త్రీలకు కలిగే అత్యుత్తమ లక్షణాలను విను, మహాబాహువంతుడా! నేను నారదునికి చెప్పినట్లు వివరిస్తాను.
గణపతికల్ప విధానం: శతానీకుడు అడిగాడు – గకారాక్షరదేవుడు అయిన మహాగణేశుని సంపూర్ణ పూజావిధానాన్ని, మంత్రాలతో సహా వివరించు. సుమంతుడు చెప్పాడు: పూజకు ప్రత్యేకమైన తిథి, నక్షత్రం, ఉపవాసం అవసరం లేదు. యథేచ్ఛగా ఆచరించినా, కోరిన ఫలితాన్ని పొందుతారు.
సుమంతుడు చెప్పాడు: నిమ్మకాయ చెక్కతో అంగుళమంత గణపతిని తయారుచేసి, ప్రతిదినం ధూపదీపాదులతో పూజించి, రహస్యంగా తలపై ధరించి బయటకు వెళ్ళితే అందరికీ ప్రియుడవుతాడు.
శివాచతుర్థీ పూజనమ్ సుమన్తురువాచ శివా శాన్తా సుఖా రాజంశ్చతుర్థీ త్రివిధా స్మృతా । మాసి భాద్రపదే శుక్లా శివా లోకేషు పూజితా । । ౧ తస్యాం స్నానం తథా దానముపవాసో జపస్తథా । క్రియమాణం శతగుణం ప్రసాదాద్దన్తినో నృప । । ౨ గుడలవణఘృతానాం తు దానం శుభకరం స్మృతమ్ । గుడాపూపైస్తథా వీర పుణ్యం బ్రాహ్మణభోజనమ్ । । ౩ యాస్తస్యాం నరశార్దూల పూజయన్తి సదా స్త్రియః । గుడలవణపూపైశ్చ శ్వశ్రూం శ్వసురమేవ చ । ।౪ తాః సర్వాః సుభగాః స్యుర్వే౧ విఘ్రేశస్యానుమోదనాత్ । కన్యకా తు విశేషేణ విధినానేన పూజయేత్ । । ౫ ( ఇతి శివాకల్పః) సుమన్తురువాచ మాఘే మాసి తథా శుక్లా యా చతుర్థీ మహీపతే । సా శాన్తా శాన్తిదా నిత్యం శాన్తిం కుర్యాత్సదైవ హి । । ౬ స్నానదానాదికం కర్మ సర్వమస్యాం కృతం విభో । భవేత్సహస్రగుణితం ప్రసాదాత్తస్య౨ దన్తినః । । ౭ కృతోపవాసో యస్తస్యాం పూజయేద్వి ఘ్ననాయకమ్ । తస్య హోమాదికం కర్మ భవేత్సాహస్రికం నృప । । ౮ లవణం చ గుడం శాకం గుడపూపాంశ్చ భారత । దత్త్వా భక్త్యా తు విప్రేభ్యః ఫలం సాహస్రికం భజేత్
శివా చతుర్థి పూజ: సుమంతుడు చెప్పాడు – శాంతమైన, మంగళకరమైన శివా చతుర్థి మూడు రూపాల్లో గుర్తించబడుతుంది. భాద్రపద మాసంలో శుక్లపక్షంలో వచ్చే శివా చతుర్థి ప్రజల్లో పూజించబడుతుంది. ఆ రోజున స్నానం, దానం, ఉపవాసం, జపం చేయడం వంద రెట్లు ఫలితాన్ని ఇస్తుంది, దంతినికి ప్రీతి కలిగినవారికి. గుడ్లవణం, నెయ్యి దానం శుభదాయకం. గుడిపిండి పూరెలు తయారు చేసి బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడం పుణ్యప్రదం. ఆ రోజున స్త్రీలు ఎవరైతే గుడ్లవణపు పూరెలు, శ్వశురువారికి, మామగారికి పూజగా సమర్పిస్తారో, వారందరికీ విఘ్నేశ్వరుని అనుగ్రహంతో సౌభాగ్యం కలుగుతుంది. ముఖ్యంగా కన్యలు ఈ విధంగా పూజ చేయాలి.
౩౮ శర్వాయ శర్వపుత్రాయ క్షోణ్యుత్సఙ్గభవాయ చ । కుజాయ లలితాఙ్గాయ లోహితాఙ్గాయ వై తథా । । ౩౯ ఓంకారపూర్వకైర్మన్త్రైః స్వాహాకారసమన్వితైః । అష్టోత్తరశతం వీర అర్ధార్ధమర్ధమేవ చ । । 1.31.౪౦ ఏతైర్మన్త్రపదైర్భక్త్యా శక్త్యా వా కామతో నృప । ఖాదిరైః సుసమిద్భిస్తు చాజ్యదుగ్ధైర్యవైస్తిలైః । । ౪౧ భక్ష్యైర్నానావిధైశ్చాన్యైః శక్త్యా భక్త్యా సమన్వితః । హుత్వాహుతీస్తతో౪ వీర దేవం సంస్థాపయేత్క్షితౌ । । ౪౨ సౌవర్ణం రాజతం వాపి శక్త్యా దారుమయం నృప । దేవదారుమయం వాపి శ్రీఖణ్డచన్దనైరపి । । ౪౩ తామ్రే పాత్రే రౌప్యమయే చాజ్యకుఙ్కుమకేసరైః । అన్యైర్వా లోహితైర్వాపి పుష్పైః పత్రైః ఫలైరపి । । రక్తైశ్చ వివిధైర్వీర అథ వా శక్తితోఽర్చయేత్
శర్వునికి, శర్వుని కుమారునికి, భూమి ఒడిలో పుట్టినవారికి, కుజునికి, సుందరమైన అవయవాలు కలిగినవారికి, ఎర్రని దేహం కలిగినవారికీ — ఓం కారంతో మొదలయ్యే మంత్రాలతో, స్వాహా పదంతో కూడిన మంత్రాలను, వంద ఎనిమిది సార్లు లేదా అరవై నాలుగు సార్లు భక్తితో లేదా శక్తి మేరకు జపించాలి. వీటిని ఖాదిర వృక్షపు కండెలతో, నెయ్యి, పాలు, యవాలు, నువ్వులు, ఇతర రకాల భక్ష్యాలతో, శక్తి మేరకు, భక్తితో హోమం చేసి, ఆ దేవతను భూమిపై ప్రతిష్ఠించాలి. బంగారం, వెండి, శక్తి మేరకు కలపతో, దేవదారు కలపతో, గంధపు చెక్కతో చేసిన విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించవచ్చు. తామ్ర పాత్రలో, వెండి పాత్రలో, నెయ్యి, కుంకుమ, కేశరంతో, లేదా ఇతర ఎర్రని పువ్వులతో, ఆకులతో, పండ్లతో, రక్తవర్ణ పుష్పాలతో కూడా శక్తి మేరకు పూజించాలి.
౪౪ యావద్విసృజతే విత్తం విత్తవాన్వీర భక్తితః । తావద్వివర్ధతే పుణ్యం దాతుం శతసహస్రికమ్ । । ౪౫ అన్యే తామ్రమయే పాత్రే వంశజే మృన్మయేఽపి వా । పూజయన్తి నరాః శక్త్యా కృత్వా కుఙ్కుమకేశరైః । । పురుషాకృతికృతం పాత్ర ఇమం మన్త్రైః సమర్చయేత్ । । ౪౬ అగ్రిర్మూర్ధేతి మన్త్రేణ గన్ధపుష్పాదిభిస్తథా । ధూపైరభ్యర్చ్య విధివద్బ్రాహ్మణాయ ప్రదీయతే । । ౪౭ గుడౌదనం ఘృతం క్షీరం గోధూమాఞ్ఛాలితణ్డులాన్ ।।। అవేక్ష్య శక్తిం దద్యాద్వై దరిద్రో విత్తవాంస్తథా । । ౪౮ విత్తశాఠ్యం న కర్తవ్యం విద్యమానే ధనే నృప । విత్తశాఠ్యం హి కుర్వాణో నాముత్ర బలభాగ్భవేత్ । ।౪ ౯ శతానీక ఉవాచ అఙ్గారకేణ సంయుక్తా చతుర్థీ నక్తభోజనైః । ఉపోష్యా కతిమాత్రా తు ఉతాహో సకృదేవ తు
ఓ వీరా! ఎవరు భక్తితో ధనాన్ని దానం చేస్తారో, వారు ఎంతకాలం ఇస్తారో అంతకాలం వారి పుణ్యం పెరుగుతుంది. లక్ష రూపాయలు దానం చేయాలి. మరికొందరు తామ్ర పాత్రలో, వంశంలో వచ్చినవారు లేదా మట్టి పాత్రలోనైనా, కుంకుమ, కేశరాలతో అలంకరించి, మన్త్రాలతో పురుషాకృతి రూపంలో పూజిస్తారు. 'అగ్నిర్మూర్తి' అనే మంత్రంతో, గంధం, పువ్వులు, ధూపాలతో పూజించి, బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి. బెల్లంతో చేసిన అన్నం, నెయ్యి, పాలు, గోధుమలు, వడిపప్పు అన్నం — వీటిని శక్తి మేరకు ధనవంతుడు, పేదవాడు కూడా ఇవ్వాలి. ధనం ఉన్నప్పుడు దానం చేయకుండా మోసం చేయకూడదు. ధనంలో మోసం చేసే వారు పరలోకంలో ఫలితాన్ని పొందరు. అంగారకుడితో కూడిన చవితి రోజున ఉపవాసంగా ఉండాలి, ఆ రాత్రి మాత్రమే భోజనం చేయాలి, లేదా ఒక్కసారి అయినా ఉపవాసం చేయాలి.
1.31.౫౦ సుమన్తురువాచ చతుర్థీ సా చతుర్థీ సా యదాఙ్గారకసంయుతా । ఉపోష్యా తత్ర తత్రైవ ప్రదేయో విధివద్గుడః । । ౫౧ ఉపోష్య నక్తేన విభో చతస్రః కుజసంయుతా । చతుర్థ్యాం చ చతుర్థ్యాం చ విధానం శృణు యాదృశమ్ । । ౫౨ సౌవర్ణం తు కుజం కృత్వా సవినాయకమాదరాత్ । దశసౌవర్ణికం ముఖ్యం దశార్ధమర్ధమేవ చ । ।౫ ౩ సౌవర్ణపాత్రే రౌప్యే వా భక్త్యా తామ్రమయేఽపి వా । వింశత్పలాని పాత్రాణి వింశత్యర్ధపలాని వా । । ౫౪ వింశత్కర్షాణి వా వీర వింశదర్ధార్ధమేవ వా । రౌప్యసఙ్ఖ్యం పలం కార్యం పలార్ధమర్ధమేవ చ । । ౫౫ శక్త్యా విత్తైశ్చ భక్త్యా చ పాత్రే తామ్రమయేఽపి తు । ప్రతిష్ఠాప్య గ్రహేశం వై వస్త్రైః సమ్పరివేష్టితమ్ । । వివిధైః సాధకై రక్తైః పుష్పై రక్తైః సమన్వితమ్ । । ౫౬ బ్రాహ్మణాయ సదా దద్యాద్దక్షిణాసహితం నృప । వాచకాయ మహాబాహో గుణినే శ్రేయసే నృప । । ౫౭ ఇతి తే కథితా పుణ్యా తిథీనాముత్తమా తిథిః । యాముపోష్య నరో రూపం దివ్యమాప్నోతి భారత । । ౫౮ కాన్త్యాత్రేయసమం వీరం తేజసా రవిసన్నిభమ్ । ప్రభయా రవికల్పం చ సమీరబలసంశ్రితమ్ । । ౫౯ ఈదృగ్రూపం సమాప్యేహ యాతి భౌమసదో నృప । ప్రసాదాద్విఘ్ననాథస్య తథా గణపతేర్నృప । । 1.31.౬౦ పఠతాం శృణ్వతాం రాజన్కుర్వతాం చ విశేషతః । బ్రహ్మహత్యాదిపాపాని క్షీయన్తే నాత్ర సంశయః । । ఋద్ధిం వృద్ధిం తథా లక్ష్మీం లభతే నాత్ర సంశయః । । । ౬౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే సుఖావహాఙ్గారకచతుర్థీవ్రతనిరూపణం నామైకత్రింశోఽధ్యాయః
సుమంతుడు ఇలా చెప్పాడు: అంగారకునితో కూడిన చవితి రోజున తప్పక ఉపవాసంగా ఉండాలి. ఆ రోజున బెల్లాన్ని విధిగా దానం చేయాలి. అంగారకునితో కూడిన నాలుగు చవితులు ఉపవాసంగా ఉండాలి. చవితి రోజున చేసే విధానాన్ని విను. బంగారంతో కుజుని, వినాయకునితో కలిపి, భక్తితో తయారు చేయాలి. పది బంగారు ముద్రలు లేదా వాటి సగం, లేదా పది సగం బంగారు ముద్రలు ఇవ్వాలి. బంగారు పాత్రలో, వెండి పాత్రలో, లేదా తామ్ర పాత్రలో భక్తితో, ఇరవై తులాల పాత్రలు లేదా వాటి సగం, ఇరవై కర్షాలు లేదా వాటి సగం ఇవ్వాలి. వెండి తులం లేదా సగం కూడా శక్తి మేరకు తామ్ర పాత్రలో పెట్టి, గ్రహాధిపతిని ప్రతిష్ఠించి, వస్త్రాలతో చుట్టి, ఎర్రని పువ్వులతో అలంకరించి, ఎప్పుడూ బ్రాహ్మణునికి దక్షిణాతో కలిపి ఇవ్వాలి. మంచి విద్యావంతుడైన వాచకునికి, గుణవంతుడికి ఇవ్వాలి. ఇవే ఉత్తమమైన పుణ్యదాయకమైన తిథులు. వీటిని ఉపవాసంగా ఉండి పాటిస్తే, మనిషి దివ్యమైన రూపాన్ని పొందుతాడు. అతని కాంతి అత్రేయునితో సమానంగా, తేజస్సు సూర్యునితో పోల్చదగినదిగా ఉంటుంది. అతని ప్రభ సూర్యుని వంటి వెలుగుగా, గాలి బలంతో కూడినదిగా ఉంటుంది. ఇలాంటి రూపాన్ని పొందినవాడు భూమలోకంలో స్థానం పొందుతాడు. విఘ్నేశ్వరుని, గణపతిని అనుగ్రహంతో ఇలాంటి ఫలితాన్ని పొందుతాడు. ఎవరు చదువుతారో, వినుతారో, పాటిస్తారో వారికి బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాలు నశిస్తాయి — ఇందులో సందేహం లేదు. ఐశ్వర్యం, వృద్ధి, లక్ష్మిని పొందుతారు — ఇందులో కూడా సందేహం లేదు.
బ్రాహ్మణం భోజయేత్పశ్చాద్ ఘృతపాయసమోదకైః । ।౪ ౯ అనన్తో వాసుకిః శఙ్ఖః పద్మః కమ్బల ఏవ చ । తథా కర్కోటకో నాగో నాగో హ్యశ్వతరో నృప । । 1.32.౫౦ ధృతరాష్ట్రః శఙ్ఖపాలః కాలియస్తక్షకస్తథా । పిఙ్గలశ్చ తథా నాగో మాసి మాసి ప్రకీర్తితాః । । ౫౧ వత్సరాన్తే పారణం స్యాద్బ్రాహ్మణాన్భోజయేద్బహూన్ । ఇతిహాసవిదే నాగం గైరికేణ కృతం నృప । । తథార్చనా ప్రదాతవ్యా వాచకాయ మహీపతే । । ౫౨ ఏష వై నాగపఞ్చమ్యా౫ విధిః ప్రోక్తా బుధైర్నృప । తవ పిత్రా కృతశ్చైవ పితుర్మోక్షాయ భారత । । ౫౩ త్వమేకమేకం వై వీర పఞ్చమ్యాం భరతర్షభ । సువర్ణభారనిష్పన్నం నాగం దత్త్వా తథా చ గామ్ । । ౫౪ వ్యాసాయ కురుశార్దూల పితురానృణ్యమాప్నుయాః । తవ పిత్రా కృతా హ్యేవం పఞ్చమ్యుపాసనా నృప । । ౫౫ ఉత్సృజ్య నాగతాం వీర తవ పూర్వపితామహః । పుష్పోత్తరం సదో గత్వా తథా పుష్పసదో నృప । । ౫౬ సునాసీరసదో గత్వా తదా భర్గసదో గతః । స్వభూసదస్తతో గత్వా కఞ్జజస్య సదో గతః । । ౫౭ అన్యేఽపి యే కరిష్యన్తి ఇదం వ్రతమనుత్తమమ్ । దష్టకో మోక్ష్యతే తేషాం శుభం స్థానమవాప్స్యతి । । ౫౮ యశ్చేదం శృణుయాన్నిత్యం నరః౧ శ్రద్ధాసమన్వితః । కులే తస్య న నాగేభ్యో భయం భవతి కుత్రచిత్ । । ౫౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి పఞ్చమీకల్పే నాగపఞ్చమీవ్రతవర్ణనం నామ ద్వాత్రింశోఽధ్యాయః
తర్వాత బ్రాహ్మణుడికి నెయ్యితో చేసిన పాయసం, తీపి పానీయాలు పెట్టి భోజనం చేయించాలి. అనంతుడు, వాసుకి, శంఖుడు, పద్ముడు, కంబలుడు, అలాగే కర్కోటకుడు, అశ్వతరుడు, ధృతరాష్ట్రుడు, శంఖపాలుడు, కాలియుడు, తక్షకుడు, పింగళుడు ఇలా ప్రతి నెలా పేర్లు చెప్పబడ్డాయి. సంవత్సరం చివర్లో పరాణం చేసి, అనేకమంది బ్రాహ్మణులను భోజనం పెట్టాలి. పురాణాలు చెప్పేవారికి నాగుడిని గిరికతో చేసిన విగ్రహాన్ని సమర్పించాలి. ఇదే నాగపంచమి వ్రత విధానం అని జ్ఞానులు చెప్పారు. నీ తండ్రి కూడా ఇదే విధంగా చేశాడు, అతని మోక్షార్థం. నీవు కూడా పంచమి రోజున ఒక్కొక్క నాగుడిని బంగారం, ఆవుతో కలిపి దానం చేసి, వ్యాసునికి సమర్పిస్తే నీ తండ్రి ఋణం తీరుతుంది. నీ తండ్రి ఈ విధంగా నాగపంచమి వ్రతాన్ని ఆచరించాడు. నీ పూర్వీకుడు నాగలోకాన్ని వదిలి పుష్పసదనానికి వెళ్లాడు, అక్కడి నుంచి మరొక లోకానికి వెళ్లాడు, చివరికి స్వభూమిలోకి చేరాడు. మరెవరైనా ఈ గొప్ప వ్రతాన్ని ఆచరిస్తే, నాగు కాటుకు గురైనవారు విముక్తి పొందుతారు, మంచి స్థానం పొందుతారు. ఎవరు ఈ వ్రత కథను నిత్యం భక్తితో వినితే, వారి వంశంలో ఎక్కడా నాగుల భయం ఉండదు.
సర్పభేదమ్ శతానీక ఉవాచ సర్పాణాం కతి రూపాణి కే వర్ణాః కిం చ లక్షణమ్ । కా జాతిస్తు భవేత్తేషాం కేషు యోనికులేషు వా । । ౧ సుమన్తురువాచ పురా మేరౌ నగవరే కశ్యపం తపసాం నిధిమ్ । ప్రణమ్య శిరసా భక్తయా గౌతమో వాక్యమబ్రవీత్ । । ౨ సర్పాణాం కతి రూపాణి కిం చిహ్నం కిం చ లక్షణమ్ । జాతిం కులం తధా వర్ణాన్బ్రూహి సర్వం ప్రజాపతే । । ౩ కథం వా జాయతే సర్పః కధం ముఞ్చేద్విషం ప్రభో । విషవేగాః కతి ప్రోక్తాః కత్యేవ విషనాడికాః । ।౪ దంష్ట్రాః కతివిధాః ప్రోక్తాః కిం ప్రమాణం విషాగమే । గృహ్ణీతే తు కదా గర్భం కథం చేహ ప్రసూయతే । । ౫ కీదృశీ స్త్రీ పుమాంశ్చైవ కీదృశశ్చ నపుంసకః । కిం నామ దశనం చైవ ఏతత్కథయ సువ్రత । । ౬ తస్య౧ తద్వచనం శ్రుత్వా కశ్యపః ప్రత్యభాషత । శృణు గౌతమ తత్త్వేన సర్పాణామిహ లక్షణమ్ । ।౭ మాస్యాషాఢే తథా జ్యేష్ఠే ప్రమాద్యన్తి భుజఙ్గమాః । తతో నాగోఽథ నాగీ చ మైథునే సమ్ప్రపద్యతే । । ౮ చతురో వార్షికాన్మాసాన్నాగీ గర్భమధారయత్ । తతః కార్త్తికమాసే తు అణ్డకాని ప్రసూయతే । । ౯ అణ్డకానాం తు విజ్ఞేయే ద్వేశతే ద్వే చ వింశతీ । తాన్యేవ భక్షయేత్సా తు భోగైకం ఘృణయా త్యజేత్ । । 1.33.౧౦ స్వర్ణార్కవర్ణాద్వై తస్మాత్పుమాన్సఞ్జాయతేఽణ్డకాత్ । తాన్యేవ ఖాదతే సర్ప అహోరాత్రాణి వింశతిమ్ । । ౧౧ స్వర్ణకేతకవర్ణాభాద్దీర్ఘరాజీవసన్నిభాత్ । తస్మాదుత్పద్యతే స్త్రీ వై అణ్డాద్బ్రాహ్మణసత్తమ । । ౧౨ శిరీషపుష్పవర్ణాభాదణ్డకాత్స్యాన్నపుంసకః । తతో భినత్తి చాణ్డాని షణ్మాసేన తు గౌతమ । । ౧౩ తతస్తే ప్రీతిసమ్బన్ధాత్స్నేహం బధ్నన్తి బాలకాః । తతోఽసౌ సప్తరాత్రేణ కృష్ణో భవతి పన్నగః । । ౧౪ ఆయుఃప్రమాణం సర్పాణాం శతం వింశోత్తరం స్మృతమ్ । మృత్యుశ్చాష్టవిధో జ్ఞేయః శృణుష్వాత్ర యథాక్రమమ్ । । ౧౫ మయూరాన్మానుషాద్వాపి చకోరాద్గోఖురాత్తథా
శతానీకుడు అడిగాడు: పాములకు ఎన్ని రూపాలు ఉంటాయి? వాటి రంగులు ఏమిటి? వాటి లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయి? వాటి వంశాలు, జన్మస్థానాలు ఏమిటి? సుమంతుడు ఇలా చెప్పాడు: ఒకప్పుడు మెరుపర్వతంపై కశ్యపుడు తపస్సు చేస్తుండగా, గౌతముడు ఆయనకు నమస్కరించి ఇలా అడిగాడు: 'పాములకు ఎన్ని రూపాలు? వాటి గుర్తులు, లక్షణాలు ఏమిటి? వాటి జాతి, వంశం, రంగులు వివరంగా చెప్పండి.' పాములు ఎలా పుడతాయి? ఎలా విషాన్ని విడుస్తాయి? విషానికి ఎన్ని రకాలు, ఎన్ని నాళికలు ఉంటాయి? దంతాలు ఎన్ని విధాలుగా ఉంటాయి? విషం ఎలా వస్తుంది? పాము ఎప్పుడు గర్భాన్ని ధరిస్తుంది? ఎలా పిల్లలు పుడతాయి? ఆడపాము, మగపాము, నపుంసక పాము ఎలా ఉంటాయి? దంతాల పేర్లు ఏమిటి? ఇవన్నీ చెప్పండి.' ఆయన మాటలు విని కశ్యపుడు ఇలా చెప్పాడు: 'గౌతమా! పాముల లక్షణాలు నిశితంగా విను. జ్యేష్ఠ, ఆషాఢ మాసాల్లో పాములు ఉల్లాసంగా ఉంటాయి. ఆ సమయంలో నాగుడు, నాగిని కలిసిపోతారు. నాగిని నాలుగు నెలలు గర్భాన్ని ధరించి, కార్తీక మాసంలో గుడ్లు పెడుతుంది. ఆ గుడ్లు ఇరవై రెండు ఉంటాయి. వాటిలో కొన్ని తానే తినేస్తుంది, ఒక్కటి మాత్రమే వదిలేస్తుంది. ఆ గుడ్లలోంచి బంగారు రంగు, అగ్నివర్ణం కలిగిన మగపాము పుడుతుంది. ఇరవై రాత్రులు ఆ పాము గుడ్లను తింటూ ఉంటుంది. సువర్ణ కేతక వర్ణం, పొడవుగా ఉండే ఆడపాము కూడా పుడుతుంది. శిరీషపువ్వు వర్ణంలో నపుంసక పాము పుడుతుంది. ఆ పాము ఆరు నెలల్లో గుడ్లను పగలగొడుతుంది. పిల్లలు ప్రేమతో కలిసిపోతారు. ఏడవ రోజు నల్లగా మారుతుంది. పాముల ఆయుష్షు నూరు ఇరవై సంవత్సరాలు. మరణానికి ఎనిమిది విధాలున్నాయి. వాటిని వరుసగా విను.'
బిడాలాన్నకులాచ్చైవ వరాహాద్వృశ్చికాత్తథా । । ఏతేషాం యది ముచ్యేత జీవేద్వింశోత్తరం శతమ్ । । ౧౬ సప్తాహే తు తతః పూర్ణే దంష్ట్రాణాం చాధిరోహణమ్ । విషస్యాగమనం తత్ర నిక్షిపేచ్చ పునః పునః । । ౧౭ ఏవం జ్ఞాత్వా తు తత్త్వేన విషకర్మ్మారభేత వై । ఏకవింశతిరాత్రేణ విషదంష్ట్రా సుజాయతే । । నాగీపార్శ్వసమావర్తీ బాలసర్పః స ఉచ్యతే । । ౧౮ పఞ్చవింశతిరాత్రస్తు సద్యః ప్రాణహరో భవేత్ । షణ్మాసాజ్జాతమాత్రస్తు కఞ్చుకం వై ప్రముఞ్చతి । । ౧౯ పాదానాం చాపి విజ్ఞేయే ద్వే శతే ద్వే చ వింశతీ । గోలోమసదృశాః పాదాః ప్రవిశన్తి క్రమన్తి చ । । 1.33.౨౦ సన్ధీనాం చాస్య విజ్ఞేయే ద్వేశతే వింశతీ తథా । అంగుల్యశ్చాపి విజ్ఞేయా ద్వే శతే వింశతీ తథా । । ౨౧ అకాలజాతా యే సర్పా నిర్విషాస్తే ప్రకీర్తితాః । పఞ్చసప్తతివర్షాణి ఆయుస్తేషాం ప్రకీర్తితమ్ । । ౨౨ రక్తపీతశుక్లదన్తా అనీలా మన్దవేగినః । ఏతే అల్పాయుషో జ్ఞేయో అన్యే చ భీరవః స్మృతా । । ౨౩ ఏకం చాస్య భవేద్వక్త్రం ద్వే జిహ్వే చ ప్రకీర్తితే । ద్వాత్రింశద్దశనాః ప్రోక్తాః పన్నాగానాం న సంశయః । । ౨౪ తేషాం మధ్యే చతస్రస్తు దంష్ట్రా యాః సువిషావహాః । మకరీ కరాలీ కాలరాత్రీ యమదూతీ తథైవ చ । । ౨౫ సర్వాసాం చైవ దంష్ట్రాణాం దేవతాః పరికీర్తితాః । ప్రథమా బ్రహ్మదేవత్యా ద్వితీయా విష్ణుదేవతా । । తృతీయా రుద్రదేవత్యా చతుర్థీ యమదేవతా । । ౨౬ హీనా ప్రమాణతః సా తు వామనేత్రం సమాశ్రితా । నాస్యాం మన్త్రాః ప్రయోక్తవ్యా నౌషధం నైవ భేషజమ్ । । ౨౭ వైద్యః పరాఙ్ముఖో యాతి మృత్యుస్తస్యా విలేఖనాత్ । చికిత్సా న బుధైః కార్యా తదన్తం తస్య జీవితమ్ । । ౨౮ మకరీం మాసికాం విద్యాత్కరాలీ చ ద్విమాసికా । కాలరాత్రీ భవేత్త్రీణి చతురో యమదూతికా । । ౨౯ మకరీం గుడౌదనం౧ దద్యాత్కషాయాన్నం కరాలికామ్ । కాలరాత్రీం కటుయుతం దూతీం వై సాన్నిపాతికమ్ । । 1.33.౩౦ మకరీ శస్త్రకం విద్యాత్కరాలీ కాకపాదికా । కరాకృతిః కాలరాత్రిర్యామ్యా కూర్మాకృతిః స్మృతా । । ౩౧ మకరీ వాతులా జ్ఞేయా కరాలీ పైత్తికీ స్మృతా । కఫాత్మికా కాలరాత్రీ యమదూతీ సాన్నిపాతకీ । । ౩౨ శుక్లా తు మకరీ జ్ఞేయా కరాలీ రక్తసన్నిభా । కాలరాత్రీ భవేత్పీతా కృష్ణా చ యమదూతికా । । ౩౩ వామా శుక్లా చ కృష్ణా చ రక్తా పీతా చ దక్షిణా । సమాసేన తు వక్ష్యామి యథైతా వర్ణతః స్మృతాః । । ౩౪ శుక్లా తు బ్రాహ్మణీ జ్ఞేయా రక్తా తు క్షత్రియా స్మృతా । వైశ్యా తు పీతికా జ్ఞేయా కృష్ణా శూద్రా తు కథ్యతే । । అతః పరం ప్రవక్ష్యామి దంష్ట్రాణాం విషలక్షణమ్ । । ౩౫ దంష్ట్రాణాం తు విషం నాస్తి నిత్యమేవ భుజఙ్గమే । దక్షిణం నేత్రమాసాద్య విషం సర్పస్య తిష్ఠతి । । ౩౬ సఙ్కుద్ధస్యేహ సర్పస్య విషం గచ్ఛతి మస్తకే । మస్తకాద్ధమనీం యాతి తతో నాడీషు గచ్ఛతి । । ౩౭ నాడీభ్యః పద్యతే దంష్ట్రాం విషం తత్ర ప్రవర్తతే । తత్సర్వం కథయిష్యామి యథావదనుపూర్వశః । । ౩౮ అష్టభిః కారణైః సర్పో దశతే నాత్ర సంశయః । ఆక్రాన్తో దశతే పూర్వం ద్వితీయం పూర్వవైరిణమ్ । । ౩౯ తృతీయం దశతే భీతశ్చతుర్థం మదదర్పితః । పఞ్చమం తు క్షుధావిష్టః షష్ఠం చేహ విషోల్బణః । । సప్తమం పురరక్షార్థమష్టమం కాలచోదితః । । 1.33.౪౦ యస్తు సర్పో దశిత్వా౩ తు ఉదరం పరివర్తయేత్ । బలభుగ్నాకృతిం దంష్ట్రామాక్రాన్తం తం వినిర్దిశేత్ । ।౪ ౧ యస్య సర్పేణ దష్టస్య గభీరం దృశ్యతే వ్రణమ్ । వైరదష్టం విజానీయాత్కశ్యపస్య వచో యథా । ।౪ ౨ ఏకం దంష్ట్రాపదం యస్య అవ్యక్తం న చ కల్పితమ్ । భీతదష్టం విజానీయాద్యథోవాచ ప్రజాపతిః । । ౪౩ యస్య సర్పేణ దష్టస్య రేఖా దన్తస్య జాయతే । మదదష్టం విజానీయాత్కశ్యపస్య వచో యథా । । ౪౪ ద్వే చ దంష్ట్రాపదే యస్య దృశ్యన్తే చ మహాక్షతమ్ । క్షుధావిష్టం విజానీయాద్యథోవాచ ప్రజాపతిః । । ౪౫ ద్వే దంష్ట్రే యస్య దృశ్యేతే క్వచిద్రుధిరసఙ్కులే । విషోల్బణం విజానీయాద్దంశం తం నాత్ర సంశయః । । ౪౬ అపత్యరక్షణార్థాయ జానీయాత్తం న సంశయః । యత్తు కాకపదాకారం త్రిభిర్దన్తైస్తు లక్షితమ్ । । ౪౭ మహానాగ ఇతి ప్రోక్తం కాలదణ్డం వినిర్దిశేత్ । త్రివిధం దష్టజాతైస్తు లక్షణం సముదాహృతమ్ । ।౪౮ దష్టానుపీతం విజ్ఞేయం కశ్యపస్య వచో యథా । విషభాగాత్తు సర్పస్య త్రిభాగస్తత్ర సంక్రమేత్ । । ౪౯ ఉదరం దర్శయేద్యస్తు ఉద్ధతం తం వినిర్దిశేత్ । ఛర్దితం విషవేగేన నిర్విషః పన్నగో భవేత్ । । 1.33.౫౦ అసాధ్యశ్చాపి విజ్ఞేయశ్చతుర్దంష్ట్రాభిపీడితః । గ్రీవాభఙ్గో భవేత్కిఞ్చిత్సన్దష్టో విషయోగతః । । ఇతో దంశస్తతః శుద్ధో వ్యన్తరః పరికీర్తితః । । ౫౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి పఞ్చమీకల్పే సర్పదంష్ట్రావర్ణనం నామ త్రయస్త్రింశోఽధ్యాయః
పిల్లి, ముంగిస, పంది, చెయ్యిపాము, తేలిపోతే, ఆ పాము నూరు ఇరవై సంవత్సరాలు బతుకుతుంది. ఏడు రోజులకు దంతాలు పూర్తిగా వస్తాయి. విషం కూడా వస్తుంది. అది మళ్లీ మళ్లీ చేరుతుంది. ఇలా తెలుసుకుని విషచికిత్స చేయాలి. ఇరవై ఒకటవ రోజుకు విషదంతాలు కలిగిన పాము పుడుతుంది. నాగిని పక్కనే ఉండే చిన్న పామును 'బాలసర్పం' అంటారు. ఇరవై ఐదు రోజులకు అది ప్రాణహంతకంగా మారుతుంది. ఆరు నెలలకు పుట్టిన వెంటనే పాము తన చర్మాన్ని విడిచిపెడుతుంది. పాముకు రెండు వందల ఇరవై కాళ్లు ఉంటాయి. అవి గోమయపు పాదాల్లా ఉంటాయి. సంధులు కూడా రెండు వందల ఇరవై ఉంటాయి. వేలు కూడా అంతే ఉంటాయి. కాలానికి ముందే పుట్టిన పాములు విషం లేనివిగా చెప్పబడతాయి. వాటి ఆయుష్షు డెబ్బై ఐదు సంవత్సరాలు. ఎరుపు, పసుపు, తెలుపు దంతాలు, నీలం రంగు, నెమ్మదిగా కదిలే పాములు తక్కువ ఆయుష్షు కలవిగా, మిగతావి భయంకరంగా ఉంటాయి. ఒక నోటిలో రెండు నాలుకలు, ముప్పై రెండు దంతాలు ఉంటాయి. వాటిలో నాలుగు దంతాలు విషం కలిగినవి. అవి మకరీ, కరాళి, కాలరాత్రి, యమదూతి అని పిలుస్తారు. ప్రతి దంతానికి దేవతలు ఉంటారు. మొదటిది బ్రహ్మదేవత, రెండవది విష్ణుదేవత, మూడవది రుద్రదేవత, నాలుగవది యమదేవత. చిన్నదంతం వామననేత్రంలో ఉంటుంది. దానికి మంత్రాలు, ఔషధాలు పనికిరావు. వైద్యుడు వెనక్కి తిరిగి పోతాడు, మృత్యం తప్పదు. మకరీ నెలరోజులకు, కరాళి రెండు నెలలకు, కాలరాత్రి మూడు నెలలకు, యమదూతి నాలుగు నెలలకు ప్రాణహాని కలిగిస్తుంది. మకరీకి గుడౌదనాన్ని, కరాళికి కషాయాన్ని, కాలరాత్రికి కటువైన ఆహారం, దూతికి మిశ్రమమైన ఆహారం ఇవ్వాలి. మకరీ శస్త్రచికిత్సకు, కరాళి కాకపాదికకు, కాలరాత్రి చేతి ఆకారానికి, యమదూతి తాబేలు ఆకారానికి సమానం. మకరీ వాతపిత్తానికి, కరాళి పిత్తానికి, కాలరాత్రి కఫానికి, యమదూతి మిశ్రమ దోషానికి చెందుతాయి. మకరీ తెలుపు, కరాళి ఎరుపు, కాలరాత్రి పసుపు, యమదూతి నల్లగా ఉంటాయి. ఎడమవైపు తెలుపు, నల్ల, ఎరుపు, పసుపు రంగులు ఉంటాయి. తెలుపు బ్రాహ్మణి, ఎరుపు క్షత్రియ, పసుపు వైశ్య, నల్ల శూద్ర అని చెప్పబడతాయి. ఇకపై దంతాల విషలక్షణాలు చెబుతాను. పాముల దంతాల్లో ఎప్పుడూ విషం ఉండదు. కుడి కన్ను దగ్గర విషం నిలుస్తుంది. పాము కోపంగా ఉన్నప్పుడు విషం తలవైపు చేరి, అక్కడి నుంచి నాళాల్లోకి వెళ్తుంది. నాళాల నుంచి దంతాలకు చేరి, అక్కడే విషం ప్రవహిస్తుంది. పాము ఎనిమిది కారణాల వల్ల కరిస్తుంది: దెబ్బతిన్నప్పుడు, శత్రువును చూసినప్పుడు, భయపడి, కోపంతో, ఆకలితో, విషం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు, పిల్లలను రక్షించేందుకు, కాలప్రేరణతో. పాము కరిచిన చోటు బలంగా వంగిపోతే, అది దెబ్బతిన్నదని, లోతుగా గాయం ఉంటే, అది శత్రువు కరిచిందని, గాయం స్పష్టంగా లేకపోతే, అది భయంతో కరిచిందని, దంతపు గీతలు ఉంటే, అది కోపంతో కరిచిందని, రెండు దంతాలు, లోతైన గాయం ఉంటే, అది ఆకలితో కరిచిందని, రెండు దంతాలు, రక్తం కలిసిన గాయం ఉంటే, అది విషం ఎక్కువగా ఉన్నదని, పిల్లలను రక్షించేందుకు కరిచితే, అది కచ్చితంగా అర్థం. మూడు దంతాలతో ఉన్న గాయం 'మహానాగ కాటు' అని పిలుస్తారు. పాము కరిచినవాడు విషాన్ని పీల్చకపోతే, విషం మూడు వంతులు మాత్రమే శరీరంలోకి వెళ్తుంది. కడుపు ఉబ్బిపోతే, వాంతి వస్తే, పాము విషం లేనిదని అర్థం. నాలుగు దంతాలు గట్టిగా కరిచితే, మెడ వంగిపోతుంది, అది ప్రాణాంతకమైంది. ఇలా పాముకాటు లక్షణాలు వివరించబడ్డాయి.
కాలలక్షణమ్ కశ్యప ఉవాచ అతః పరం ప్రవక్ష్యామి కాలదష్టస్య లక్షణమ్ । శృణు గౌతమ తత్త్వేన యాదృశో భవతే నరః । । ౧ జిహ్రాభఙ్గోఽథ హృచ్ఛూలం చక్షుర్భ్యాం చ న పశ్యతి । దంశం చ దగ్ధసంకాశం పక్వజమ్బూఫలోపమమ్ । । ౨ వైవర్ణ్యం చైవ దన్తానాం శ్యావో భవతి వర్ణతః । సర్వేష్వఙ్గేషు శైథిల్యం పురీషస్య చ భేదనమ్ । । ౩ భగ్నస్కన్ధకటిగ్రీవ ఊర్ధ్వదృష్టిరధోముఖః । దహ్యతే వేపతే చైవ స్వపతే చ ముహుర్ముహుః । । ౪ శస్త్రేణ చ్ఛిద్యమానస్య రుధిరం న ప్రవర్తతే । దణ్డేన తాడ్యమానస్య దణ్డరాజీ న జాయతే । । ౫ దంశే కాకపదం సునీలమసకృజ్జమ్బూఫలాభం ఘనముచ్ఛూనం రుధిరార్ద్రసేకబహులం కృచ్ఛ్రాన్నిరోధో భవేత్ । హిక్కాశ్వాసగలగ్రహశ్చ సుమహాన్పాణ్డుస్త్వచా దృశ్యతే శుష్కాఙ్గః ప్రవదన్తి శాస్త్రనిపుణాస్తత్కాలదష్టం విదుః । । ౬ దంశే యస్యాథ శోథః ప్రచలితవలితం మణ్డలం వా సునీలం ప్రస్వేదో గాత్ర భేదః స్రవతి చ రుధిరం సానునాసం చ జల్పేత్ । దన్తోష్ఠాభ్యాం వియోగో భ్రమతి చ హృదయం సన్నిరోధశ్చ తీవ్రో దివ్యానామేష దంశః స్థలవిపులమయో విద్ధి తం కాలదష్టమ్ । । ౭ దన్తైర్దన్తాన్స్పృశతి బహుశో దృష్టిరాయాసఖిన్నా స్థూలో దంశః స్రవతి రుధిరం కేకరం చక్షురేకమ్ । । ప్రత్యాదిష్టః శ్వసితి సతతం సానునాసం చ భాషేత్పాపం బ్రూతే సకలగదితం కాలదణ్డం తమాహుః । । ౮ వేపతే వేదనా తీవ్రా రక్తనేత్రశ్చ జాయతే । గ్రీవాభఙ్గశ్చలా నాభిః కాలదష్టం వినిర్దిశేత్ । । ౯ దర్పణే సలిలే వాపి ఆత్మచ్ఛాయాం న పశ్యతి । మన్దరశ్మిం తథా తీవ్రం తేజోహీనం దివాకరమ్
కశ్యపుడు ఇలా చెప్పాడు: 'ఇప్పుడే నేను కాలపాము కాటుకు లక్షణాలు చెబుతాను. గౌతమా! మనిషి ఎలా మారిపోతాడో విను. నాలుక తిరుగుతుంది, గుండె నొప్పి, కళ్లతో చూడలేకపోవడం, కాటు కాలినట్టు ఉండటం, పండిన జంబూ పండు లాగా కనిపించడం, పళ్ల రంగు మారడం, నల్లగా మారడం, శరీరం మొత్తం బలహీనంగా మారడం, విరేచనాలు రావడం, భుజాలు, నడుము, మెడ విరిగినట్టు ఉండటం, పైకి చూస్తూ తల వంచి ఉండటం, శరీరం మండడం, వణికిపోవడం, మళ్లీ మళ్లీ నిద్రపోవడం, కత్తితో కోసినా రక్తం రావడం లేదు, దండుతో కొట్టినా గుర్తు పడడం లేదు, కాటు చోటు కాకపాదం లాగా నీలంగా ఉండటం, జంబూ పండు లాగా గాఢంగా ఉబ్బిపోవడం, రక్తం తడిగా ఉండటం, శ్వాస ఆగిపోవడం, హిక్క, శ్వాసకోశం, గొంతు పట్టిపోవడం, చర్మం తెల్లగా మారడం, శరీరం ఎండిపోవడం — ఇవన్నీ కాలపాము కాటు లక్షణాలుగా పండితులు చెబుతారు. కాటు చోటు ఉబ్బిపోవడం, వంపు రావడం, వలయంగా మారడం, నీలంగా మారడం, చెమట రావడం, శరీరంలో నొప్పి, రక్తం కారడం, ముక్కు మూసుకుపోవడం, పళ్లతో పెదవులను తాకడం, గుండె తిరగడం, తీవ్రమైన నొప్పి — ఇవన్నీ స్థలవిపులమైన కాలపాము కాటు లక్షణాలు. పళ్లతో పళ్లను తాకడం, చూపు మసకబారడం, కాటు చోటు ఉబ్బిపోవడం, రక్తం కారడం, ఒక కంటితో మాత్రమే చూడడం, తీవ్రంగా ఊపిరాడకపోవడం, ముక్కు మూసుకుపోవడం, చెడు మాటలు మాట్లాడడం — ఇవన్నీ కాలపాము కాటు లక్షణాలు. వణికిపోవడం, తీవ్రమైన నొప్పి, కళ్లు ఎర్రగా మారడం, మెడ వంగిపోవడం, నాభి కదలడం — ఇవన్నీ కాలపాము కాటు లక్షణాలు. అద్దంలో లేదా నీటిలో తన నీడ కనిపించకపోవడం, సూర్యుడు వెలుగు లేకుండా కనిపించడం — ఇవన్నీ కాలపాము కాటు లక్షణాలు.'
1.34.౧౦ వేపతే వేదనాత్రస్తో రక్తనేత్రశ్చ జాయతే । స యాతి నిధనం జన్తుః కాలదణ్డం వినిర్దిశేత్ । । ౧౧ అష్టమ్యాం చ నవమ్యాం చ కృష్ణపక్షే చతుర్దశీమ్ । నాగపఞ్చమీదష్టానాం జీవితస్య చ సంశయః । । ౧౨ ఆర్ద్రాశ్లేషామఘాభరణీకృత్తికాసు విశేషతః । విశాఖాం త్రిషు పూర్వాసు మూలస్వాతీశతాత్మకే । । సర్పదష్టా న జీవన్తి విషం పీతం చ యైస్తథా । । ౧౩ శూన్యాగారే శ్మశానే చ శుష్కవృక్షే తథైవ చ । న జీవన్తి నరా దష్టా నక్షత్రే తిథిసంయుతే । । ౧౪ అష్టోత్తరం మర్మ శతం ప్రాణినాం సముదాహృతమ్ । తేషాం మధ్యే తు మర్మాణి దశ ద్వే చాపి కీర్తితే । । ౧౫ శఙ్ఖే నేత్రే భ్రువోర్మధ్యే బస్తిభ్యాం వృషణోత్తరే । కక్షే స్కన్ధే హది మధ్యే తాలుకే చిబుకే గుదే । । ౧౬ ఏషు ద్వాదశమర్మేషు౨ దంశైః శస్త్రేణ వా హతః । న జీవతి నరో లోకే కాలదణ్డం వినిర్దిశేత్ । । ౧౭ అకచటతపయశాం వదన్తి ప్రోక్తా జీవన్తి న తత్ర హి । గతం బ్రూయాద్యది స్ఖలతి శిరస్తస్య సమ్ప్రాప్తకాలః । । ౧౮ భవతి చ యది దూతో హ్యుత్తమస్యాధమో వా యది భవతి చ దూత ఉత్తమో వాధమస్య । ఆదౌ దష్టస్య నామ యది వదతి క్వచిద్వక్తి తస్యాథ పశ్చాత్తం వర్ణభేదో యది భవతి సమః ప్రాప్త కాలస్య దూతః । । ౧౯ దూతో వా దణ్డహస్తో భవతి చ యుగలం పాశహస్తస్తథా వా రక్తవస్త్రం చ కృష్ణం ముఖశిరసి గతమేకవస్త్రశ్చ దూతః । । తైలాభ్యక్తశ్చ తద్వద్యది త్వరితగతిర్ముక్తకేశశ్చ యాతి యః కుర్యాద్ఘోరశబ్దం కరచరణయుగైః ప్రాప్తకాలస్య దూతః । । 1.34.౨౦ నాగోదయం ప్రవక్ష్యామి ఈశానేన తు భాషితమ్ । బ్రహ్మణా తు పురా సృష్టా గ్రహా నాగాస్త్వనేకశః । । ౨౧ అనన్తం భాస్కరం విద్యాత్సోమం విద్యాత్తు వాసుకిమ్ । తక్షకం భూమిపుత్రం తు కర్కోటం చ బుధం విదుః । । ౨౨ పద్మం బృహస్పతిం విద్యాన్మహాపద్మం చ భార్గవమ్ । కులికః శంఖపాలశ్చ ద్వావేతౌ తు శనైశ్చరః । । ౨౩ పూర్వపాదః శంఖపాలో ద్వితీయః కులికస్తథా । నిత్యం భాగే యథోద్దిష్టే దినరాత్రీ తథైవ చ । । ౨౪ శుక్రసోమౌ చ మధ్యాహ్నే ఉదయే తు క్షమాసుతః । శనిః ప్రాగష్టమే భాగే దివారాత్రే త్విహోచ్యతే । । ౨౫ గ్రహాశ్చ భుఞ్జతే చైవ శేషం భాగస్య లక్షణమ్ । రవివారే సదా జ్ఞేయౌ పాదౌ దశ చతుర్దశ । । ౨౬ అష్ట ద్వాదశ వై చన్ద్రే దశ షష్ఠే కుజే తథా । బుధస్య నవమే పాదే రాహౌ చ దివసస్య చ । । ౨౭ గురోర్ద్వితీయః షష్ఠశ్చ షోడశస్య తు వర్జయేత్ । భాస్కరస్య దినే ప్రోక్తే చతుర్థే దశమేష్టమే । । ౨౮ శనైశ్చరదినే పాదం త్యజేచ్చైవ సుదారుణమ్ । ద్వితీయం ద్వాదశం చైవ షోడశస్య తు వర్జయేత్ । । ౨౯ ముహూర్తఘటికాదూర్ద్ధ్వం ఘటికా చతుర్థం భాగం వింశతిశ్చ । కుహూసుతం బుద్బుదం నిమేషమేతత్కాలస్య లక్షణమ్ । । 1.34.౩౦ ఇతి శ్రీ భవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి పఞ్చమీకల్పే దంశదష్టకదూతలక్షణం నామ చతుస్త్రింశోఽధ్యాయః
వాడు వణికిపోతాడు, తీవ్రమైన నొప్పి అనుభవిస్తాడు, కళ్లు ఎర్రగా మారతాయి. అలాంటి జీవి మరణానికి చేరుకుంటాడు — దీనిని 'కాలదండం' అంటారు. అష్టమి, నవమి, కృష్ణపక్ష చతుర్దశి, నాగపంచమి రోజుల్లో పాముకాటు అయితే ప్రాణానికి ప్రమాదం. ఆర్ద్ర, ఆశ్లేష, మఘ, భరణి, కృత్తిక, విశాఖ, మూడు పూర్వ నక్షత్రాలు, మూల, స్వాతి నక్షత్రాల్లో పాముకాటు లేదా విషపానం అయితే బతికే అవకాశం లేదు. ఖాళీ ఇల్లు, శ్మశానం, ఎండిన చెట్టు దగ్గర పాముకాటు అయితే, నక్షత్ర, తిథి కలిసి ఉంటే ప్రాణం పోతుంది. ప్రాణులకు వంద ఎనిమిది మార్మస్థానాలు ఉన్నాయి. వాటిలో పది రెండు ముఖ్యమైనవి. శంఖం, కళ్ళు, కనుబొమ్మల మధ్య, మూత్రాశయం, వృషణాలపై, మడిమి, భుజం, గుండె మధ్య, తాలువు, మొMent, గుదం — ఈ పన్నెండు మార్మస్థానాల్లో కాటు లేదా ఆయుధంతో గాయమైతే ప్రాణం ఉండదు, అది కాలదండం. తల తిరుగుతున్నట్టు అనిపిస్తే, మాట్లాడే శక్తి లేకపోతే, తల తడబడితే — అది ప్రాణాంతకం. దూత వస్తే, మామూలు వ్యక్తికి ఉన్నదైనా, గొప్పవాడికి ఉన్నదైనా, మొదట కాటువాడి పేరు చెప్పగలిగితే, తర్వాత రంగు మారితే, సమయం పూర్తయింది. దూత చేతిలో దండం, రెండు చేతుల్లో పాశం, ఎరుపు వస్త్రం, నల్ల ముఖం, తలపై వస్త్రం, నూనె రాసుకుని, వెంట్రుకలు విడిచిపెట్టి, వేగంగా వస్తే, భయంకరమైన శబ్దం చేస్తే — ఇవన్నీ ప్రాణాంతక దూత లక్షణాలు. నాగోదయాన్ని చెబుతాను. ఈశాన్య దిశలో బ్రహ్మదేవుడు ఎన్నో గ్రహాలను, నాగులను సృష్టించాడు. అనంతుడు సూర్యుడు, సోముడు వాసుకి, తక్షకుడు భూమిపుత్రుడు, కర్కోటుడు బుధుడు, పద్ముడు బృహస్పతి, మహాపద్ముడు భృగువు, కులికుడు, శంఖపాలుడు శనైశ్చరుడు. పూర్వపాదం శంఖపాలుడు, రెండవది కులికుడు. ప్రతి భాగంలో, పగలు రాత్రి కూడా ఇలా ఉంటుంది. శుక్ర, సోమ మధ్యాహ్నం, ఉదయాన్నే క్షమాసుతుడు, శని ఎనిమిదవ భాగంలో, పగలు రాత్రి కూడా ఇలాగే. గ్రహాలు భాగాన్ని అనుసరించి ప్రభావం చూపుతాయి. ఆదివారం పదవ భాగం, పద్నాలుగవ భాగం, ఎనిమిది, పన్నెండు చంద్రుని భాగాలు, పది, ఆరు కుజుని భాగాలు, బుధుని తొమ్మిదవ భాగం, రాహువు రోజు, గురువు రెండవ, ఆరో భాగాలు, పదహారు భాగాన్ని వదిలేయాలి. సూర్యుని రోజు నాలుగవ, పదవ, ఎనిమిదవ భాగాలు, శనైశ్చరుని రోజు భాగాన్ని వదిలేయాలి. రెండవ, పన్నెండవ, పదహారు భాగాలు వదిలేయాలి. ముహూర్తం, గంటలు, నిమిషాలు, ఇవన్నీ కాల లక్షణాలు.'
యమదూతీలక్షణమ్ కశ్యప ఉవాచ సవిషా దంష్ట్రయోర్మధ్యే యమదూతీ తు వై భవేత్ । న చికిత్సా బుధైః కార్యా తం గతాసుం విర్నిదశేత్ । । ౧ ప్రహరార్ధం దివారాత్రావేకైకం భుఞ్జతే బహిః । ఏకస్య చ సమానం చ ద్వితీయం షోడశం తథా । । ౨ నాగోదయో యముద్దిశ్య హతో విద్ధో విదారితః । కాలదష్టం విజానీయాత్కశ్యపస్య వచో యథా । । ౩ యన్మాత్రం పతతే బిన్దుర్వాలాగ్రం సలిలోద్ధృతమ్ । తన్మాత్రం స్రవతే దంష్ట్రా విషం సర్పస్య దారుణమ్ । । ౪ నాడీశతే తు సమ్పూర్ణే దేహే సఙ్క్రమతే విషమ్ । యావత్సఙ్క్రామయేద్బాహుం కుఞ్చితం వా ప్రసారయేత్ । । ౫ అనేన క్షణమాత్రేణ విషం గచ్ఛతి మస్తకే । వేపతే విషవేగే తు శతశోఽథ సహస్రశః । । ౬ వర్ధతే రక్తమాసాద్య తతో వాతైః శిఖీ యథా । తైలబిన్దుర్జలం ప్రాప్య యథా వేగేన వర్ధతే । । ౭ శిఖణ్డీ ఆశ్రయం ప్రాప్య మారుతేన సమీరితః । తతః స్థానశతం ప్రాప్య త్వచాస్థానం విచేష్టితమ్ । । ౮ త్వచాసు ద్విగుణం విద్యాచ్ఛోణితేషు చతుర్గుణమ్ । పిత్తే తు త్రిగుణం యాతి శ్లేష్మే వై షోడశం భవేత్ । । ౯ వాయౌ త్రింశద్గుణం చైవ మజ్జాషష్టిగుణం తథా । ప్రాణే చైకార్ణవీభూతే సర్వగాత్రాణి సన్ధయేత్
కశ్యపుడు ఇలా అన్నాడు: రెండు విషపు పళ్ళ మధ్యలో యమదూతి అనే విషం ఉంటుంది. ఆ విషం వలన ప్రాణం పోయినవారిని తెలివైనవారు చికిత్స చేయరాదు. ఆ విషం కాటేసినవాడు ప్రాణం కోల్పోతే, అతడిని వదిలేయాలి. పగలు, రాత్రి కలిపి అరగంట పాటు ఒక్కొక్కరు బయట తినిపిస్తారు. ఒకరికి సమానంగా రెండవవాడికి పదహారు భాగాలు ఇస్తారు. నాగుడు కాటేసిన చోట యమదూతి విషం ఉంటే, కశ్యపుని మాట ప్రకారం, అది కాలదష్టమని తెలుసుకోవాలి. పాము కాటు వేసిన చోట ఎంత రక్తపు బిందువు పడితే, ఆంతరంగికంగా అంత విషం ప్రవహిస్తుంది. శరీరంలో వంద నాడులు నిండినప్పుడు, విషం మొత్తం వ్యాపిస్తుంది. అది చేతికి చేరేవరకు వంచినా, చాచి పెట్టినా, క్షణంలోనే విషం తలనొప్పికి దారి తీస్తుంది. విష ప్రభావంతో వందల, వేలసార్లు వణుకు వస్తుంది. రక్తాన్ని చేరిన వెంటనే, వాయువుతో కలిసిపోతుంది. నూనె బిందువు నీటిలో పడినట్టు, వేగంగా వ్యాపిస్తుంది. పక్షిరాజు గాలి తోడుగా ఎగిరినట్టు, విషం శరీరంలో అన్ని భాగాలకు వ్యాపిస్తుంది. చర్మంలో విషం రెండింతలు, రక్తంలో నాలుగింతలు, పిత్తంలో మూడింతలు, శ్లేష్మంలో పదహారు రెట్లు పెరుగుతుంది. వాయువులో ముప్పై రెట్లు, మజ్జలో అరవై రెట్లు పెరుగుతుంది. ప్రాణం అంతటా వ్యాపించి, శరీరమంతా కలిసిపోతుంది.
1.35.౧౦ శ్రోత్రే నిరుధ్యమానే చ యాతి దష్టస్త్వసాధ్యతామ్ । తతోఽసౌ మ్రియతే జన్తుర్నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాసవర్జితః । । ౧౧ నిష్క్రాన్తే తు తతో జీవే భూతే పఞ్చత్వమాగతే । తాని భూతాని గచ్ఛన్తి యస్య యస్య యథాతథమ్ । । ౧౨ పృథివ్యాపస్తథా తేజో వాయురాకాశమేవ చ । ఇత్యేషామేవ సఙ్ఘాతః శరీరమభిధీయతే । । ౧౩ పృథివీ పృథివీం యాతి తోయం తోయేషు లీయతే । తేజో గచ్ఛతి చాదిత్యం మారుతో మారుతం వ్రజేత్ । । ౧౪ ఆకాశం చైవమాకాశే సహ తేనైవ గచ్ఛతి । స్వస్థానం తే ప్రపద్యన్తే పరస్పరనియోజితాః । । ౧౫ న జీవేదాగతః కశ్చిదిహ జన్మని సువ్రత । విషార్తం న ఉపేక్షేత త్వరితం తు చికిత్సయేత్ । । ౧౬ ఏకమస్తి విషం లోకే ద్వితీయం చోపపద్యతే । యథా నానావిధం చైవ స్థావరం తు తథైవ చ । । ౧౭ ప్రథమే విషవేగే తు రోమహర్షోఽభిజాయతే । ద్వితీయే విషవేగే తు స్వేదో గాత్రేషు జాయతే । । ౧౮ తృతీయే విషవేగే తు కమ్పో గాత్రేషు జాయతే । చతుర్థే విషవేగే తు శ్రోత్రాన్తరనిరోధకృత్ । । ౧౯ పఞ్చమే విషవేగే తు హిక్కా గాత్రేషు జాయతే । షష్ఠే చ విషవేగే తు ప్రాణేభ్యోఽపి ప్రముచ్యతే । । సప్తధాతువహా హ్యేతే వైనతేయేన భాషితాః । । 1.35.౨౦ త్వచః స్థానే విషే ప్రాప్తే తస్య రూపాణి మే శృణు । అఙ్గాని తిమిరాయన్తే తపన్తే చ ముహుర్ముహుః । । ౨౧ ఏతాని యస్య చిహ్నాని తస్య త్వచి గతం విషమ్ । తస్యాగదం ప్రవక్ష్యామి యేన సమ్పద్యతే సుఖమ్ । । ౨౨ అర్కమూలమపామార్గం ప్రియఙ్గుం తగరం౨ తథా । ఏతదాలోడ్య దాతవ్యం తతః సమ్పద్యతే సుఖమ్ । । ౨౩ తతస్తస్మిత్కృతే విప్ర న నివర్తేత చేద్విషమ్ । త్వచః స్థానం తతో భిత్త్వా రక్తస్థానం ప్రధావతి । । ౨౪ విషే చ రక్తం సంప్రాప్తే తస్య రూపాణి మే శృణు । దహ్యతే ముహ్యతే౧ చైవ శీతలం బహు మన్యతే । । ౨౫ ఏతాని యస్య రూపాణి తస్య రక్తగతం విషమ్ । తత్రాగదం ప్రవక్ష్యామి యేన సమ్పద్యతే సుఖమ్ । । ౨౬ ఉశీరం చన్దనం కుష్ఠముత్పలం తగరం తథా । మహాకాలస్య మూలాని సిన్దువారనగస్య చ । । హిఙ్గులం మరిచం చైవ పూర్వవేగే తు దాపేయత్ । । ౨౭ బృహతీ వృశ్చికా కాలీ ఇన్ద్ర వారుణిమూలకమ్
వినికిడి తాళం మూసుకుపోతే, కాటు 받은వాడు నయం కావడంలేదు. అప్పుడు ఆ ప్రాణి ఊపిరాడక, శ్వాస పోయి మరణిస్తాడు. ప్రాణం బయటకు వెళ్లిన తరువాత, ఆ శరీరంలోని భూతాలు ఎవరి స్థితికి వారు చేరిపోతాయి. భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం — ఇవన్నీ కలిసినదే శరీరం. భూమి భూమిలో కలిసిపోతుంది, నీరు నీటిలో కలిసిపోతుంది, అగ్ని సూర్యుని చేరుతుంది, వాయువు వాయువులో కలిసిపోతుంది, ఆకాశం ఆకాశంలో కలిసిపోతుంది. ఇవన్నీ తమ తమ స్థలానికి చేరిపోతాయి. ఎవ్వరూ తిరిగి ఈ జన్మలో బ్రతకరు, ఓ సద్భక్తా! విష బాధితుడిని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు, వెంటనే చికిత్స చేయాలి. లోకంలో ఒకే ఒక విషం ఉంది, రెండవది కూడా కలుగుతుంది. అది అనేక విధాలుగా, మొక్కలలో కూడా ఉంటుంది. మొదటి విష ప్రభావంలో రోమాలు నిక్కబొడుస్తాయి. రెండవ దశలో శరీరంలో చెమట వస్తుంది. మూడవ దశలో శరీరం వణుకుతుంది. నాలుగవ దశలో చెవులు మూసుకుపోతాయి. ఐదవ దశలో హిక్కా వస్తుంది. ఆరో దశలో ప్రాణం విడిచిపోతుంది. ఇవి వైనతేయుడు చెప్పిన ఏడు ధాతువుల మార్గాలు. చర్మంలో విషం చేరితే, ఆ లక్షణాలు విను: అవయవాలు మసకబారుతాయి, మళ్లీ మళ్లీ వేడిగా అనిపిస్తుంది. ఇవి ఉంటే, చర్మంలో విషం చేరిందని తెలుసుకో. దానికి మందు చెబుతాను, దానితో సుఖంగా అవుతారు: అర్కమూలం, అపామార్గం, ప్రియంగు, తగరా — ఇవన్నీ కలిపి ఇవ్వాలి. అప్పుడే సుఖంగా అవుతారు. అయినా విషం తగ్గకపోతే, అది చర్మాన్ని దాటి రక్తంలోకి ప్రవహిస్తుంది. రక్తంలో విషం చేరితే, లక్షణాలు విను: శరీరం కాలిపోతున్నట్టు, మూర్ఛ వస్తుంది, ఎక్కువగా చల్లగా అనిపిస్తుంది. ఇవి ఉంటే, రక్తంలో విషం చేరిందని తెలుసుకో. దానికి మందు చెబుతాను: ఉశీర, చందనం, కుష్టం, ఉత్పల, తగరా, మహాకాల మొక్క మూలాలు, సిందువార మొక్క మూలాలు, హింగు, మిరియాలు మొదటి దశలో ఇవ్వాలి. బృహతి, వృష్చిక, కాళీ, ఇంద్రవారుణి మూలాలు కలిపి ఇవ్వాలి.
సప్తగన్ధఘృతం చైవ ద్వితీయే పరికీర్తితమ్ । । ౨౮ సిన్దువారం తథా హిఙ్గుం తృతీయే కారయేద్బుధః । తస్య పానం చ కుర్వీత అఞ్జనం లేపనం తథా । । ౨౯ ఏతేనైవోపచారేణ తతః సమ్పద్యతే సుఖమ్ । రక్తస్థానం తతో గత్వా పిత్తస్థానం ప్రధావతి । । 1.35.౩౦ పిత్తస్థానగతే విప్ర విషరూపాణి మే శృణు । ఉత్తిష్ఠతే నిపతతే దహ్యతే ముహ్యతే తథా । । ౩౧ గాత్రతః పీతకః స్యాద్వై దిశః పశ్యతి పీతికా । ప్రబలా చ భవన్మూర్చ్ఛా న చాత్మానం విజానతే । । విషక్రియాం తస్య కుర్యాద్యథా సమ్పద్యతే సుఖమ్ । । ౩౨ పిత్తస్థానమతిక్రమ్య శ్లేష్మస్థానం చ గచ్ఛతి । । ౩౩ పిప్పల్యో మధుకం చైవ మధు ఖణ్డం ఘృతం తథా । మధుసారమలాబూం చ జాతిం శఙ్కరవాలుకామ్ । । ఇన్ద్రవారుణికామూలం గవాం మూత్రేణ పేషయేత్ । । ౩౪ నస్యం తస్య ప్రయుఞ్జీత పానమాలేపనాఞ్జనమ్ । ఏతేనైవోపచారేణ తతః సమ్పద్యతే సుఖమ్ । । ౩౫ శ్లేష్మస్థానం తతః ప్రాప్తే తస్య రూపాణి మే శృణు । గాత్రాణి౧ తస్య రుధ్యన్తే నిఃశ్వాసశ్చ న జాయతే । । లాలా చ స్రవతే తస్య కణ్ఠో ఘురుఘురాయతే । । ౩౬ ఏతాని యస్య రూపాణి తస్య శ్లేష్మగతం విషమ్ । తస్యాగదం ప్రవక్ష్యామి యేన సమ్పద్యతే సుఖమ్ । । ౩౭ త్రికుటకీ శ్లేష్మాతకో లోధ్రఞ్చ మధుసారకమ్ । ఏతాని సమభాగాని గవాం మూత్రేణ పేషయేత్ । । ౩౮ తస్య పానం చ కుర్వీత అఞ్జనం లేపనం తథా । ఏతేనైవోపచారేణ తతః సమ్పద్యతే సుఖమ్ । । ౩౯ శ్లేష్మస్థానమతిక్రమ్య వాయుస్థానం చ గచ్ఛతి । తత్ర రూపాణి వక్ష్యామి వాయుస్థానగతే విషే । । 1.35.౪౦ ఆధ్మాయతే చ జఠరం బాన్ధవాంశ్చ న పశ్యతి । ఈదృశం కురుతే రూపం వృష్టిభఙ్గశ్చ జాయతే । । ౪౧ ఏతాని యస్య రూపాణి తస్య వాయుగతం విషమ్ । తస్యాగదం ప్రక్ష్యామి యేన సమ్పద్యతే సుఖమ్ । ।౪ ౨ శోణామూలం ప్రియాలం చ రక్తం చ గజపిప్పలీమ్ । భార్ఙ్గీం వచాం పిప్పలీం చ దేవదారుం మధూకకమ్ । । ౪౩ మధూకసారం సహసిన్దువారం హిఙ్గుం చ పిష్టా గుటికాం చ కుర్యాత్ । దద్యాచ్చ తస్యాఞ్జనలేపనాది ఏషోఽగదః సర్పవిషాణి హన్యాత్ । । ౪౪ అఞ్జనం చైవ నస్యం చ క్షిప్రం దద్యాద్విషాన్వితే । వాయుస్థానం తతో ముక్త్వా మజ్జాస్థానం ప్రధావతి । ।౪౫ విషే మజ్జాగతే విప్ర తస్య రూపాణి మే శృణు । దృష్టిశ్చ హీయతే తస్య భృశమఙ్గాని ముఞ్చతి । ।౪ ౬ ఏతాని యస్య రూపాణి తస్య మజ్జాగతం విషమ్ । తస్యాగదం ప్రవక్ష్యామి యేన సమ్పద్యతే సుఖమ్ । । ౪౭ ఘృతమధుశర్కరాన్వితముశీరం చందనం తథా
ఏడు వాసనలతో చేసిన నెయ్యి రెండవ దశలో ఇవ్వాలి. సిందువార, హింగు మూడవ దశలో ఇవ్వాలి. వాటిని బాగా కలిపి, తాగించాలి, కంటిలో పెట్టాలి, శరీరానికి పట్టాలి. ఈ విధంగా చేస్తే, సుఖంగా అవుతారు. రక్తాన్ని దాటి పిత్తంలోకి విషం ప్రవహిస్తే, ఆ లక్షణాలు విను: లేచి పడిపోతారు, శరీరం కాలిపోతుంది, మూర్ఛ వస్తుంది. శరీరం పసుపు రంగులో మారుతుంది, దిశలు కూడా పసుపు రంగులో కనిపిస్తాయి. మూర్ఛ బలంగా వస్తుంది, తాను తానే గుర్తించలేడు. అప్పుడు పిత్తాన్ని తగ్గించే చికిత్స చేయాలి. పిత్తాన్ని దాటి శ్లేష్మంలోకి విషం ప్రవహిస్తే, పిప్పలి, యష్టిమధుక, తేనె, సక్కర, మధుసారం, మలబూ, జాతి, శంకరవాలుక, ఇంద్రవారుణి మూలాలు గోమూత్రంలో కలిపి, ముక్కులో, తాగడానికి, పట్టడానికి, కంటిలో పెట్టాలి. ఈ విధంగా చేస్తే, సుఖంగా అవుతారు. శ్లేష్మంలోకి విషం ప్రవహిస్తే, లక్షణాలు విను: శరీరం కదలదు, ఊపిరాడదు, నోటిలో లాలాజలం వస్తుంది, గొంతు ఘురుఘురుగా ఉంటుంది. ఇవి ఉంటే, శ్లేష్మంలో విషం చేరిందని తెలుసుకో. దానికి మందు చెబుతాను: త్రికుట, శ్లేష్మాతక, లోధ్ర, మధుసారక — ఇవన్నీ సమానంగా గోమూత్రంలో కలిపి ఇవ్వాలి. తాగించాలి, కంటిలో పెట్టాలి, శరీరానికి పట్టాలి. ఈ విధంగా చేస్తే, సుఖంగా అవుతారు. శ్లేష్మాన్ని దాటి వాయువు భాగంలోకి విషం ప్రవహిస్తే, ఆ లక్షణాలు విను: పొట్ట ఊదిపోతుంది, బంధువులను చూడలేడు, వర్షం పడినట్టు మార్పులు వస్తాయి. ఇవి ఉంటే, వాయువులో విషం చేరిందని తెలుసుకో. దానికి మందు చెబుతాను: శోణమూలం, ప్రియాల, గజపిప్పలి, భారంగి, వచ, పిప్పలి, దేవదారు, మధూక, మధూకసారం, సిందువార, హింగు కలిపి గుళికలు చేయాలి. అవి తాగించాలి, కంటిలో పెట్టాలి, ముక్కులో వేయాలి. వెంటనే ఇవ్వాలి. వాయువు భాగాన్ని దాటి మజ్జలోకి విషం ప్రవహిస్తే, లక్షణాలు విను: చూపు తగ్గిపోతుంది, అవయవాలు బలహీనంగా అవుతాయి. ఇవి ఉంటే, మజ్జలో విషం చేరిందని తెలుసుకో. దానికి మందు చెబుతాను: నెయ్యి, తేనె, సక్కర, ఉశీర, చందనం కలిపి ఇవ్వాలి.