విసర్జయేద్దర్శయిత్వా ముద్రాం తు భరతర్షభ । । అంకుశం నరశార్దూల హ్యాహ్వానే కంజమాదిశేత్
ముద్ర చూపిన తర్వాత దేవునిని వదిలించాలి. పిలిచేటప్పుడు కమలాన్ని సూచించాలి.
యస్త్వేవం పూజయేద్దేవం ప్రతిపన్నిత్యమేవ చ । । ఉపోష్య పంచదశ్యాం తు స యాతి పరమం పదమ్
ఈ విధంగా నియమంగా దేవునిని పూజించి, పందొమ్మిదవ తిథిన ఉపవాసం చేసినవాడు పరమ పదాన్ని పొందుతాడు.
సుమంతు రువాచ । । । । ఆపో హిష్ఠేతి మంత్రోఽయం హృదయం పరికీర్తితమ్ । । ఋతం సత్యం శిఖా ప్రోక్తా ఉదుత్యం నేత్రమాదిశేత్
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఆపో హిష్ఠ' అనే మంత్రం హృదయానికి, 'ఋతం సత్యం' శిఖకు, 'ఉదుత్యం' కళ్ళకు సూచించాలి.
చిత్రం దేవానాం మస్తమితి సర్వలోకేషు విశ్రుతమ్ । । వర్మణా తే చ్ఛాదయామి కవచం సముదాహృతమ్
'చిత్రం దేవానాం మస్త' అన్న పదం అన్ని లోకాలలో ప్రసిద్ధి. 'నేను నిన్ను కవచంతో కప్పుతున్నాను' అనేది కవచంగా చెప్పబడింది.
గాయత్ర్యా పూజయేద్దేవమోంకారేణాభిమంత్రితమ్। । ప్రణవేనాపరాన్సర్వానృగ్వేదాదీన్ప్రపూజయేత్
ఓంకారంతో గాయత్రీ మంత్రాన్ని జపించి దేవునిని పూజించాలి. ప్రణవంతో ఋగ్వేదాది అన్నిటినీ పూజించాలి.
ఆహ్వానే పూజనే వీర విసర్గే బ్రహ్మణస్తథా । । గాయత్రీ పరమో మంత్రో వేదమాతా విభావినీ
పిలుపు, పూజ, వదిలింపు, బ్రహ్మకార్యాలలో గాయత్రీ మంత్రమే అత్యుత్తమం, వేదమాతగా ప్రకాశిస్తుంది.
గాయత్ర్యక్షరతత్త్వైస్తు పూజయేద్యస్తు దేవతామ్ । । స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః స్థానం దుర్లభం యద్దురా సదమ్
ఎవరైనా గాయత్రీ మంత్రంలోని అక్షరస్వరూపాలతో దేవతను పూజిస్తే, బ్రహ్మదేవుని దుర్లభమైన స్థానం పొందుతారు.
శర్యాత్యాఖ్యానే పుష్పద్వితీయా వర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ద్వితీయాయాం తు రాజేన్ద్ర అశ్వినౌ సోమపీతినౌ । చ్యవనేన కృతౌ యజ్ఞే మిషతో మఘవస్య౧ చ । । ౧ శతానీక ఉవాచ కథమిన్ద్రస్య మిషతః కృతౌ తౌ సోమపీతినౌ । చ్యవనేన హి దేవానాం పశ్యతాం తద్వదస్వ మే । । ౨ అహో మహత్తపస్తస్య చ్యవనస్య మహాత్మనః । యదిన్ద్రస్య బలాదేవ దేవత్వం ప్రాపితావుభౌ । । ౩ సుమన్తురువాచ పురాతనయుగే సన్ధౌ పశ్చిమేఽథ నరాధిప । చ్యవనో యోగమాస్థాయ గంగాకూలేఽవసచ్చిరమ్ । । ౪ తత్ర శర్యాతిరాయాతః స్నాతుమన్తః౧ పురైః సహ । స్నాత్వాభ్యర్చ్య౨ పితౄన్దేవాన్గమనాయోపచక్రమే । । ౫ తత్ర మూఢం జనపదమపశ్యత్పథి చేష్టనమ్ । విణ్మూత్రోత్సర్గసంరుద్ధం జ్యోతిరాక్షిప్తనిష్క్రియమ్ । । భ్రమన్తం తత్రతత్రైవ సమీక్ష్య స బలం నృపః । । ౬ ఉవాచ౩ దుర్మనా రాజా అమాత్యాన్స్వాన్పురోగమాన్ । చ్యవనస్యాశ్రమోఽయం హి నాపరాద్ధం తు కేనచిత్ । । ౭ న చోవాచ యదా కశ్చిత్తస్య రాజ్ఞస్తు పృచ్ఛతః । తదా సుతా సుకన్యాస్య ప్రోవాచ పితరం వచః । । ౮ మయా దృష్టం తు యత్తాత సఖిభిః సహ కౌతుకమ్ । తత్తే వచ్మి నిబోధ త్వం శృణు తాత మహాద్భుతమ్ । । ౯ శిఞ్జితారావబహులాః కాఞ్చీనూపురమేఖలాః । గాయన్త్యో విలపన్త్యశ్చ కీడన్త్యశ్చాత్ర కాననే । । 1.19.౧౦ కోకిలధ్వనిమశ్రౌషం వ్యక్తావ్యక్తాక్షరం కృశమ్ । సుకన్యే హ్యేహిహ్యేహీతి వల్మీకాద్వచముద్గిరన్ । । ౧౧ తత్ర గత్వాద్భుతం తాత పశ్యామః కిల పావకౌ । దీపావివాచలశిఖౌ భూయః కన్యా ఉవాచ హ । । ౧౨ మయా చ కౌతుకాత్తాత కిమేతదిత్యబుద్ధితః । సూదితౌ దర్భసూచ్యగ్రైస్తత్తేజః సముపారమత్ । । ౧౩ తచ్ఛ్రుత్వా నృపతిస్త్రస్తస్తూర్ణం తద్వనమాగమత్ । యత్రాస్తే భార్గవః కష్టం వల్మీకాన్తర్గతో మునిః । । ౧౪ గత్వా స తత్ర ప్రోవాచ ప్రణిపత్య ద్విజోత్తమమ్ । అపరాద్ధం మయా ౧ దేవ తత్క్షమస్వ నమోఽస్తు తే । । ౧౫ స తం ప్రోవాచ నృపతిం మయా జ్ఞాతం నరాధిప । సుకన్యాం మే ప్రయచ్ఛస్వ నివేశార్థీ౨ హ్యహం నృప । । అనుక్రమన్సుకన్యాం తు దత్త్వా రాజన్సుఖీ భవ । । ౧౬ ఇత్యుక్తః ప్రదదౌ రాజా సుకన్యామవిచారయన్ । తతః స్వపురమాగమ్య అవసత్సుచిరం సుఖీ । । ౧౭ సుకన్యాపి పతిం లబ్ధ్వా సుప్రీతారాధయత్తదా । రాజ్యశ్రియం పరిత్యజ్య వల్కలాజినధారిణీ । । ౧౮ గతే బహుతిథే కాలే వసన్తే సముపస్థితే । తపోద్యోతితసర్వాఙ్గీం రూపోదార్యగుణాన్వితామ్ । । స్నాతాం స్వభార్యాం చ్యవన ఉవాచ మధురాక్షరమ్ । । ౧౯ ఏహ్యేహి భద్రే భద్రం తే శయనీయం సమాశ్రయ । అపత్యం జనయస్యాద్య కులద్వయవివర్ధనమ్ । । 1.19.౨౦ ఏవముక్తా తు సా కన్యా ప్రాఞ్జలిః పతిమబ్రవీత్ । ౩నార్హస్యద్య సుకల్యాణ సఙ్గమం స్థణ్డిలేఽసమే । । ౨౧ మమ ప్రియం కురుష్వాద్య తతో మామాహ్వయస్వ చ । పితృగేహే యథాతిష్ఠం శయనీయే సుసంస్కృతే । । ౨౨ బహుగైరికవర్ణాద్యైః శ్వేతపీతారుణాకులే । వస్త్రాలఙ్కారగన్ధాద్యైస్తథా త్వమపి తత్కురు । । ౨౩ ఆత్మానం వయసోపేతం రూపవన్తం సువర్చసమ్ । వస్త్రాలఙ్కారగన్ధాఢ్యం పశ్యేయం యేన సాదరమ్ । । ౨౪ సుకన్యాయా వచః శ్రుత్వా చ్యవనః ప్రాహ దుర్మనాః । న మేఽస్తి విత్తం కల్యాణి పితుస్తేఽస్తి యథా వనే । । ౨౫ స కథం భూషయామ్యద్య సురూపశ్చ కథం వద । ప్రోవాచ సా పతిం భూయః ప్రహసన్తీ కృతాఞ్జలిః । । విత్తం దదావైలవిలో రూపం వైరోచనోఽదదత్ । । ౨౬ చ్యవనః ప్రాహ భార్యాం తాం న కరిష్యే తపోవ్యయమ్ । ఏవముక్త్వా తపశ్చోగ్రం తతాప సుచిరం తదా । । ౨౭ అథ తత్రాగతౌ వీరావశ్వినౌ కాలపర్యయాత్ । దృష్టవన్తౌ సుకన్యాం తౌ దీప్త్యా వై దేవతామివ । । ౨౮ ఉపగమ్యోచతుస్తాం తౌ కా త్వం సున్దరి రూపిణీ । కిమర్థమిహ ఏకా త్వం తిష్ఠసే కస్తవాశ్రయః । । ౨౯ సా తావువాచ తన్వఙ్గీ శర్యాతిదుహితా హ్యహమ్ । భర్తా చ చ్యవనో మహ్యం కౌ చ వాం మే తథోచ్యతామ్ । । 1.19.౩౦ ఊచతుశ్చాశ్వినౌ దేవావావాం విద్ధి నృపాత్మజే । కిం కరిష్యసి తేన త్వం జీర్ణేన చ కృశేన చ । । ఆవయోర్వృణు భర్తారమేకమేవ యమిచ్ఛసి । । ౩౧ సా త్వబ్రవీచ్చ మా మైవం వక్తుమర్హౌ దివౌకసౌ । భర్తారమనురక్తాఙ్గీ యథా స్వాహా విభావసోః । । ౩౨ అశ్వినావూచతుః ఆయాతు చ విశత్వద్య చ్యవనో వైష్ణవీజలమ్ । తతో నౌ మధ్యగం హ్యేకం వృణీష్వాన్యం యమిచ్ఛతి । । ౩౩ తావబ్రూతాం సుకన్యాం తు గత్వా పృచ్ఛ స్వకం పతిమ్ । తం చ పృష్ట్వా పునశ్చాత్రాగచ్ఛ నౌ సన్నిధౌ పునః । । ౩౪. ఆవామత్రైవ తిష్ఠావో యావదాగమనం తవ । సా గత్వా ప్రాహ భర్తారమశ్వినావేవసూచతుః
ఏవం నియమయుక్తస్య౪ దేవ్యా యత్సముదాహృతమ్ । । ౧౩ తచ్ఛృణుష్వ మహాబాహో కథ్యమానం మహాఫలమ్ । భర్తారం తు లభేత్కన్యా యం వాచ్ఛతి మనోఽనుగమ్ । । ౧౪ సుచిరం సహ వై భర్త్రా క్రీడయిత్వా౫ ఇహైవ సా । సన్తతిం చ ప్రతిష్ఠాప్య సహ తేనైవ గచ్ఛతి । । ౧౫ హేలిలోకం చన్ద్రలోకం లోకం చిత్రశిఖణ్డినః । గత్వా యాతి సదో రాజన్వామదేవస్య భారత । । ౧౬ విధవా తు యదా రాజన్దేవ్యా వ్రతపరాయణా
దేవి చెప్పిన నియమాన్ని పాటించే వారికి కలిగే మహాఫలాన్ని నేను వివరిస్తాను, ఓ మహాబాహువంతుడు! విను.
భర్త్తారం నియతా నిత్యం సదార్చనపరాయణా । । ౧౭ ఇహ చోత్సృజ్య దేహం స్వం దృష్ట్వా హరిపురే ప్రియమ్ । ఆక్షిప్య యమదూతేభ్యః సహ భర్త్రా రమేద్దివి । । ౧౮ వర్షకోటిం దశగుణాం రమిత్వా సా ఇహాగతా । భర్త్రా సహైవ పూర్వోక్తం లభతే ఫలమీప్సితమ్ । । ౧౯ ఇన్ద్రాణ్యాపి వ్రతమిదం పుత్రార్థిన్యా నరాధిప । లబ్ధః పుత్రో వ్రతస్యాన్తే జయన్తో నామ నామతః । । 1.21.౨౦ అరున్ధత్యా తథా చీర్ణం వశిష్ఠం ప్రతి కామతః । దృశ్యతే దివి చాద్యాపి వశిష్ఠస్య సమీపతః । । ౨౧ రోహిణ్యా లవణత్యాగాత్సపన్నీగణమర్దనమ్ । లబ్ధం దేవ్యాః ప్రసాదేన సౌభాగ్యమచలం దివి । । ౨౨ ఇత్యేషా తిథిరిత్యేవ తృతీయా లోకపూజితా । సదా విశేషతః పుణ్యా వైశాఖే మాసి యా భవేత్ । । ౨౩ పుణ్యా భాద్రపదే మాసి మాఘేప్యేవం న సంశయః । మాఘే భాద్రపదే చాపి స్త్రీణాం ధన్యా౧ ప్రచక్షతే । । ౨౪ సాధారణీ తు వైశాఖే సర్వలోకస్య భారత । మాఘమాసే తృతీయాయాం గుడస్య లవణస్య చ । । దానం శ్రేయస్కరం రాజన్స్త్రీణాం౨ చ పురుషస్య చ । । ౨౫ గుడేన తుష్యతే దత్తో లవణేన తు విశ్వభూః । గుడపూపాస్తు దాతవ్యా మాసి భాద్రపదే తథా । । ౨౬ తృతీయాయాం తు మాఘస్య వామదేవస్య ప్రీతయే । వారిదానం ప్రశస్తం స్యాన్మోదకానాం చ భారత । । ౨౭ వైశాఖే మాసి రాజేన్ద్ర తృతీయా చన్దనస్య చ । వారిణా తుష్యతే వేధా మోదకైర్భీమ ఏవ హి । । దానాత్తు చన్దనస్యేహ కఞ్జజో నాత్ర సంశయః । । ౨౮ యాత్వేషా కురుశార్దూల వైశాఖే మాసి వై తిథిః । తృతీయా సాఽక్షయా లోకే గీర్వాణైరభినన్దితా । । ౨౯ ఆగతేయం మహాబాహో భూరి చన్ద్రం వసువ్రతా । కలధౌతం తథాన్నం చ ఘృతం చాపి విశేషతః । । యద్యద్దత్తం త్వక్షయం స్యాత్తేనేయమక్షయా స్మృతా । । 1.21.౩౦ యత్కిఞ్చిద్దీయతే దానం స్వల్పం వా యది వా బహు । తత్సర్వమక్షయం స్యాద్వై తేనేయమక్షయా స్మృతా । । ౩౧ యోఽస్యాం దదాతి కరకన్వారిబీజసమన్వితాన్ । స యాతి పురుషో వీర లోకం వై హేమమాలినః । । ౩౨ ఇత్యేషా కథితా వీర తృతీయా తిథిరుత్తమా । యాముపోష్య నరో రాజన్నృద్ధిం వృద్ధిం శ్రియం భజేత్ । । ౩౩ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం బ్రాహ్మే పర్వణి తృతీయాకల్పవిధివర్ణనం నామైకవింశోఽధ్యాయః
చతుర్థీతిథివ్రతమాహాత్మ్యమ్ సుమన్తురువాచ చతుర్థ్యాం తు సదా రాజన్నిరాహారవ్రతాన్వితః । దత్త్వా తిలాన్నం విప్రస్య స్వయం భుంక్తే తిలౌదనమ్ । । ౧ వర్షద్వయే సమాప్తిర్హి వ్రతస్య తు యదా భవేత్ । వినాయకస్తస్య తుష్టో దదాతి ఫలమీహితమ్
సుమంతుడు చెప్పాడు: రాజా! చతుర్థి రోజున ఎప్పుడూ ఉపవాసవ్రతం చేసి, బ్రాహ్మణుడికి నువ్వుల అన్నం దానం చేసి, తాను నువ్వుల అన్నం తినాలి.
౨ యాతి భాగ్యనివాసం హి క్రీడతే విభవైః సహ । ఇహ చాగత్య పుణ్యాన్తే దివ్యో దివ్యవపుర్యశాః । । ౩ మతిమాన్ధృతిమాన్వాగ్మీ భాగ్యవాన్కామకారవాన్
రెండు సంవత్సరాలు వ్రతాన్ని నిబద్ధంగా ఆచరిస్తే, వినాయకుడు సంతోషించి కోరిన ఫలితాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
అసాధ్యాన్యపి సాధ్యేహ క్షణాదేవ మహాన్త్యపి । । ౪ హన్త్యశ్వరథసమ్పన్నం షలీపుత్రసహాయవాన్ । రాజా భవతి దీర్ఘాయుః సప్తజన్మాన్యసౌ నృప । । ఏతద్దదాతి సన్తుష్టో విఘ్నహన్తా౪ వినాయకః । । ౫ శతానీక ఉవాచ విఘ్నః కస్య కృతస్తేన యేన విఘ్నవినాయకః । ఏతద్వదస్వ విఘ్నేశ విఘ్నకారణమద్య మే । । ౬ సుమన్తురువాచ కౌమారే లక్షణే పుంసాం స్త్రీణాం చ సుకృతే కృతే । విఘ్నం చకార విఘ్నేశో గాఙ్గేయస్య వినాయకః । । ౭ తం తు విఘ్నం విదిత్వాసౌ కార్త్తికేయో రుషాన్వితః । ఉత్కృష్య దన్తం తస్యాస్యాద్ధన్తుం తం చ సముద్యతః । । ౮ నివార్యాపృచ్ఛద్దేవేశో రోషః కార్యః కుతస్త్వయా । తం చాచఖ్యౌ స పిత్రే వై కృతం పూరుషలక్షణమ్ । । తత్ర విఘ్నకృతే మహ్యం యోషితా న చ లక్షణమ్ । । ౯ అథోవాచ మహాదేవః ప్రహసన్త్స్వసుతం కిల । మమ కిం లక్షణం పుత్ర పశ్యసే త్వం వదస్వ మే । । 1.22.౧౦ స చోవాచ కరే తుభ్యం కపాలం ద్విజలక్షితమ్ । అవిచారేణ సంస్థాప్యం కపాలీ తేన చోచ్యతే । । స తల్లక్షణమాదాయ సముద్రే ప్రాక్షిపద్రుషా । । ౧౧ అథ దేవసమాజే వై ప్రవృత్తే బ్రహ్మరుద్రయోః । అహం జ్యాయానహం జ్యాయాన్వివాదోఽభూత్తయోర్ద్వయోః । । తవ సంభూత్యభిజ్ఞోఽస్తి మాం తు వేద న కశ్చన । । ౧౨ ఏవం శివేఽతి బ్రువతి బ్రహ్మణః పఞ్చమం శిరః । ముక్తాట్టహాసం ప్రోవాచ త్వామహం వేదితా భవ । । ౧౩ ఏవం బ్రువన్తు రుద్రేణ బ్రాహ్మం హయశిరో మహత్ । నఖాగ్రేణ నికృత్తం చ తస్యైవ చ కరే స్థితమ్ । । ౧౪ కరస్థేనైవ తేనాసావాగచ్ఛద్యత్ర వై హరిః । తపస్తేపే తదా మేరౌ తత్రాసౌ భగవాన్వశీ । । ౧౫ కృత్తే హయశిరే తస్మిన్స్థానాత్తస్మాత్తు బ్రహ్మణః । రోషాద్వినిఃసృతస్త్వన్యః పురుషః శ్వేతకుణ్డలీ । । ౧౬ కవచీ సశిరస్కశ్చ సశరః సశరాసనః । అనిర్దేశ్యవపుః స్రగ్వీ కిం కరోమి స చాబ్రవీత్ । । ౧౭ అథోవాచ రుషా బ్రహ్మా హన్యతాం స సుదుర్మతిః । స తు మార్గేణ రుద్రస్య ఆగచ్ఛద్రోషతో ద్రుతమ్ । । ౧౮ రుద్రోఽపి విష్ణుతేజోభిః ప్రవిష్టః స త్వధిష్ఠితః । స ప్రవిశ్య తదాపశ్యత్తపన్తం చోత్తమం తపః । । హరో నారాయణం దేవం వైకుణ్ఠమపరాజితమ్ । । ౧౯ హరం దృష్ట్వాథ సమ్ప్రాప్తం కార్యం చాస్య విచిన్త్య చ । ఉవాచ శూలినం దేవో భిన్ధి శూలేన మే భుజమ్ । । 1.22.౨౦ స బిభేద మహాతేజా భుజం శూలేన తం హరః । । ౨౧ శూలభేదాదసృక్చోర్ధ్వం జగామావృత్య రోదసీ । వినివృత్య తతః పశ్చాత్కపాలే నిపపాత హ । । ౨౨ అసృక్కపాలే పతితం ప్రదేశిన్యా వ్యవర్ద్ధయత్ । యదా హి వినివృత్తిః స్యాద్దేవస్య రుధిరం ప్రతి । । ౨౩ తదా తు వ్యసృజత్తోయం స కృత్వా వారుణీం తనుమ్ । తోయే ప్రవృత్తేఽసృగ్భూతే కపాలే యత్ర తచ్ఛిరః । । ౨౪ కపాలే తు ప్రదేశిన్యా రుద్రోఽసౌ రుధిరేఽసృజత్ । ఆముక్తకవచం రక్తం రక్తకుణ్డలినం నరమ్ । । ౨౫ అథోవాచ భవం దేవం కిం కరోమీతి మానద । అసావపి ససర్జాథ శ్వేతకుణ్డలినం నరమ్ । । ౨౬ తావుభౌ సమయుధ్యేతాం ధనుష్ప్రవరధారిణౌ । యథా రాజన్బలీయాంసౌ కుజకేతూ యుగాత్యయే । । ౨౭ తయోస్తు యుధ్యతోరేవం సంవర్తశ్చాధికో గతః । న చాదృశ్యత విజయ ఏకస్యాపి తదా తయోః । । ౨౮ అథాన్తరిక్షే తౌ దృష్ట్వా వాగువాచాశరీరిణీ । అవతారోఽథ భవితా యువయోర్హి మయా సహ । । ౨౯ భారాపనోదః కర్త్తవ్యః పృథివ్యర్థే సురైః సహ । తదాశ్చర్యో హి భవితా దేవకార్యార్థసిద్ధయే । । 1.22.౩౦ భూలోకభావం నిర్ధూయ భూయో గన్తా సురాలయమ్ । ఏవముక్త్వా తు వైకుణ్ఠో దదావేకం రవేస్తదా । । ౩౧ శ్వేతకుణ్డలినం దృప్తం౧ తం జగ్రాహ రవిర్ముదా । ఇన్ద్రస్యాపి తతః పశ్చాద్రక్తకుణ్డలినం దదౌ ।।౩౨ జగ్రాహ చ ముదా యుక్త ఇన్ద్రః స్వం చ పురం యయౌ । గతౌ రవీన్ద్రౌ ప్రగృహ్య పురుషౌ క్రోధసమ్భవౌ ।।౩ ౩ అథోవాచ తదా రుద్రం దేవః కమలసంస్థితః । గచ్ఛ త్వమపి కాపాలే కపాలవ్రతచర్యయా ౩౪ యే చ వ్రతం త్వదీయం వై ధారయిష్యన్తి మానవాః । న తేషాం దుర్లభం కిఞ్చిద్భవితేహ పరత్ర చ ।।౩౫ ఏవం సంలప్య బహుశః సుముఖం ప్రతినన్ద్య చ । ఆహూయ చ సముద్రం స ప్రత్యువాచావిచారయన్ ।।౩౬ కురుష్వాభరణం౨ స్త్రీణాం లక్షణం యద్విలక్షణమ్ । కార్త్తికేయేన యత్ప్రోక్తం తద్వదస్వావిచారయన్ ।। ౩౭ స చాహ మమ నామ్నేదం భవేత్పురుషలక్షణమ్ । దేవేన తత్ప్రతిజ్ఞాతమేవమేతద్భవిష్యతి ।।౩౮ కార్త్తికేయేన యత్ప్రోక్తం తద్వదస్వావిచారయన్ ।।౩౯ ప్రయచ్ఛాస్య విషాణం వై నిష్కృష్టం యత్త్వయాఽధునా । అవశ్యమేవ తద్భూతం భవితవ్యం తు కస్యచిత్ ।।1.22.౪౦ ఋతే వినాయకం తద్వై దైవయోగాన్న కామతః । గృహాణ ఏతత్సాముద్రం యత్త్వయా పరికీర్తితమ్ ।।౪౧ స్త్రీపుంసోర్లక్షణం శ్రేష్ఠం సాముద్రమితి విశ్రుతమ । ఇమం చ సవిషాణం వై కురు దేవవినాయకమ ।।౪౨ అథోవాచ చ దేవేశం బాహులేయః సమత్సరమ్ । విషాణం దద్మి చాస్యాహం తవ వాక్యాన్న సంశయః । । ౪౩ యదా త్వయం విషాణం చ ముక్త్వా తు విచరిష్యతి । తదా విషాణముక్తః సన్భస్మ ఐతం కరిష్యతి । । ౪౪ ఏవమస్త్వితి తం చోక్త్వా విషాణం తత్కరే దదౌ । వినాయకస్య దేవేశః కార్తికేయమతే స్థితః । । ౪౫ సవిషాణకరోఽద్యాపి దృశ్యతే ప్రతిమా నృప । భీమసూనోర్మహాబాహోర్విఘ్నం కర్త్తుం మహాత్మనః । । ౪౬ ఏతద్రహస్యం దేవానాం మయా తే సముదాహృతమ్ । యత్ర దేవో న వై వేద దేవానాం భువి దుర్లభమ్ । । ౪౭ మయా ప్రసన్నేన తవ గుహ్యమేతదుదాహృతమ్ । కథితం తిథిసంయోగే వినాయకకథామృతమ్ । । ౪౮ య ఇదం శ్రావయేద్విద్వాన్బ్రాహ్మణాన్వేదపారగాన్ । క్షత్రియాంశ్చ స్వవృత్తిస్థాన్విట్శూద్రాంశ్చ గుణాన్వితాన్ । । ౪౯ న తస్య దుర్లభం కిఞ్చిదిహ చాముత్ర విద్యతే । న చ దుర్గతిమాప్నోతి న చ యాతి పరాభవమ్ । । 1.22.౫౦ నిర్విఘ్నం సర్వకార్యాణి సాధయేన్నాత్ర సంశయః । ఋద్ధిం వృద్ధిం శ్రియం చాపి విన్దేత భరతోత్తమ । । ౫౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పవర్ణనం నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః
విఘ్న-వినాయకకథావర్ణనమ్ శతానీక ఉవాచ కేనాయం భీమజో విప్ర ప్రమథాధిపతిః కృతః । భర్తృత్వే చాపి విఘ్నానామధికారీ కథం బభౌ । । ౧ సుమన్తురువాచ సాధు పృష్టోఽస్మి రాజేన్ద్ర యదయం విఘ్నకారకః । యైర్వాపి విఘ్నకరణైర్నిర్యుక్తోఽపి వినాయకః । । తత్తే వచ్మి మహాబాహో శృణుష్వైకమనాధునా । । ౨ ఆద్యే కృతయుగే వీర ప్రజాసర్గమవాప హ । దృష్ట్వా కర్మాణి సిద్ధాని వినా విఘ్నేన భారత । । ౩ అగతక్లేశాం ప్రజాం దృష్ట్వా గర్వితాం కృత్స్నశో నృప । బహుశశ్చిన్తయిత్యా తు ఇదం కర్మ మహీపతే । । ౪ వినాయకః సమృద్ధ్యర్థం ప్రజానాం వినియోజితః । గణానాం చాధిపత్యే చ భీమః కఞ్జజసాత్త్వతైః । । తతోపసృష్టో యస్తస్య లక్షణాని నిబోధ మే । । ౫ స్వప్నేవగాహతేఽత్యర్థం జలం ముణ్డాంశ్చ పశ్యతి । కాషాయవాససశ్చైవ క్రవ్యాదాంశ్చాధిరోహతి । । ౬ అన్త్యజైర్గర్దభైరుష్ట్రైః సహైకత్రావతిష్ఠతే । వ్రజమానస్తథాత్మానం మన్యతేఽనుగతం పరైః । । ౭ విమనా విఫలారమ్భః సంసీదత్యనిమిత్తతః । కరటారూఢమాత్మానమమ్భసోన్తరగం తథా । । ౮ పత్తిభిశ్చావృతం యాన్తం సఙ్గమనాన్తికం నృప । పశ్యతే కురుశార్దూల స్వప్నాన్తే నాత్ర సంశయః । । ౯ చిత్తం చ వికృతాకారం కరవీరవిభూషితమ్ । తేనోపసృష్టో లభతే న రాజ్యం పౌర్వసంభవమ్ । । 1.23.౧౦ కుమారీ న చ భర్తారమపత్యం గర్భిణీ తథా । ఆచార్యత్వం శ్రోత్రియశ్చ శిష్యాశ్చాధ్యయనం తథా । । వణిగ్లాభం చ నాప్నోతి కృషిం చైవ కృషీవలః । । ౧౧ స్నపనం తస్య కర్తవ్యం పుణ్యేఽహని ' మహీపతే । గౌరసర్షపకల్కేన సాజ్యేనోత్సాదితేన తు । । ౧౨ శుక్లపక్షే చతుర్థ్యాం తు వాసరే ధిషణస్య చ । తిష్యే చ వీరనక్షత్రే తస్యైవ పురతో నృప । । ౧౩ సర్వౌషధైః సర్వగన్ధైర్విలిప్తశిరసస్తథా । భద్రాసనోపవిష్టస్య స్వస్తి వాచ్య ద్విజాఞ్ఛుభాన్ । । ౧౪ వ్యోమకేశం తు సమ్పూజ్య పార్వతీం భీమజం తథా । కృష్ణం సపితరం తాత పవమానం సితం తథా । । ౧౫ ధిషణం చేన్దుపుత్రం చ కోణం కేతుం చ ౩ భారత । విధున్తుదం బాహులేయం నన్దకస్య చ ధారిణమ్ । । ౧౬ అశ్వస్థానాద్గజస్థానాద్వల్మీకాత్సఙ్గమాద్హ్రదాత్ । మృత్తికాం రోచనాం గన్ధాన్గుగ్గులం చాప్సు నిక్షిపేత్ । । ౧౭ యదాహృతం హ్యేకవర్ణైశ్చతుర్భిః కలశైర్హ్రదాత్ । చర్మణ్యానడుహే రక్తే స్థాప్యం భద్రాసనం తథా । । ౧౮ సహస్రాక్షం శతధారమృషిభిః ౧ పావనం కృతమ్ । తేన త్వామభిషిఞ్చామి పావమాన్యః పునన్తు తే । । ౧౯ భగం తే వరుణో రాజా భగం సూర్యో బృహస్పతిః । భగమిన్ద్రశ్చ వాయుశ్చ భగం సప్తర్షయో దదుః । । 1.23.౨౦ యత్తే కేశేషు దౌర్భాగ్యం సీమన్తే యచ్చ మూర్ధని । లలాటే కర్ణయోరక్ష్ణోరాపస్తద్ ఘ్నన్తు తే సదా । । ౨౧ స్నాతస్య సార్షపం తైలం సువేణౌదుమ్బరేణ తు । జుహుయాన్మూర్ధని కుశాన్సవ్యేన పరిగృహ్య తు । । ౨౨ మితశ్చ సమ్మితశ్చైవ తథా చ శాలకంటకః । కూష్మాణ్డో రాజశ్రేష్ఠాస్తేఽగ్నయః స్వాహాసమన్వితాః । । ౨౩ నామభిర్బలిమన్త్రైశ్చ నమస్కారసమన్వితైః । దద్యాచ్చతుష్పథే శూర్పే కుశానాస్తీర్య సర్వతః । । ౨౪ కృతాకృతాంస్తణ్డులాంశ్చ పలలౌదనమేవ చ । మత్స్యాన్పక్వాంస్తథైవామాన్మాంసమేతావదేవ తు । । ౨౫ పుష్పం చిత్రం సగన్ధం చ సురాం చ త్రివిధామపి । మూలకం పూరికాః పూపాంస్తథైవోణ్డేరికాస్రజమ్ । । దధిపాయసమన్నం చ గుడవేష్టాన్సమోదకాన్ । । ౨౬ వినాయకస్య జననీముపతిష్ఠేత్తతోఽమ్బికామ్ । దూర్వాసర్షపపుష్పాణాం దత్త్వా పుష్పాఞ్జలిత్రయమ్ । । ౨౭ రూపం దేహి యశో దేహి భగం భగవతి దేహి మే । పుత్రాన్దేహి ధనం దేహి సర్వాన్కామాంశ్చ దేహి మే । । అచలాం బుద్ధిం మే దేహి ధరాయాం ఖ్యాతిమేవ చ । । ౨౮ తతః శుక్లామ్బరధరః శుక్లమాల్యానులేపనః । భోజయేద్ బ్రాహ్మణాన్దద్యాద్వస్త్రయుగ్మం గురోరపి । । ౨౯ ఏవం వినాయకం పూజ్య గ్రహాంశ్చైవ విధానతః । కర్మణాం ఫలమాప్నోతి శ్రియం ప్రాప్నోత్యనుత్తమామ్ । । 1.23.౩౦ ఆదిత్యస్య సదా పూజాం తిలకం స్వామినస్తథా । వినాయకపతేశ్చైవ సర్వసిద్ధిమవాప్నుయాత్ । । ౩౧ ఇతి శ్రీ భవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పవర్ణనం నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః
చతుర్థీకల్పే పురుషలక్షణవర్ణనమ్ శతానీక ఉవాచ నరాణాం యోషితాం చైవ లక్షణాని మహామతే । ప్రోక్తాని యాని విప్రేన్ద్ర వ్యోమకేశస్య సూనునా । । ౧ క్రుద్ధేన యాని క్షిప్తాని ఈశ్వరేణ మహోదధౌ । కృష్ణస్య వచనాద్ భూయః సముద్రేణార్పితాని వై । । ౨ అర్పితాని తతస్తస్య తేన ప్రాప్తాని వై కథన్ । బాహులేయేన విప్రేన్ద్ర తాని మే వద సువ్రత । । ౩ సుమన్తురువాచ యథా గుహేన రాజేన్ద్ర స్త్రీపుంసాం లక్షణాని వై । ప్రోక్తాని కురుశార్దూల తథా తే కథయామి వై । । ౪ శక్తిపాతాద్ధతే క్రౌఞ్చే వ్యోమకేశస్య సూనునా । బ్రహ్మా తుష్టోఽబ్రవీదేనం వరం వరయ మేఽనఘ । । ౫ అసావపి మహాతేజాః ప్రణమ్య శిరసా విభుమ్ । పితామహం బభాషేదం లక్షణం బ్రూహి మే విభో । । ౬ నరాణాం యువతీనాం చ కౌతుకం పరమం మమ । యన్మయోక్తం పురా దేవ ప్రక్షిప్తం లవణార్ణవే । । ౭ మత్పిత్రా దేవదేవేశ సక్రోధేన పురా తథా । ప్రాప్తం చ విస్మృతం భూయస్తన్మే బ్రూహి హ్యశేషతః । । ౮ బ్రహ్మోవాచ సాధు పృష్టోఽస్మి దేవేశ భీమస్యానన్దవర్ధన । లక్షణాని నిబోధ త్వం పురుషాణామశేషతః । । అధమోత్తమమధ్యాని యాని ప్రాప పయోనిధిః । । ౯ శివేఽహని సునక్షత్రే గ్రహే సౌమ్యే శుభే రవౌ । పూర్వాహ్ణే మఙ్గలైర్యుక్తే పరీక్షేత విచక్షణః । । 1.24.౧౦ ప్రమాణం సంహతిం ఛాయాం గతిం సర్వాఙ్గలక్షణమ్ । దన్తకేశనఖశ్మశ్రు ఏతత్సర్వం విచక్షణః । । ౧౧ పూర్వమాయుః పరీక్షేత పశ్చాల్లక్షణమాదిశేత్ । క్షీణే హ్యాయుషి మర్త్యానాం లక్షణైః కిం ప్రయోజనమ్ । । ౧౨ జఘన్యో నవతిః ప్రోక్తో మధ్యమస్తు శతాడ్గులః । అష్టోత్తరశతం యస్య ఉత్తమం తస్య లక్షణమ్ । । ౧౩ ప్రమాణలక్షణం ప్రోక్తం సముద్రేణ శుభాశుభమ్ । యన్మే పురా దేవవర మయా వై కథితం తవ । । అతః పరం ప్రవక్ష్యామి దేహావయవలక్షణమ్ । । ౧౪ పాదైః సమాంసకైః ౨ స్నిగ్ధై రక్తం సౌమ్యైః సుశోభనైః । ఉన్నతైః స్వేదరహితైః శిరాహీనైశ్చ పార్థివః । । ౧౫ యస్య పాదతలే రేఖా సాంకుశేవ ప్రకాశతే । సతతం హి సుఖం తస్య పురుషస్య న సంశయః । । ౧౬ అస్వేదనౌ మృదుతలౌ కమలోదరసన్నిభౌ । శ్లిష్టాఙ్గులీ ౧ తామ్రనఖౌ సుపార్ష్ణీ వ్యోమకేశజ । । ౧౭ ఉష్ణౌ శిరావిరహితౌ గూఢగుల్ఫౌ చ భీమజ । కూర్మోన్నతౌ చ చరణౌ ప్రఖ్యాతౌ పార్థివస్య తు । ౧౮ శూర్పాకృతీ మహాబాహో రూక్షౌ శ్వేతనఖౌ తథా । వక్రౌ శిరాసన్తతౌ చ సంశుష్కౌ విరలాఙ్గులీ । । ౧౯ దారిద్ర్యదుఃఖదౌ జ్ఞేయౌ చరణౌ భీమనన్దన । బ్రహ్మఘ్నౌ దేవశార్దూల ౩ పక్వమృత్సదృశౌ పదౌ । । 1.24.౨౦ పీతావగమ్యానిరతౌ కృష్ణౌ పానరతౌ సదా । అభక్ష్యభక్షణే శ్వేతౌ జ్ఞేయౌ సేనాధిపోత్తమ । । ౨౧ అఙ్గుష్ఠౌ పృథులౌ యేషాం తే నరా భాగ్యవర్జితాః । క్లిశ్యన్తే వికృతాఙ్గుష్ఠాస్తే నరాః పాదగామినః । । ౨౨ చిపిటైర్వికృతైర్భగ్నైరఙ్గుష్ఠైరతినిన్దితాః । వక్రైర్భగ్నైస్తథా హ్రస్వైరఙ్గుష్ఠైః క్లేశభాగినః । । ౨౩ శూర్పాకారైశ్చ వికృతైర్భగ్నర్వక్రైః శిరాతతైః । సస్వేదైః పాణ్డురూక్షైశ్చ చరణైరతినిన్దితాః । । ౨౪ యస్య ప్రదేశినీ దీర్ఘా అఙ్గుష్ఠం యా అతిక్రమేత్ । స్త్రీభోగం లభతే నిత్యం పురుషో నాత్ర సంశయః । । కనిష్ఠాయాం తు దీర్ఘాయాం సువర్ణస్య తు భాగినః । । ౨౫ చిపిటా విరలాః శుష్కా యస్యాఙ్గుల్యో భవన్తి వై । స భవేద్దుఃఖితో నిత్యం ధనహీనశ్చ వై ౪ గుహ । । ౨౬ శ్వేతైర్నఖైర్విరూక్షైశ్చ పురుషా దుఃఖజీవినః । కుశీలాః కునఖైర్జ్ఞేయాః కామభోగవివర్జితాః । । వికృతైః స్ఫుటితైరూక్షైర్నఖైర్దారిద్ర్యభాగినః । । ౨౭ బ్రహ్మహత్యాం చ కుర్వన్తి పురుషా హరితైర్నఖైః । బన్ధుభిశ్చ వియుజ్యన్తే కులక్షయకరాశ్చ తే । । ౨౮ ఇన్ద్రగోపకసంకాశైర్నఖైర్నృపతయః స్మృతాః । శఙ్ఖావర్తప్రతీకాశైర్నఖైర్భవతి పార్థివః । । ౨౯ తామ్రైర్నఖైస్తథైశ్వర్యం ధన్యాః పద్మనఖా నరాః । రక్తైర్నఖైస్తథైశ్వర్యం పుష్పితైః సుభగో భవేత్ । । సూక్ష్మైరుపచితైస్తామ్రైర్నఖైర్నృపతయః స్మృతాః । । 1.24.౩౦ రోమశాభ్యాం చ జఙ్ఘాభ్యాం దుఃఖదారిద్ర్యభాగినః । బన్ధనం హ్రస్వజఙ్ఘానామైశ్వర్యం చైవ నిర్దిశేత్ । । ౩౧ ౧మృగజఙ్ఘాశ్చ రాజానో జాయన్తే నాత్ర సంశయః । దీర్ఘజఙ్ఘాః స్థూలజఙ్ఘా నిత్యం భాగ్యవివర్జితాః । । ౩౨ శృగాలజఙ్ఘాః పురుషా నిత్యం భాగ్యవివర్జితాః । కాకజంఘా నరా యే తు భవేయుర్దుఃఖభాగినః । । ౩౩ ౨పీనజఙ్ఘాస్తథైశ్వర్యం ప్రాప్నువన్తి న సంశయః । సింహవ్యాఘ్రసమా జఙ్ఘా ధనినః పరికీర్తితాః । । ౩౪ పార్థివానాం భవేద్రోమ చైకైకం రోమకూపకే । పండితశ్రోత్రియాణాం చ ద్వేద్వే జ్ఞేయే మహామతే । । ౩౫ త్రిభిస్త్రిభిస్తథా నిఃస్వా మానవా దుఃఖభాగినః । కేశాశ్చైవ మహాబాహో నిన్దితా పూజితాస్తథా । । ౩౬ నిర్మాంసజానుర్మ్రియతే ప్రవాసే శివనన్దన
౩౭ సౌభాగ్యమల్పై కథితం దారిద్ర్యం వికటైస్తథా । నిమ్నైః స్వస్త్రీజితా జ్ఞేయాః సమాంసై రాజ్యభాగినః । । ౩౮ ౪హంసభాసశుకానాం చ తుల్యా యస్య గతిర్భవేత్ । స భవేత్పార్థివః పూజ్యః సముద్రవచనం యథా । । ౩౯ అన్యేషామపి శస్తానాం పక్షిణాం చ శుభా గతిః । వృషసింహగజేన్ద్రాణాం ౬గతిర్భోగవివర్ధినీ । । 1.24.౪౦ జలోర్మిసదృశీ యా చ కాకోలూకసమా చ యా । గతిర్ద్రవ్యవిహీనానాం దుఃఖశోకభయఙ్కరా । । ౪౧ శ్వానోష్ట్మహిషాణాం ౧ఖరసూకరయోస్తథా । గతిర్మేషసమా యేషాం తే నరా భాగ్యవర్జితాః । । ౪౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే పురుషలక్షణవర్ణనం నామ చతుర్వింశోధ్యాయః
సౌభాగ్యం కొంతసేపు మాత్రమే ఉంటుంది; వికారమైన లక్షణాలుంటే దారిద్ర్యం కలుగుతుంది. తొడలు దిగువగా ఉన్నవారు భార్యచేతిలో ఓడిపోతారు; మాంసలమైన తొడలు ఉన్నవారు రాజ్యాన్ని పొందుతారు.
పురుషలక్షణవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ దక్షిణావర్తలిఙ్గశ్చ నరో వై పుత్రమాన్భవేత్ । వామావర్తే తథా లిఙ్గే నరః కన్యాం ప్రసూయతే । । ౧ స్థూలైః శిరాలైర్విషమైర్లిఙ్గైర్దారిద్ర్యమాదిశేత్ । ఋజుభిర్వర్తులాకారైః పురుషా పుత్రభాగినః । । ౨ నిమ్నపాదోపవిష్టస్య భూమిం స్పృశతి మేహనః । దుఃఖితం తం విజానీయాత్పురుషం నాత్ర సంశయః । । ౩ భూమౌ పాదోపవిష్టస్య గుల్ఫౌ స్పృశతి మేహనః । ఈశ్వరం తం విజానీయాత్ప్రమదానాం చ వల్లభమ్
బ్రహ్మ చెప్పారు: పురుషుని లింగం కుడివైపు తిరిగి ఉంటే కుమారులు కలుగుతారు; ఎడమవైపు తిరిగి ఉంటే కుమార్తె కలుగుతుంది.
గతా మధ్యం ప్రదేశిన్యాః స జీవేచ్ఛరదః శతమ్ । । ౩౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే పురుషలక్షణవర్ణనం నామ పఞ్చవింశోఽధ్యాయః
మధ్యవేలి, చూపువేలు కంటే పొడవుగా ఉంటే, వాడు వంద సంవత్సరాలు ఆయుష్షు పొందుతాడు.
పురుషలక్షణవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ సమకుక్షిర్భవేద్భోగీ నిమ్నకుక్షిర్ధనాపహః । మాయావీ విషమా ౧ కుక్షిస్తథా కుహకకృత్సదా । । ౧ రాజా స్యాన్నిమ్నకుక్షిస్తు సార్వభౌమో మహాబలః । సర్పోదరా దరిద్రాః స్యుర్బహుభక్షాశ్చ సువ్రత । । ౨ విస్తీర్ణాభిర్మణ్డలాభిరున్నతాభిశ్చ నాభిభిః । భవన్తి సుఖినో వీరా ధనధాన్యసమన్వితాః । । ౩ నిమ్నాభిరథ స్వల్పాభిః క్లేశభాజో భవన్తి హి । వలిర్మధ్యఙ్గతా వీరా విషమా చ విశేషతః । । ధనహానిం తథా శూలం నిత్యం జనయతే విభో । । ౪ వామావార్తా సదా శాన్తిం కరోతీతి విదుర్బుధాః । కరోతి మేధాం దక్షిణేన సంప్రవృత్తా దివస్పతే । । ౫ పార్శ్వాయతా దీర్ఘమాయురైశ్వర్యమూర్ధ్వతః స్మృతమ్ । గవాఢ్యతామధస్తాత్తు కరోతీతి విదుర్బుధాః । । ౬ శతపత్రకర్ణికాభా నాభిర్యస్య మహామతే । భూపత్వం కురుతే సా తు పురుషస్య న సంశయః । । ౭ సమోదరో భవేద్భోగీ నిస్వః స్యాద్విషమోదరః । సూక్ష్మోదరో భవేద్వాగ్మీ బహుసమ్పత్సమన్వితః । । ౮ శస్త్రేణాన్తం వ్రజేద్వీర స్త్రీభోగం చాప్నుయాత్తథా । ఆచార్యో బహుపుత్రశ్చ యథాసఙ్ఖ్యం వినిర్దిశేత్ । । ౯ వలిభిర్దేవశార్దూల ఇత్యాహ స పయోనిధిః । అగమ్యాగామినో జ్ఞేయా విషమాభిర్న సంశయః । । 1.26.౧౦ ఋజుభిర్వసుభోగీ స్యాత్పరదారవినిన్దకః । మాంసలైర్మృదుభిః పార్శ్వై రాజా స్యాన్నాత్ర సంశయః । । ౧౧ అనూర్ధ్వచిబుకా యే తు సుభగాస్తే భవన్తి వై । నిర్ధనా విషమైర్దీర్ఘైర్భవన్తీహ సువీరజ । । ౧౨ పీనైశ్చోపచితైర్నిమ్నైః ౧ స్కన్ధైర్భీమాఙ్గసమ్భవ । రాజానః సుఖినశ్చాపి భవన్తీహ న సంశయః । । ౧౩ సమోన్నతం తు హృదయం సమం చ పృథు చైవ హి । అవేపనం మాంసలం చ పార్థివానాం న సంశయః । । ౧౪ ఖరరోమచితం వీరశిరాలం చ విశేషతః । అధనానాం భవేదేవ హృదయం ఋభవోత్తమ । । సమవక్షసోఽర్థయుతాః పీనైః శూరాః స్మృతా బుధైః । । ౧౫ తనుభిర్ద్రవ్యహీనాః స్యురసమైశ్చాప్యకిఞ్చనాః । వధ్యన్తే చాపి శస్త్రేణ నాత్ర కార్యా విచారణా । । ౧౬ హనుభిర్విషమైర్వీర జన్మహీనో భవేన్నరః । యస్యోన్నతో భవేద్ధనుః స భోగీ స్యాన్న సంశయః । । ౧౭ నిర్మాంసైర్విషమైర్వీర నిఃస్వో నిమ్నైః ప్రచక్ష్యతే । ధనవాంశ్చ భవేత్పీనైః సుఖభోగసమన్వితః । । విషమైరర్థహీనః స్యాద్దుఃఖభాగీ సదా నరః । । ౧౮ చిపిటగ్రీవకో దుష్టో మతో లోకే స వై గుహ । శూరః స్యాన్మహిషగ్రీవో మృగగ్రీవో భయాతురః । । ౧౯ కమ్బుగ్రీవో భవేద్రాజా లమ్బకణ్ఠోఽగ్రలక్షణః । హ్రస్వగ్రీవస్తు ధనవాన్సుసుఖీ భోగవాంస్తథా । । 1.26.౨౦ నిమాంసౌ రోమశౌ భగ్నావల్పౌ వాపి విశేషతః । నిర్ధనస్యేదృశావంసౌ ప్రఖ్యాతౌ వ్యోమకేశజ । । ౨౧ భవేదరోమశం పృష్ఠం ధనినాం భీమసమ్భవ । సలోమశం తథా వక్రం నిర్ధనానాం బలాధిప । । ౨౨ అస్వేదనావున్నతౌ చ తథా పీనౌ షడానన । సమరోమసుగన్ధౌ చ కక్షౌ జ్ఞేయౌ ధనాన్వితౌ । । ౨౩ అవ్యుచ్ఛిన్నౌ తథా శ్లిష్టౌ విపులౌ చ సురాధిప । శూరాణామీదృశావంసౌ నగజానన్దవర్ధన । । ౨౪ ఉద్వృద్ధబాహుకో యస్తు వధబన్ధనమాప్నుయాత్ । దీర్ఘబాహుర్భవేద్రాజా సముద్రవచనం యథా । । ౨౫ ప్రలమ్బబాహుర్విజ్ఞేయో నరః సర్వగుణాన్వితః । హ్రస్వబాహుర్భవేద్దాసః పరప్రేష్యకరోఽపి వా । । ౨౬ వామావర్తభుజా యే తు దీర్ఘాయతభుజాశ్చ యే । సమ్పూర్ణబాహూ రాజా స్యాదిత్యాహ స పయోనిధిః । । ౨౭ గ్రీవా చ ౧వర్తులాకారా కమ్బురేఖాసమావృతా । స భవేత్పార్థివో భూమౌ సర్వదుష్టనిబర్హణః । । ౨౮ దీర్ఘగ్రీవా బకగ్రీవా శుకగ్రీవాశ్చ యే నరాః । ఉష్ట్రగ్రీవాః కరిగ్రీవాః సర్వే తే నిర్ధనాః స్మృతాః । । ౨౯ ఇభాఙ్గసదృశౌ౨ వృత్తౌ సమౌ పీనౌ చ సువ్రత । ఆజానులమ్బినౌ బాహూ పార్థివానాం న సంశయః । । 1.26.౩౦ దరిద్రాణాం లోమశౌ హ్రస్వౌ బాహూ జ్ఞేయౌ సురోత్తమ । తస్కరాణాం చ విషమౌ స్థూలౌ సూక్ష్మౌ చ సువ్రత । । ౩౧ నిమ్నం కరతలం యస్య పితృవిత్తం న తస్య వై । భవేదార్భవశార్దూల తథా భీరుశ్చ మానవః । । ౩౨ సువృత్తతనునిమ్నేన ధనవాన్కరతలేన తు । ఉత్తానకరతలో దాతా భవతీతి న సంశయః । । ౩౩ విషమా భవన్తి విషమైర్నిమ్నాశ్చాపి విశేషతః । కరతలైర్దేవశార్దూల లాక్షాభైరీశ్వరాః స్మృతాః । । ౩౪ అగమ్యాగమనం పీతై రూక్షైర్నిర్ధనతా స్మృతా । అపేయపానం కుర్వన్తి నీలకృష్ణైః సదైవ హి । । ౩౫ నిమ్నాః స్నిగ్ధా భవేన్నృణాం రేఖా కరతలే గుహ । ధనినాం న దరిద్రాణామిత్యాహ స పయోనిధిః । । ౩౬ విరలాఙ్గులయో యే తు తే దరిద్రాః ప్రచక్షతే । ధనినస్తు మహాబాహో యే ఘనాఙ్గులయో నరాః । । ౩౭ వదనం మణ్డలం యస్య ధర్మశీలం తమాదిశేత్ । శుణ్డవక్త్రా నరా యే తు దుర్భగాస్తే న సంశయః । । ౩౮ హరివక్త్రా జిహ్మవక్త్రా వికృతాస్యాస్తథా నరాః । భగ్నవత్రాః కరాలాస్యా సర్వే తే తస్కరాః స్మృతాః । । ౩౯ సమ్పూర్ణవక్త్రా రాజానో గజసింహాననాస్తథా । ఛాగవానరవక్త్రాశ్చ ధనినః పరికీర్తితాః । । 1.26.౪౦ యస్య గణ్డౌ సుసమ్పూర్ణౌ పద్మపత్రసమప్రభౌ । కృషిభాగీ భవేన్నిత్యం బహువిత్తశ్చ మానవః । । ౪౧ సింహవ్యాఘ్రగజేన్ద్రాణాం కపోలః సదృశో యది । మహాభోగీ స విజ్ఞేయః సేనాయాశ్చైవ నాయకః । । ౪౨ వదనం తు సమం శ్లక్ష్ణం సౌమ్యం సంవృతమేవ హి । పార్థివానాం మహాబాహో విపరీతన్తు దుఃఖదమ్ । । ౪౩ మహాముఖం తు దేవేశ దుర్భగత్వం ప్రయచ్ఛతి । స్త్రీముఖం పుత్రనాశాయ మణ్డలం సుఖితాం వ్రజేత్ । । ౪౪ ద్రవ్యనాశాయ వై దీర్ఘం పాపదం భయదం తథా । ధూర్తానాం చతురస్రం స్యాత్పుత్రహానికరం శృణు । । ౪౫ నిమ్నవక్త్రం చ దేవేన్ద్ర పుత్రహానికరం భవేత్ । హ్రస్వం భతతి కీనాశే పూర్ణకాన్తం చ భోగినామ్ । । ౪౬ రక్తాధరో నరపతిర్ధనవాన్కమలాధరః । స్థూలోష్ఠా హనుమూలాశ్చ శుష్కైస్తీక్ష్ణైశ్చ దుఃఖితాః । ।౪౭ అస్ఫోటితాగ్రం స్నిగ్ధం చ నతం మృదు తథా గుహ । సమ్పూర్ణం చ సదా శస్తం శ్మశ్రు భూమిపతేర్గుహ । । ౪౮ రక్తైశ్చాల్పైస్తథా రూక్షైః శ్మశ్రుభిర్భీమనన్దన । నరాశ్చౌరా భవన్త్యేవ పరదారరతాస్తథా । ।౪౯ నిర్మాంసౌ యస్య వై కర్ణౌ సంగ్రామాన్నాశమృచ్ఛతి
చిపిటాభ్యాం భవేద్రోగీ హ్రస్వౌ చ కృపణస్య చ । । 1.26.౫౦ శఙ్కుకర్ణశ్చ భూనాథః సర్వశత్రుభయఙ్కరః । దీర్ఘాయూ రోమశాభ్యాం తు విపులాభ్యాం నరాధిపః । । భోగీ చ స భవేన్నిత్యం దేవబ్రాహ్మణపూజకః । । ౫౧ శిరావబద్ధౌ క్రూరస్య వ్యాలమ్బౌ చ విశేషతః । మాంసలౌ సుఖదౌ జ్ఞేయౌ శ్రవణౌ వ్యోమకేశజ । । ౫౨ భోగీ స్యాన్నిగణ్డో వై మన్త్రీ సమ్పూర్ణగణ్డకః । శుభభాక్ఛుకనాసస్తు చిరజీవీ శుష్కనాసికః । । ౫౩ కున్దకుణ్డలసఙ్కాశైః ప్రకాశైర్దశనైర్నృపః । ఋక్షవానరదన్తాశ్చ నిత్యం క్షుత్పరిపీడితాః । । ౫౪ హస్తిదన్తాః ఖరదన్తాః స్నిగ్ధదన్తా గుణాన్వితాః । కరాలైర్విరలై రూక్షైర్దశనైర్దుఃఖజీవినః । । ౫౫ ద్వాత్రింశద్దన్తా రాజాన ఏకత్రింశచ్చ భోగవాన్ । త్రింశద్దన్తా నరా నిత్యం సుఖదుఃఖిత్వభాగిన । । ఊనత్రింశచ్య దశనైః పురుషాః దుఃఖభాగినః । । ౫౬ కృష్ణజిహ్వో భవేత్ప్రేష్యః సవలయా తు జిహ్వయా । భవేత్కోపస్య కర్తా వై స్థూలరూక్షశ్చ జిహ్వయా । । ౫౭ శ్వేతజిహ్వా నరా జ్ఞేయాః శౌచాచారసమన్వితాః । పద్మపత్రసమా జిహ్వా సూక్ష్మా దీర్ఘా సుశోభనా । । స్థూలా చ న చ విస్తీర్ణా యేషాం తే మనుజాధిపాః । । ౫౮ నిమ్నా స్నిగ్ధా చ హ్రస్వా చ రక్తాగ్రా రసనా యది । సర్వవిద్యాప్రవక్తారస్తే భవన్తి న సంశయః । । ౫౯ కృష్ణతాలుర్నరో యస్తు స భవేత్కులనాశనః । సుఖభాగీ దుఃఖభాగీ పీతతాలుర్నరాధిపః । । 1.26.౬౦ వికృతం స్ఫుటితం రూక్షం తాలుకం న ప్రశస్యతే । సింహతాలుర్నరపతిర్గజతాలుస్తథైవ చ । । పద్మతాలుర్భవేద్రాజా శ్వేతతాలుర్ధనేశ్వరః । । ౬౧ హంసస్వరా నరా ధన్యా మేఘగమ్భీరనిఃస్వనాః । క్రౌంచస్వనాశ్చ రాజానో భోగవన్తో మహాధనాః । । ౬౨ చక్రవాకస్వనా ధన్యా రాజానో ధర్మవత్సలాః । కుమ్భస్వనో నరపతిర్దున్దుభిస్వన ఏవ చ । । రూక్షదీర్ఘస్వరాః క్రూరాః పశూనాం సదృశా న తు । । ౬౩ ౨గుర్గురస్వరసంయుక్తాః పురుషాః క్లేశభాగినః । చాషస్వనా భాగ్యయుతా భిన్నకాంస్యస్వరాశ్చ యే । । క్షీణభిన్నస్వరా యే స్యురధమాస్తే ప్రకీర్తితాః । । ౬౪ పార్థివాస్తనునాసాశ్చ దీర్ఘనాసాశ్చ భోగినః । హ్రస్వనాసా నరా యే తు ధర్మశీలాస్తు తే మతాః । । ౬౫ హస్త్యశ్వసింహనాసాశ్చ సూచీనాసాశ్చ యే నరాః । తేషాం సిధ్యతి వాణిజ్యం హయానాం చైవ విక్రయః । । ౬౬ వికృతా నాసికా యస్య ౩స్థూలాగ్రా రూపవర్జితా । పాపకర్మా స విజ్ఞేయః సాముద్రవచనం యథా । । ౬౭ దాడిమీపుష్పసంకాశే భవేతాం యస్య లోచనే । ౪ భూపతిః స తు విజ్ఞేయః సప్తద్వీపాధిపో గుహ । । ౬౮ వ్యాఘ్రాక్షాః కోపనా జ్ఞేయాః క౫ర్కటాక్షాః కలిప్రియాః । బిడాలహంసనేత్రాశ్చ భవన్తి పురుషాధమాః । । ౬౯ మపూరనకులాక్షాశ్చ నరాస్తే మధ్యమాః స్మృతాః । న ౧శ్రీస్త్యజతి సర్వజ్ఞ పురుషం మధుపిఙ్గలమ్ । । 1.26.౭౦ ఆపిఙ్గలాక్షా రాజానః సర్వభోగసమన్వితాః । రోచనా హరితాలాక్షా గుఞ్జాపిఙ్గా ధనేశ్వరాః । । బలసత్త్వగుణోపేతాః పృథివీచక్రవర్తినః । । ౭౧ ద్విమాత్రావీక్షణా నిత్యం జీవన్తి పరమాశ్రితాః । త్రిమాత్రాస్యన్దినో జ్ఞేయాః పురుషాః సుఖభాగినః । । ౭౨ చతుర్మాత్రానిమేషైశ్చ నయనైరీశ్వరాః స్మృతాః । దీర్ఘాయుషో ధర్మరతాః పఞ్చమాత్రానిమేషిణః । । ౭౩ హ్రస్వకర్ణా మహాభాగా మహాకర్ణాశ్చ యే నరాః । ఆవర్తకర్ణా ధనినః స్నిగ్ధకర్ణాస్తథైవ చ । । ౭౪ దీర్ఘాయుషః శుక్తికర్ణాః శఙ్ఖకర్ణా మహాధనాః । దీర్ఘాయుషో దీర్ఘకర్ణా లమ్బకర్ణాస్తపస్వినః । । ౭౫ లలాటేనార్ధచన్ద్రేణ భవన్తి పృథివీశ్వరాః । విపులేన లలాటేన మహాధనపతిః స్మృతః । । స్వల్పేన తు లలాటేన నరో ధర్మరతః స్మృతః । । ౭౬ రేఖా పఞ్చ లలాటే తు స్త్రియా వా పురుషస్య వా । శతం జీవతి వర్షాణామైశ్వర్యం చాధిగచ్ఛతి । । ౭౭ చతూరేఖామశీతిం తు త్రిభిః సప్తతిమేవ చ । ద్వాభ్యాం షష్టిం తు రేఖాభ్యాం చత్వారింశత్తథైకయా । । అరేఖేన లలాటేన విజ్ఞేయా పఞ్చవింశతిః । । ౭౮ రేఖాచ్ఛేదైస్తు విజ్ఞేయా హీనమధ్యోత్తమా నరాః । అల్పాయుషస్తథాల్పాభిర్వ్యాధిభిః పరిపీడితాః । । ౭౯ త్రిశూలం పట్టిశం వాపి లలాటే యస్య దృశ్యతే । ఈశ్వరం తం విజానీయాద్భోగినం కీర్తిమాశ్రితమ్ । । 1.26.౮౦ ఉత్క్రాన్తనిమ్నం తు శిరః స్వల్పోపహతమేవ చ । చన్ద్రాకారం౧ నరేన్ద్రాణాం గవాఢ్యం మఙ్గలం స్మృతమ్ । । ౮౧ విషమం తు దరిద్రాణాం శిరో దీర్ఘం తు దుఃఖినామ్ । నాగకుమ్భనిభం రాజ్ఞః సమం సర్వత్ర భోగినః । । ౮౨ కపిలః స్ఫుటితై రూక్షైః స్థూలైశ్వ శిఖరేశయైః । దుఃఖితా పురుషా జ్ఞేయా రోమశ్మశ్రుభిరేవ చ । । ౮౩ రూక్షా వివర్ణా నిస్తేజాః ఖరాః స్థూలాశ్చ మూర్ధజాః । నాతిస్తోకా న బహుశో మూర్ధజా దుఃఖభాగినః । । ౮౪ విరలాశ్చ మృదుస్నిగ్ధా భ్రమరాఞ్జనసప్రభాః । కచా యస్య తు దృశ్యన్తే స భవేత్పృథివీపతిః । । ౮౫ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే పురుషలక్షణవర్ణనం నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః
పురుషలక్షణ-వర్ణనమ్ కార్తికేయ ఉవాచ సంక్షేపతో మమ విభో లక్షణాని నృపస్య తు । శుభాని చాఙ్గజాతాని బ్రూహి మే వదతాం వర । । ౧ బ్రహ్మోవాచ శృణు వక్ష్యేఙ్గజాతాని పార్థివస్య శుభాని చ । పార్థివో జ్ఞాయతే యైస్తు నరాణాం మధ్యభాగతః । । ౨ త్రీణి యస్య మహాబాహో విపులాని నరస్య తు । ఉద్యతాని తథా షడ్ వై గమ్భీరాణి చ త్రీణి వై । । ౩ చత్వారి చాపి హ్రస్వాని సప్త రక్తాని వా విభో । దీర్ఘాణి చాపి సూక్ష్మాణి భవన్తి యస్య పఞ్చ వా । । ౪ నాభిః సంధిః స్వనశ్చేతి గమ్భీరాణి చ త్రీణి వై । వదనం చ లలాటం చ దన్తోత్తమ ఉరస్తథా । । ౫ విస్తీర్ణమేతస్త్రితయం వీర యస్య నరస్య తు । స రాజా నాత్ర సన్దేహః శృణుష్వేవోన్నతాని చ । । ౬ కృకాటికా తధా చాస్యం నఖా వక్షోఽథ నాసికా । కక్షే చాపి మహాబాహో షడేతాని విదుర్బుధాః । । ౭ లిఙ్గం పృష్ఠం తథా గ్రీవా జఙ్ఘా హ్రస్వాని సువ్రత । నేత్రాన్తే హస్తపాదౌ తు తాల్వోష్ఠౌ చ సురోత్తమ । । జిహ్వా రక్తా నఖాశ్చైవ సప్తైతాని మహామతే । । ౮ త్వచః కరరుహాః కేశా దశనా ఋభవోత్తమ । సూక్ష్మాణ్యేతాని చ గుహ పఞ్చ చాపి విదుర్బుధాః । । ౯ నాసికాలోచనే బాహూ స్తనయోరన్తరం హనుః । ఇతి దీర్ఘమిదం ప్రోక్తం పఞ్చకం భూభుజాం నృప । । 1.27.౧౦ క్షుతం రాజ్ఞాం సకృద్ద్విస్త్రిర్నాదితం హ్రాదితం తథా । దీర్ఘాయుషాం ప్రయుక్తం తే హసితం చ విదుర్బుధాః । । ౧౧ పద్మపత్రనిభే నేత్రే ధనినాం శివనన్దన । భార్గవీమాప్నుయాత్సోఽపి రక్తాన్తే యస్య లోచనే । । ౧౨ మధుపిఙ్గైర్మహాత్మానో నరా జ్ఞేయాః సురాధిప । భీరవో హి కృశాక్షాస్తు చౌరా మణ్డలచక్రకైః । । ౧౩ హయః కేకరనేత్రాస్తు గమ్భీరైరర్థసమ్పదః । నీలోత్పలాభైర్వేదవిదో భృశం కృష్ణైస్తథార్థితా । । మన్త్రిత్వం స్థూలసుదృశో వదన్తి భువి తద్విదః । । ౧౪ శ్యామాక్షాః సుభగా జ్ఞేయా దీనాక్షైభ్ర దరిద్రతా । విస్తీర్ణైర్భోగినో శ్రేయా విపులైశ్చ తథా గుహ । । ౧౫ అభ్యున్నతాభిర్హ్రస్వాయుర్విశాలాభిః సుఖీ భవేత్ । దరిద్రో విషమాభిస్తు తతో జ్ఞేయః సురోత్తమ । । ౧౬ భ్రువో బాలేన్దుసదృశా ధనినామార్భవోత్తమ । దీర్ఘాభిర్నిర్ధనో జ్ఞేయః సంసక్తాభిస్తు సువ్రత । । ౧౭ క్షీణాభిరర్థహీనాః స్యుర్నరా జ్ఞేయాః సురోత్తమ । మధ్యే నతభ్రువో యే చ పరదారరతాస్తు తే । । ౧౮ విరలైరున్నతైః శంఖైర్ధన్యాః౧ స్యుర్నాత్ర సంశయః । నిమ్నైః స్తుత్యర్థసంసక్తా౨ ఉన్నతైశ్చ జనాధిపాః । । ౧౯ విషమలలాటా విధనాః సదా స్యుర్దేవసత్తమ । ఆచార్యాః శుక్తిసదృశైర్నరాః స్యుర్నాత్ర సంశయః । । 1.27.౨౦ ఉన్నతశిరోభిరాఢ్యా నరా జ్ఞేయాః సదా గుహ । వధబన్ధభాగినో వీరా నరా నిన్నలలాటినః । । భృశమున్నతైశ్చ మూర్ఖాశ్చ కృపణాశ్చ తథా నతైః । । ౨౧ శుభావహం మనుష్యాణాం వదనం స్యాద్యథా శృణు । అదీనమాననం స్నిగ్ధం సస్మితం చ విశేషతః । । ౨౨ సాశ్రుదీనం తథా రూక్షమస్నిగ్ధం నిన్దితం౪ గుహ । అసమ్భావ్యం ముఖం జ్ఞేయం నరాణాం నగదారణ । । ౨౩ అకమ్పం గుభదం జ్ఞేయం నరాణాం హసితం గుహ । నిమీలితాక్షం పాపస్య హసితం చార్భవోత్తమ । । ౨౪ ఆమణ్డలం శిరో యస్య స గవాఢ్యో నరో భవేత్ । ఛత్రాకృతి శిరో యస్య స భవేన్నృపతిర్నరః । । ౨౫ చిపిటాకారితశిరా హన్యాద్వై పితరౌ నరః । ఘణ్టాకృతి శిరోధ్వానమసకృత్సేవతే నరః । । నిమ్నం శిరోనర్థదం స్యాన్నరాణామర్భవోత్తమ । । ౨౬ గుడైః స్నిగ్ధైస్తథా కృష్ణైరభిన్నాగ్రైస్తథైవ హి । కేశైర్న చాతిబహులైర్మృదుభిః పార్థివో భవేత్ । । ౨౭ బహులాః కపిలాః స్థూలా విషమాః స్ఫుటితాస్తథా । పరుషా హ్రస్వాతికుటిలా దరిద్రాణాం కచాః ఘనాః । । ౨౮ ఇత్యుక్తం లక్షణం నౄణాం శుభం వాశుభమేవ చ । యోషితాం తదిదానీం తే లక్షణం వచ్మి భీమజ । । ౨౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే పురుషలక్షణవర్ణనం నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః
స్త్రీలక్షణవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ శృణ్విదానీం మహాబాహో స్త్రీలక్షణమనుత్తమమ్ । యన్మయోక్తం పురా వీర నారదస్య మహాత్మనః । । ౧ తత్త్వం విజ్ఞాయతే యేన శుభాశుభమవస్థితమ్ । నిన్దితం చ ప్రశస్తం చ స్త్రీణాం వక్ష్యామి లక్షణమ్ । । ౨ మాతరం పితరం చైవ భ్రాతరం మాతులం తథా । ద్వౌ తు బిమ్బౌ పరీక్షేత సముద్రస్య వచో యథా । । ౩ ముహూర్తే తిథిసమ్పన్నే నక్షత్రే చాభిపూజితే । ద్విజైస్తు సహ వాగమ్య కన్యాం వీక్షేత శాస్త్రవిత్ । । ౪ హస్తౌ పాదౌ పరీక్షేత అఙ్గులీర్నఖమేవ చ । ౧పాణిమేవ చ జఙ్ఘే చ కటినాసోరు ఏవ చ । । ౫ జఘనోదరపృష్ఠం చ స్తనౌ కర్ణౌ భుజౌ తథా । జిహ్వాం చోష్ఠౌ చ దన్తాశ్చ కపోలం గలకం తథా । । ౬ చక్షుర్నాసా లలాటం చ శిరః కేశాంస్తథైవ చ । రోమరాజిం౧ స్వరం వర్ణమావర్తాని తు వా పునః । । ౭ యస్యాస్తు రేఖాగ్రీవాయాం యా౨ చ రక్తాన్తలోచనా । యస్య సా గృహమాగచ్ఛేత్తద్గృహం సుఖమేధతే । । ౮ లలాటే దృశ్యతే యస్యాస్త్రిశూలం దేవనిర్మితమ్ । బహూనాం స్త్రీసహస్రాణాం స్వామినీం తాం వినిర్దిశేత్ । । ౯ రాజహంసగతిర్యస్యా మృగాక్షీ మృగవర్ణికా । సమశుక్లాగ్రదన్తా చ కన్యాం తాముత్తమాం విదుః । । 1.28.౧౦ మణ్డూకకుక్షీ యా కన్యా న్యగ్రోధపరిమణ్డలా । ఏకం జనయతే పుత్రం సోఽపి రాజా భవిష్యతి । । ౧౧ హంసస్వరా మృదువచా యా కన్యా మధుపిఙ్గలా । అష్టౌ జనయతే పుత్రాన్ధనధాన్యవివర్ధినీ । । ౧౨ ఆయతౌ శ్రవణౌ యస్యాః సురూపా చాపి నాసికా । భ్రువౌ చేన్ద్రాయుధాకారౌ సాత్యన్తం సుఖభాగినీ । । ౧౩ తన్వీ శ్యామా తథా కృష్ణా స్నిగ్ధాఙ్గీ మృదుభాషిణీ । శఙ్ఖకున్దేన్దుదశనా భవేదైశ్వర్యభాగినీ । । ౧౪ విస్తీర్ణం జఘనం యస్యా వేదిమధ్యా తు యా భవేత్ । ఆయతే విపులే నేత్రే రాజపత్నీ తు సా భవేత్ । । ౧౫ యస్యాః పయోధరే వామే హస్తేకర్ణే గలేఽపి వా । మశకం తిలకం వాపి సా పూర్వం జనయేత్సుతమ్ । । ౧౬ గూఢగుల్ఫాఙ్గులిశిరా అల్పపార్ష్ణిః సుమధ్యమా । రక్తాక్షీ రక్తచరణా సాత్యన్తం సుఖభాగినీ । । ౧౭ కూర్మపృష్ఠాయతనఖౌ స్నిగ్ధభావవివర్జితౌ । వక్రాఙ్గులితలౌ పాదౌ కన్యాం తాం పరివర్జయేత్ । । ౧౮ యేన కేనచిదంశేన మాంసం యస్యా వివర్ధతే । రాసభీం తాదృశీం విద్యాన్న సా కల్యాణమర్హతి । । ౧౯ పాదే ప్రదేశినీ యస్యా అఙ్గుష్ఠం సమతిక్రమేత్ । దుఃశీలా దుర్భగా జ్ఞేయా కన్యాం తాం పరివర్జయేత్ । । 1.28.౨౦ పాదే మధ్యమికా యస్యాః క్షితిం న స్పృశతే యది । రమతే సా న కౌమారే స్వచ్ఛన్దా౧ కామచారిణీ । । ౨౧ పాదే అనామికా యస్యాః క్షితిం న స్పృశతే యది । ద్వితీయం పురుషం హత్వా తృతీయే సా ప్రతిష్ఠితా । । ౨౨ పాదే కనిష్ఠా యస్యాస్తు క్షితిం న స్పృశతే యది । ద్వితీయం పురుషం హత్వా తృతీయే సా ప్రతిష్ఠితా । । ౨౩ న దేవికా న ధనికా న ధాన్యప్రతినామికా । గుల్మవృక్షసనామ్నీ చ కన్యాం తాం పరివర్జయేత్ । । ౨౪ ఇన్ద్రచన్ద్రాదిపురుషసనామ్నీ చ యదా భవేత్ । నైతాః పతిషు రజ్యన్తే యాశ్చ నక్షత్రనామికాః । । ౨౫ ఆవర్తః పృష్ఠతో యస్యా నాభిం సమనువిన్దతి । తదపత్యం భవేద్ ధ్రస్వం హ్రస్వాయుశ్చ వినిర్దిశేత్ । । ౨౬ పృష్ఠావర్తా పతిం హన్తి నాభ్యావర్తా పతివ్రతా । కట్యావర్తా తు స్వచ్ఛన్దా న కదాచిద్విరజ్యతే । । ౨౭ యస్యాస్తు హసమానాయా గణ్డే జాయేత్ కూపకమ్ । రమతే సా న కౌమారే స్వచ్ఛన్దా కార్యకారిణీ । । ౨౮ యస్యాస్తు గచ్ఛమానాయాష్టిట్టీకాయతి జఙ్ఘికా । పుత్రం వ్యవస్యేత్సా కర్తుం పతిత్వే నాత్ర సంశయః । । ౨౯ స్థూలపాదా చ యా కన్యా సర్వాంగేషు చ లోమశా । స్థూలహస్తా చ యా స్యాద్వై దాసీం తాం నిర్దిశేద్బుధః । । 1.28.౩౦ యస్యాశ్చోత్కటకౌ౨ పాదౌ ముఖం చ వికృతం భవేత్ । ఉత్తరోష్ఠే చ రోమాణి సా క్షిప్రం భక్షయేత్పతిమ్ । । ౩౧ త్రీణి యస్యాః ప్రలమ్బన్తే లలాటముదరం స్ఫిచౌ । త్రీణి భక్షయతే సా తు దేవరం శ్వసురం పతిమ్ । । ౩౨ సముద్భూషితచారిత్రా గురుభక్తా పతివ్రతా । దేవబ్రాహ్మణభక్తా చ మానుషీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౩ ౩ నిత్యం స్నాతా సుగన్ధా చ నిత్యం చ ప్రియవాదినీ । అల్పాశిన్యల్పరోషా చ దేవతాం తాం వినిర్దిశేత్ ।। ౩౪ ప్రచ్ఛన్నం కురుతే పాపమపవాదం చ రక్షతి । హదయం స్యాచ్చ దుర్గ్రాహ్యం మార్జారీ తాం వినిర్దిశేత్ ।।౩౫ హసతే క్రీడతే చైవ క్రుద్ధా చైవ ప్రసీదతి । నీచేషు రమతే నిత్యం రాసభీ తాం వినిర్దిశేత్ ।। ౩౬ ప్రతికూలకరీ నిత్యం బన్ధూనాం భర్తురేవ చ । స్వచ్ఛన్దే లలితాం చైవ ఆసురీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౩౭ ౧బహ్వాశీ బహువాక్యా చ నిత్యం చాప్రియవాదినీ । హినస్తి స్వపతిం యా తు రాక్షసీం తాం వినిర్దిశేత్ ।। ౩౮ శౌచాచారపరిభ్రష్టా రూపభ్రష్టా భయఙ్కరా । ప్రస్వేదమలపఙ్కా చ పిశాచీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౩౯ నిత్యం స్నాతాం సుగన్ధాం చ మాంసమద్యప్రియాదినీమ్ । వృక్షోద్యానప్రసక్తా చ గాన్ధర్వీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।1.28.౪౦ చపలా చఞ్చలా చైవ నిత్యం పశ్యేద్దిశస్తథా । చలస్వభావా లుబ్ధా చ వానరీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౪ ౧ చన్ద్రాననాం శుభాఙ్గీం తు మత్తవారణగామినీమ్ । ఆరక్తనఖహస్తాం తు విద్యాద్విద్యాధరీం బుధః ।।౪౨ వీణావాదిత్రశబ్దేన వంశగీతరవేణ చ । పుష్పధూపప్రసక్తాం చ గాన్ధర్వీం తాం వినిర్దిశేత్ ।।౪౩ సుమన్తురువాచ ఇత్యేవముక్త్వా స మహానుభావో జగామ వేధా నిజమన్దిరం వై । స్త్రీణాం తథా పుంస్త్వవతాం చ వీర యల్లక్షణం పార్థివ లోకపూజ్యమ్ । । ౪౪ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీ కల్పే స్త్రీలక్షణవర్ణనం నామాష్టావింశోఽధ్యాయః
గణపతికల్పవర్ణనమ్ శతానీక ఉవాచ గకారాక్షరదేవస్య గణేశస్య మహాత్మనః । ఆరాధనవిధిం బ్రూహి సాఙ్గం మన్త్రసమన్వితమ్ । । ౧ సుమన్తురువాచ న తిథిర్న చ నక్షత్రం నోపవాసో విధీయతే । యథేష్టం౧ చేష్టతః సిద్ధిః సదా భవతి కామికా । । ౨ శ్వేతార్కమూలం సఙ్గృహ్య కుర్యాద్గణపతిం బుధః । అఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం తు పద్మాసనగతం తథా । । ౩ చతుర్భుజం త్రినేత్రం చ సర్వాభరణభూషితమ్ । నాగయజ్ఞోపవీతాఙ్గం శశాఙ్కకృతశేఖరమ్ । । ౪ దన్తం సవ్యే కరే దద్యాద్ద్వితీయే చాక్షసూత్రకమ్ । తృతీయే పరశుం దద్యాచ్చతుర్థే మోదకం న్యసేత్ । । ౫ కుఙ్కుమం చన్దనం చాపి సమాలమ్భనముచ్యతే । వాసోభిర్భూషణై రక్తైర్మాల్యైశ్చారాధయేద్గణమ్ । । ౬ ధూపేన చ సుగన్ధేన మోదకైశ్చాపి పూజయేత్ । ఏవం పూజ్యాగ్రతస్తస్య భోజయేద్బ్రాహ్మణం బుధః । । ౭ వామనం కుబ్జకం చాపి భోజయేత్పురతో ద్విజమ్ । ఆశీర్వాదం తతస్తస్మాత్ప్రాప్య సిద్ధిమవాప్నుయాత్ । । ౮ భక్త్యా కురుకులశ్రేష్ఠ ౧శృణు మన్త్రపదాని వై । గం స్వాహా మూలమన్త్రోఽయం ప్రణవేన సమన్వితః । । ౯ గాం నమో హదయం జ్ఞేయం గీం శిరః పరికీర్తితమ్ । శిఖా చ గూం నమో జ్ఞేయో గైం నమః కవచం స్మృతమ్ । । 1.29.౧౦ గౌం నమో నేత్రముద్దిష్టం గః ఫట్ కామాస్త్రముచ్యతే । ఆగచ్ఛోల్కాముఖాయేతి మన్త్ర ఆవాహనే హ్యయమ్ । । ౧౧ గం గణేశాయ నమో గన్ధమన్త్రః ప్రకీర్తితః । పుష్పోల్కాయ నమః పుష్పమన్త్ర ఏష ప్రకీర్తితః । । ౧౨ ధూపోల్కాయ నమో ధూపమన్త్ర ఏష ప్రకీర్తితః । దీపోల్కాయ నమో దీపమన్త్ర ఏష ప్రకీర్తితః । । ౧౩ ఓం గం మహోల్కాయ నమో బలిమన్త్రః ప్రకీర్తితః । ఓం సంసిద్ధోల్కాయ నమో మన్త్రశ్చాయం విసర్జనే । । ౧౪ ఓం మహాకర్ణాయ విద్మహే వక్రతుణ్డాయ ధీమహి । తన్నో దన్తిః ప్రచోదయాత్ గాయత్రీ జపః పూర్వతః । । ౧౫ మహాగణపతయే వీర౧ స్వాహా దక్షిణతః సదా । మహోల్కాయ పశ్చిమతః కూశ్మాణ్డాయోత్తరేణ తు । । ఏకదన్తత్రిపురాన్తకాయ ఆగ్నేయ్యాం వీర నిర్దిశేత్ । । ౧౬ ఓం శివదత్త వికటహరహాస ప్రాణాయ స్వా నైర్ఋత్యామ్ । ౨తులమ్బనాత్యచలదన్తకాయ స్వాహా వాయవ్యామ్ । । ౧౭ పద్మదంష్ట్రాయ నరాయేతి ఐశాన్యాం హోమయేద్బుధః । హుం ఫట్ హుఁ ఫట్ హస్తతాలధ్వనిర్హసనకూర్దనః । । ౧౮ మృదనర్తనగణపతిర్దేవస్య ముద్రాం తతో హోమం సమాచరేత్ । న యదా వశ్యా భవతి । । కృష్ణతిలాహుతిమష్టసహస్రం జుహుయాత్త్రిరాత్రేణ రాజా వశ్యో భవతి । । ౧౯ తిలయవహోమేన సర్వే జనపదా వశ్యా భవన్తి । అతి రూపవతీ కన్యా గచ్ఛన్తమను(?)చ్ఛతి । । 1.29.౨౦ చణతన్దులహోమేనాజితో భవేత్ । నిమ్బపత్రసమైస్తైలైర్విద్వేషణం కరోతి । । సోమగ్రహణే ఉదకమధ్యే అవతీర్య అష్టసహస్రం జపేత్ । సఙ్గ్రామే అపరాజితో భవతి । । ౨౧ ( ఓం లమ్బరాజ్ఞే నమః ।) ఆదిత్యాభిముఖో భూత్వా అష్టసహస్రం జపేత్ । ఆదిత్యో వరదో భవతి । । ౨౨ శుక్లచతుర్థ్యాముపోష్య గన్ధపుష్పాదిభిరర్చనం కృత్వా తిలతన్దులాఞ్జుహుయాత్ । శిరసా ధారయంస్తైరపరాజితో భవతి । । ౨౩ అపామార్గసమిద్భిరగ్నిం ప్రజ్వాల్య ఏకవింశత్యాహుతీర్యో జుహుయాత్ । త్రిరాత్రాచ్ఛత్రుం వ్యాపాదయతి । । ౨౪ అథోత్తరేణ మన్త్రం వ్యాఖ్యాస్యే । వృక్షమూలే కజ్జలం సఙ్గృహ్య సప్తభిర్మన్త్రితం కృత్వా నేత్రాణ్యఞ్జయేద్యం పశ్యతి స వశీ భవతి । । ౨౫ పుష్పం ఫలం మూలం చాష్టసహస్రాభిమన్త్రితం కృత్వా యస్మై దదాతి స వశ్యో భవతి । । ౨౬ యత్కిఞ్చిన్మూలమన్త్రేణ కరోతి తత్సిధ్యతి । సర్వే గ్రహాః సుప్రీతా భవన్తి । । నగరద్వారం గత్వా అష్టసహస్రం ద్వారం నిరూపయేత్ । । ౨౭ పురం ద్వారేణ గృహ్యతే ప్రాఙ్ముఖో యజతి స ఉచ్చాటయతి । సమ్ముఖో జపతి చోరాన్విద్రావయతి । । ౨౮ తృణాని లూనయతి । కాష్ఠాని చ్ఛేదయతి । । ౨౯ ౧గజరాజేన యుద్ధయతి । జలమధ్యే సప్తరాత్రం జపేత్ । అకాలే వర్షయతి । కూపతడాగాఞ్ఛోషయతి । । ప్రతిమాం నృత్యయతి । ఆకర్షయతి । స్తమ్భయతి । యోజనశతాత్స్త్రీపురుషానాకర్షయతి । । 1.29.౩౦ గోరోచనాం చ సహస్రాభిమన్త్రితాం కృత్వా హస్తే బద్ధ్వా యోజనశతసహస్రం గత్వా పునరాగచ్ఛతి । । ౩౧ అథ మారయితుకామః ఖదిరకీలకం కృత్వా స్త్రీపురుషం విచిన్త్య హదయే నిఖనయేత్ । క్షణాదేవ మ్రియతే । । ౩౨ సర్వపాతకవిముక్తో భవతి । అగ్నితేజాః సర్వేభ్యోఽపరాజితో భవతి । । ౩౩ ఓం వకతుణ్డాయ స్వాహా । ఓం ఏకదంష్ట్రాయ స్వాహా । ఓం కృతకృష్ణాయ స్వాహా । ఓం గజకర్ణాయ స్వాహా । । ఓం లమ్బోదరాయ స్వాహా । ఓం వికటాయ స్వాహా । ఓం ధూమ్రవర్ణాయ స్వాహా । ఓం గగనకూజాయ స్వాహా । । ఓం వినాయకాయ స్వాహా । ఓం గణపతయే స్వాహా । ఓం హస్తిముఖాయ స్వాహా । । ౩౪ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే గణపతికల్పవర్ణనం నామైకోనత్రింశోఽధ్యాయః
వినాయకపూజావిధివర్ణనమ్ సుమన్తరువాచ నిమ్బమయమఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా నిత్యధూపగన్ధాదిభిరర్చయిత్వా ప్రచ్ఛన్నం శిరసి బద్ధ్వా గచ్ఛేత్ । । సర్వజనప్రియో భవతి । శ్వేతార్కమూలాఙ్గుష్ఠమాత్రం గణపతిం కృత్వా ధూపాదిభిరర్చయిత్వా సర్వాన్వర్ణాన్వశమానయతి ।। శ్వేతచన్దనమఙ్గుష్ఠమాత్రం గణపతిం కృత్వా పుష్పగన్ధాదిభిరర్చయిత్వా శుక్లచతుర్థ్యామష్టమ్యాం వా బలిం కుర్యాదష్టసహస్రం జుహుయాద్దధ్నా పాయసేన రాజానం వశమానయతి । రక్తచన్దనమయం గణపతిమఙ్గుష్ఠమాత్రం కృత్వా భౌతికం బలిం దద్యాద్దధిమధుఘృతాహుతీనాం గణపతిమష్టసహస్రం జుహుయాదాత్మప్రాపికాం ప్రజాం వశమానయతి । రక్తకరవీరమూలాఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కారయేత్ । । రక్తపుష్పగన్ధోపహారైర్బలిం దద్యాత్ । తిలలవణఘృతేనాష్టసహస్రం జుహుయాత్ । దశగ్రామాన్వశమానయతి । । శ్వేతకరవీరాఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా తిలపిష్టదధిఘృతక్షీరహరిద్రామిశ్రేణాష్టసహస్రం జుహుయాద్వేశ్యాం వశమానయతి । । అశ్వత్థమూలాఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా గన్ధపుష్పధూపబలిం దత్త్వా శతం జుహుయాచ్ఛత్రుం వశమానయతి । । అర్కమూలాఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా గన్ధపుష్పధూపబలీన్ దద్యాత్ । తిన్దుకాష్టశతం జుహుయాచ్ఛత్రుం వశమానయతి । । బిల్వమూలమయమఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కృత్వా గన్ధపుష్పధూపార్చితం కృత్వా త్రిమధ్వక్తానామష్టసహస్రం జుహుయాద్రాజామాత్యాన్వశమానయతి । । శిరసి ధూపాన్ధృత్వా గచ్ఛేద్రాజద్వారం విగ్రహే జయో భవతి । హస్తిదన్తమృత్తికామయమఙ్గుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కారయేత్ । । గన్ధపుష్పధూపార్చితం కృత్వా. కృష్ణచతుర్థ్యాం నగ్నో భూత్వాభ్యర్చయేత్ । సప్త వారాఞ్జపేన్నిత్యం ౧ నారీణాం సుభగో భవతి । । వృషభశృఙ్గమృత్తికాఙ్గుష్ఠమాత్రం గణపతిం కారయేత్ । గన్ధపుష్పార్చితం కృత్వా గుగ్గులుధూపం దద్యాద్ఘోషపతిం వశమానయతి । । అథ వా వల్మీకమృత్తికాంగుష్ఠపర్వమాత్రం గణపతిం కారయేత్ । కటుకతైలేన ప్రతిమాం లేపయేత్ । । ఉన్మత్తకకాష్ఠేనాగ్నిం ప్రజ్వాల్యాహుతీనామష్టసహస్రం జుహుయాత్తిలసర్షపమిశ్రేణ సర్వధూపం దద్యాత్త్రికటుకేన లేపయేత్ । । అగరుధూపం దద్యాద్రాజానం వశమానయతి । పరేషాం చ వల్లభో భవతి । రక్తచన్దనేనాత్మానం ధూపయేత్సుభగో భవతి । । ఓం గణపతయే వక్రతుణ్డాయ గజదన్తాయ గులగులేతినినాదాయ౨ చతుర్భుజాయ త్రినేత్రాయ ముశలపాశవజ్రహస్తాయ సర్వభూతదమనాయ సర్వలోకవశంకరాయ సర్వదుష్టోపఘాతజననాయ సర్వశత్రువిమర్దనాయ సర్వరాజ్యసమీహనాయ రాజానమిహ వశమానయ హన హన పచ పచ వజ్రాఙ్కుశేన గణేశ ఫట్ స్వాహా । ఓం గాం గీం గూం గైం గౌం గః స్వాహా నమః హదయం మూలమన్త్రస్య । ఓం కః శిరః, ఓం ఖః శిఖా, ఓం గః హదయమ్, ఓం గుః వక్త్రం, ఓం గైం నేత్రమ్ । ఓం ఘః కవచమ్, ఓం ఙ ఆవాహనం హదయస్య ఆవాహనాఙ్గాని భవన్తి ఓం నమః హదయం మూలమన్త్రస్య, ఓం గాః శిరః, ఓం గైః నమః శిఖా ఓం గౌః నమః కవచమ్, ఓం గం నమః నేత్రే, ఓం గః ఫట్ అస్త్రమ్ । । ఓం అఙ్గుష్ఠోల్కాయ స్వాహా ఆవాహనం హదయస్య స్వాహా విసర్జనం హదయస్య ఓం గన్ధోల్కాయ స్వాహా । । గన్ధమన్త్రః । । ఓం ధర్మభూతోల్కాయ స్వాహా । । పుష్పమన్త్రః । । దుర్జయాయ ౧ పూర్వేణ । ఓం ధూర్జటయే దక్షిణేన । ఓం లమ్బోదరాయ పశ్చిమతః । ఓం గణపతయే ఉత్తరతః । ఓం గణాధిపతయే ఐశాన్యామ్ । ఓం మహాగణపతయే ఆగ్నేయ్యామ్ । ఓం కూశ్మాణ్డాయ నైర్ఋత్యామ్ । ఓం ఏకదన్తత్రిపురఘాతినే౨ త్రినేత్రాయ వాయవ్యామ్ । ఓం మహాగణపతయే విద్మహే వక్రతుణ్డాయ ధీమహి । । తన్నో దన్తిః ప్రచోదయాత్ । । గాయత్రీ । । పద్మదంష్ట్రామాలాప్రకర్షణీపరశ్వంకుశపాశపటహముద్రా అష్టౌ ముద్రా దర్శయిత్వా తతః కర్మాణి కారయేత్ । । కృష్ణతిలాహుతీనామష్టసహస్రం జుహుయాత్ । రాజానం వశమానయేత్ । । ఆవాహనాద్యేకాదశముద్రా నైవేద్యాన్తం క్రమాద్దర్శయేత్ । । ఆరాధయేద్యేన విధినా త్రినేత్రం శూలినం హరమ్ । తేనైవారాధయేద్దేవం విఘ్నేశం గణపం నృప । । ౧ తదేవ మణ్డలం చాస్య అఙ్గన్యాసస్తథైవ చ । ఋతే మన్త్రపదానీహ సమానం సర్వమేవ హి । । ౨ పూజయేద్యస్తు విఘ్నేశమేకదన్తముమాసుతమ్ । నశ్యన్తి తస్య విఘ్నాని న చారిష్టం కదాచన । । ౩ యశ్చోపవాసం కృత్వా తు చతుర్థ్యాం పూజయేన్నరః । సర్వే తస్య సమారమ్భాః సిధ్యేయుర్నాత్ర సంశయః । ।౪ యస్యానుకూలో విఘ్నేశః శివయోః కులనన్దన । తస్యానుకూలం సర్వం స్యాజ్జగద్వై సర్వకర్మసు । । ౫ తస్మాదారాధయేదేనం భక్తిశ్రద్ధాసమన్వితః । కుఙ్కుమాగురుధూపేన తథైవోణ్డీరకస్రజా । । ౩పలలోల్లాపికాభిశ్చ జాతికోన్మత్తకైస్తథా । । ౬ శుక్లపక్షే చతుర్థ్యాం తు విధినానేన పూజయేత్ । తస్య సిధ్యతి నిర్విఘ్నం సర్వకర్మ న సంశయః । ।౭ ఏకదన్తే జగన్నాథే గణేశే తుష్టిమాగతే । పితృదేవమనుష్యాద్యాః సర్వే తుష్యన్తి భారత । । ౮ తస్మాదారాధయేదేనం సదా భక్తిపురఃసరమ్ । కర్ణలేపైస్తుణ్డికాభిర్మోదకైశ్చ౧ మహీపతే । । పూజయేత్సతతం దేవం విఘ్నవినాశాయ దన్తినమ్ । । ౯ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి చతుర్థీకల్పే వినాయకపూజావిధినిరూపణం నామ త్రింశోఽధ్యాయః
౯ విశేషతః స్త్రియో రాజన్పూజయన్తో గురుం నృప । గుడలవణఘృతైర్వీర సదా స్యుర్భాగ్యసంయుతాః
రాజా! ముఖ్యంగా స్త్రీలు గురువును బెల్లం, ఉప్పు, నెయ్యితో భక్తితో పూజిస్తే, వారు ఎప్పుడూ అదృష్టంతో కూడినవారవుతారు.
ప్రతిపత్కల్పసమాప్తివర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ పౌర్ణమాస్యుపవాసం తు కృత్వా భక్త్యా నరాధిప । అనేన విధినా యస్తు విరిఞ్చిం పూజయేన్నరః । । ౧ ప్రతిపద్యాం మహాబాహో స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । ఋగ్భిర్విశేషతో ౧ దేవీ విరిఞ్చేర్వాస్తుదేవతాః । । ౨ కార్త్తికే మాసి దేవస్య రథయాత్రా ప్రకీర్తితా । యాం కృత్వా మానవో భక్త్యా యాతి బ్రహ్మసలోకతామ్ । । ౩ కార్తికే మాసి రాజేన్ద్ర పౌర్ణమాస్యాం చతుర్ముఖమ్ । మార్గేణ చర్మణా సార్ధం సావిత్ర్యా చ పరన్తప । । ౪ భ్రామయేన్నగరం సర్వం నానావాద్యైః సమన్వితమ్ । స్థాపయేద్ భ్రామయిత్వా తు సలోకం నగరం నృప । । ౫ బ్రాహ్మణం భోజయిత్యాగ్రే శాండిలేయం ప్రపూజ్య చ । ఆరోపయేద్రథే దేవం పుణ్యవాదిత్రనిస్వనైః । । ౬ రథాగ్రే శాండిలీపుత్రం పూజయిత్వా విధానతః । బ్రాహ్మణాన్వాచయిత్వా చ కృత్వా పుణ్యాహమంగలమ్ । । ౭ దేవమారోపయిత్వా తు రథే కుర్యాత్ప్రజాగరమ్ । నానావిధైః ప్రేక్షణకైర్బ్రహ్మఘోషైశ్చ పుష్కలైః । । ౮ [http://vedastudy.tripod.com/pur_index25/ratha.htm రథోపరి టిప్పణీ] కృత్వా ప్రజాగరం హ్యేవం ప్రభాతే బ్రాహ్మణం నృప । భోజయిత్వా యథాశక్త్యా భక్ష్యభోజ్యైరనేకశః । । ౯ పూజయిత్వా జనం౨ వీర వజ్రేణ విధివన్నృప । బీజేన చ మహాబాహో పయసా పాయసేన చ । । 1.18.౧౦ బ్రాహ్మణాన్వాచయిత్వా చ చ్ఛాందేన విధినా నృప । కృత్వా పుణ్యాహశబ్దం చ రథం చ భ్రామయేత్పురే । । ౧౧ చతుర్వేదవిదైర్విప్రైర్భ్రామయేద్బ్రహ్మణో రథమ్ । బహ్వృచాథర్వణోచ్చారైశ్ఛన్దోగాధ్వర్యుభిస్తథా । । ౧౨ భ్రామయేద్దేవదేవస్య సురజ్యేష్ఠస్య తం రథమ్ । ప్రదక్షిణం పురం సర్వం మార్గేణ సుసమేన తు । । ౧౩ న వోఢవ్యో రథో వీర శూద్రేణ శుభమిచ్ఛతా । నారుహేత రథం ప్రాజ్ఞో ముక్త్వైకం భోజకం నృప । । ౧౪ బ్రహ్మణో దక్షిణే పార్శ్వే సావిత్రీం స్థాపయేన్నృప । భోజకో వామపార్శ్వే తు పురతః కఞ్జజం న్యసేత్ । । ౧౫ ఏవం తూర్యనినాదైస్తు శంఖశబ్దైశ్చ పుష్కలైః । భ్రామయిత్వా రథం రాజన్పురం సర్వం ప్రదక్షిణమ్ । । స్వస్థానే స్థాపయేద్భూయః కృత్వా నీరాజనం బుధః । । ౧౬ య ఏవం కురుతే యాత్రాం భక్త్యా యశ్చాపి పశ్యతి । రథం చాకర్షతే యస్తు స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । । ౧౭ కార్తికే మాస్యమావాస్యాం యస్తు దీపప్రదీపనమ్ । శాలాయాం బ్రహ్మణః కుర్యాత్స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । । ౧౮ ప్రతిపది బ్రాహ్మణాంశ్చాపి గుడమిశ్రైః ప్రదీపకైః । వాసోభిరహతైశ్చాపి స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । । ౧౯ గంధైపుష్పైర్నవైర్వస్త్రైరాత్మానం ౧ పూజయేచ్చ యః । తస్యాం ప్రతిపదాయాం తు స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । । 1.18.౨౦ మహాపుణ్యా తిథిరియం బలిరాజ్యప్రవర్తినీ । బ్రహ్మణః సుప్రియా నిత్యం బాలేయా పరికీర్తితా । । ౨౧ బ్రాహ్మణాన్పూజయిత్వాస్యామాత్మానం చ విశేషతః । స యాతి పరమం స్థానం విష్ణోరమితతేజసః । । ౨౨ చైత్రే మాసి మహాబాహో పుణ్యా ప్రతిపదా పరా । తస్యాం యః శ్వపచం స్పృష్ట్వా స్నానం కుర్యాన్నరోత్తమ । ౨౩ న తస్య దురితం కిఞ్చిన్నాధయో వ్యాధయో నృప । భవన్తి కురుశార్దూల తస్మాత్స్నానం ప్రవర్తయేత్ । । ౨౪ దివ్యం నీరాజనం తద్ధి సర్వరోగవినాశనమ్ । గోమహిష్యాది యత్కించిత్తత్సర్వం భూషయేన్నృప । । ౨౫ తైలశస్త్రాదిభిర్వస్త్రస్తోరణాధస్తతో నయేత్ । బ్రాహ్మణానాం తథా భోజ్యం కుర్యాత్కురుకులోద్వహ । । ౨౬ తిస్రో హ్యేతాః పరాః ప్రోక్తాస్తిథయః కురునన్దన । కార్త్తికేశ్వయుజే మాసి చైత్రే మాసే చ భారత । । ౨౭ స్నానం దానం శతగుణం కార్త్తికే యా తిథిర్నృప । బలిరాజ్యాప్తిసుఖదా పాంశులాశుభనాశినీ । । ౨౮ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి ప్రతిపత్కల్పసమాప్తివర్ణనం నామాష్టాదశోఽధ్యాయః
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, పౌర్ణమి రోజున ఉపవాసం చేసి, ఈ విధంగా విరించిని భక్తితో పూజించినవాడు, ప్రతిపదనాడు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. ముఖ్యంగా కార్తీక మాసంలో దేవుని రథయాత్ర జరిపితే, ఆ మనిషి బ్రహ్మసమీపంలో స్థానం పొందుతాడు. రథాన్ని నగరంలో ఊరేగించి, బ్రాహ్మణులను భోజనం పెట్టి, శాండిలేయుని పూజించి, రథంపై దేవునిని ప్రతిష్టించి, పుణ్యవాద్యాల మధ్య ఊరేగించాలి. రథానికి ముందు శాండిలేయుని కుమారుడిని పూజించి, బ్రాహ్మణులను పిలిపించి, పుణ్యాహ శబ్దం చేయించాలి. రథాన్ని బ్రాహ్మణులతో ఊరేగించాలి. రథాన్ని శూద్రుడు లాగకూడదు. బ్రహ్మదేవుని కుడివైపు సావిత్రిని, ఎడమవైపు భోజకుని, ముందు కమలజుడిని ఉంచాలి. ఊరేగింపు పూర్తయిన తర్వాత రథాన్ని మళ్లీ స్థాపించి, నీరాజనం చేయాలి. ఈ యాత్రను భక్తితో చేసే వారు, చూడేవారు, లాగేవారు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతారు. కార్తీక అమావాస్యనాడు శాలలో దీపాలు వెలిగించినవాడు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. ప్రతిపదనాడు బ్రాహ్మణులకు బెల్లం కలిపిన దీపాలు, వస్త్రాలు ఇచ్చినవాడు కూడా బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. పుష్పాలు, కొత్త వస్త్రాలతో తనను తాను అలంకరించినవాడు కూడా బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. ఈ తిథి మహాపుణ్యదాయకం, బ్రహ్మదేవునికి ప్రీతికరం. బ్రాహ్మణులను, తనను తాను పూజించినవాడు విష్ణువు యొక్క పరమస్థానాన్ని పొందుతాడు. చైత్రమాసంలో ప్రతిపదనాడు శ్వపచుని తాకి స్నానం చేసినవాడికి పాపాలు, వ్యాధులు ఉండవు. దివ్య నీరాజనం అన్ని రోగాలను పోగొడుతుంది. బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలి. కార్తీక, ఆశ్వయుజ, చైత్రమాసాల్లో ఈ మూడు తిథులు అత్యుత్తమమైనవిగా చెప్పబడ్డాయి. కార్తీక మాసంలో స్నానం, దానం వంద రెట్లు ఫలితాన్నిస్తుంది.
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: రెండవ తిథినాడు అశ్వినీదేవతలు సోమపానానికి అర్హులయ్యారు. చ్యవనుడు యజ్ఞం నిర్వహించగా, ఇంద్రుడు చూస్తుండగానే ఈ కార్యం జరిగింది. చ్యవన మహర్షి తపస్సుతో అశ్వినీదేవతలకు దేవత్వాన్ని, యజ్ఞభాగాన్ని కల్పించాడు.
౩౫ రూపవన్తం చ భర్తారం కరిష్యావో యమిచ్ఛసి । అథ మధ్యగతం హ్యేకం భర్తృత్వేన వరిష్యసి । । ౩౬ ఏవమస్త్వితి తాం ప్రాహ భార్యాం చ్యవనస్త్వరన్ । సా తం గృహ్య జగామాశు యత్ర తౌ భిషజావుభౌ । । ౩౭ సా తావువాచ చ్యవనో యథోక్తం భవతోర్వచః । కురుతం హ్యశ్వినౌ క్షిప్రం సుకన్యా చేప్సితం౨ వృణోత్ । । ౩౮ తౌ తం సఙ్గృహ్య గఙ్గాయాం ప్రవిష్టౌ మునినా సహ । ముహూర్తాత్తు సముత్తిష్ఠన్రూపతశ్చ శ్రియా వృతాః । । ౩౯ శోభన్తే స్మ మహాబాహౌ కముద్భిద్య తపోయుతాః । కల్పాదౌ కలశే యద్వత్కఞ్జాక్ష వ్యోమ వేధసః । । ఉదకాదుత్థితాస్తస్మాత్సర్వే తే సమరూపకాః ।।1.19.౪౦ సుకన్యా తు తతో దృష్ట్వా భర్త్తారం దేవరూపిణమ్ । హర్షేణ మహతావిష్టా న చ తం వేద భారత ।।౪౧ సమకాయాః సమవయః సమరూపాః సమశ్రియః । వస్త్రాలఙ్కారసదృశాన్దృష్ట్వా చిన్తాం గతా చిరమ్ ।।౪౨ సా చిన్తయిత్వా సుచిరం వైద్యదేవావువాచ హ । బీభత్సోఽపి మయా భర్తా పరిత్యక్తో న కర్హిచిత్ ।।౪౩ భవద్భిరాత్మసందృశం కథం౧ త్యక్త్వా వృణే పరమ్ । తస్మాత్తమేవ భర్తారం ప్రయచ్ఛధ్వం దివౌకసః ।।౪౪ తయా సబహుమానం తౌ ప్రాఞ్జల్యా ప్రార్థితౌ తదా । దేవచిహ్నాని స్వాన్యేవ ధారయన్తౌ సుపూజితౌ ।।౪౫ సుకన్యా నిపుణం తౌ తు సునిరీక్ష్య చ విహ్వలా । న రజో న నిమేషో వై న స్పృశేతే ధరాం పదే ।।౪౬ అయం చ సరజా మ్లానో భూమిమాశ్రిత్య తిష్ఠతి । నిమేషం చైవ తస్యైవం జ్ఞాత్వా వై చ్యవనో వృతః ।।౪౭ చ్యవనే వృతే సుకన్యయా పుష్పవృష్టిః పపాత హ । దేవదున్దుభయశ్చైవ ప్రావాద్యన్త అనేకశః ।।౪౮ తతస్తు చ్యవనస్తుష్టో దివ్యరూపధరస్తదా । ఉవాచ తౌ తు సుప్రీత అశ్వినౌ కిం కరోమి వామ్ ।।౪౯ భార్యా దత్తా కృతం రూపం దేవానామపి దుర్లభమ్ । ఉపకారం వరిష్ఠం యో న కరోత్యుపకారిణః ।।1.19.౫౦ ఏకవింశత్స గచ్ఛేచ్చ నరకాణి క్రమేణ వై । తస్మాదహం వరిష్ఠం వై కరిష్యేఽహమమానుషమ్ । । ౫౧ ఉపకారం భవద్భ్యాం తు ప్రీతః కుర్యాం సునిశ్చితమ్ । యజ్ఞభాగఫలం దద్యాం యద్దేవేష్వపి దుర్లభమ్ । । ౫౨ ఏవముక్త్వా తు దేవేశౌ విససర్జ మహామునిః । ఆజగామాశ్రమం పుణ్యం సహభార్యో ముదాన్వితః । । ౫౩ అథ శుశ్రావ శర్యాతిశ్చ్యవనం దేవరూపిణమ్ । జగామ చ మహాతేజా ద్రష్టుం మునివరం వశీ । । ౫౪ తం దృష్ట్వా ప్రణిపత్యాదౌ ప్రతిపూజ్య యథార్హతః । సుకన్యాం తు తతో దృష్ట్వా ప్రణిపత్యాభినన్ద్య చ । । ౫౫ సస్వజే మూర్ధ్ని ఆఘ్రాయ తతోత్సఙ్గం ౧ సమానయత్ । సా తస్యాః సస్వజే ప్రేమ్ణా ఆనన్దాశ్రుపరిప్లుతా । । సంస్థాప్య తాం ముదా యుక్తో నృపతిః సహ భార్యయా । । ౫౬ భూయోఽబ్రవీత్సుసంతుష్టం చ్యవనస్తం నరాధిపమ్ । సంభారం కురు యజ్ఞార్థం యాజయిష్యే నరాధిప । । ౫౭ ఏవముక్తః స నృపతిః ప్రణిపత్య మహామునిమ్ । జగామ స్వపురం హృష్టో యజ్ఞార్థం యత్నమాచరత్ । । ౫౮ సప్రేష్యాన్ప్రేషయన్క్షిప్రం యజ్ఞార్థే ద్రవ్యమాహరత్ । మంత్రిపురోహితాచార్యానానయామాస సత్వరమ్ । । ౫౯ సమానీతేషు సర్వేషు తేషు ద్రవ్యేషు భారత । ఆజగామ విశుద్ధాత్మా చ్యవనః సహ భార్యయా । । 1.19.౬౦ సమ్పూజితశ్చ శుశ్రావ మహాన్తం త్యాగమౌజసమ్ । అన్యైశ్చ బహుభిః సార్ద్ధమత్ర్యఙ్గిరసభార్గవైః । । ౬౧ ప్రవర్తితే మహాయజ్ఞే యజమానే నృపోత్తమే । ఋత్విక్త్వకర్మనిరతే హూయమానే హుతాశనే । । ఆహూతాః స్వాగతాః సర్వే భాగార్థం త్రిదివాలయాః । । ౬౨ యజ్ఞభాగే ప్రవృత్తే తు శాస్త్రోక్తేన విధానతః । ఆగతావశ్వినౌ తత్ర ఆహూతో చ్యవనేన తు । । ౬౩ ఆహ్వానే క్రియమాణే తు అశ్విభ్యాం తు తదా నృప । ప్రోవాచేన్ద్రోఽథ చ్యవనం నైతౌ భాగాన్వితౌ కురు । । దేవానాం భిషజావేతౌ న భాగార్హౌ న దైవతౌ । । ౬౪ చ్యవనస్త్వింద్రమాహేదం దేవౌ హ్యేతావుభావపి । మమోపకారిణావేతౌ దద్మి భాగం న సంశయః । । ౬౫ తతో హ్యువాచ సక్రోధః స శక్రశ్చ్యవనం రుషా । విప్రర్షే ప్రహరిష్యామి యది భాగం ప్రయచ్ఛసి । । ౬౬ ఏవముక్తస్తు విప్రర్షిర్న చోవాచాపి కిఞ్చన । భాగౌ దదౌ చ సోఽశ్విభ్యాం స్రువముద్యమ్య మన్త్రతః । । ౬౭ అథ ఉద్యమ్య భిదురం మోక్తుకామో దివస్పతిః । స్తమ్భితశ్చ్యవనేనాథ సవజ్రః స నరాధిప । । ౬౮ స స్తమ్భయిత్వాత్విన్ద్రం తు భాగం దత్త్వాశ్వినోర్వశీ । సమాపయామాస తదా యజ్ఞకర్మ యథార్థవత్ । । ౬౯ కఞ్జజోఽథాజగామాశు ఆహ చ చ్యవనం తదా । ఉత్తంభ్యతామయం లేఖో భాగశ్చాస్త్వశ్వినోరిహ ।।1.19.౭౦ తథేన్ద్రస్తమువాచేదం చ్యవనం ప్రీతమానసః । జానామి శక్తిం తపసశ్చ్యవనేహ తవోత్తమామ్ ।।౭ ౧ ఖ్యాపనార్థం హి తపసస్తవ ఏతత్కృతం మయా । అద్యప్రభృతి భాగోఽస్తు దేవత్వం చాశ్వినోస్తథా ।।౭౨ యస్త్విమాం తపసః ఖ్యాతిం త్వదీయాం వై పఠిష్యతి । శృణుయాద్వాపి శుద్ధాత్మా తస్య పుణ్యఫలం శృణు ।।౭౩ విరోచనసదో గత్వా గత్వా పుష్పసదస్తథా । కాలేఽథ వామదేవస్య ముఞ్జకేశసదస్తథా ౭౪ ఏవముక్త్వా జగామాశు దేవః స్వభవనం వశీ । చ్యవనోఽపి సభార్యో వై శయార్తిశ్చాశ్రమం గతః ।।౭౫ అథాపశ్యద్విమానాభం భవనం దేవనిర్మితమ్ । శయ్యాసనవరైర్జుష్టం సర్వకామసమృద్ధిమత్ ।।౭౬ ౧ఉద్యానవాపిభిర్జుష్టం దేవేన్ద్రేణ సమాహృతమ్ । ౨గోఖణ్డసన్నిభం రేజే గృహం తద్భువి దుర్లభమ్ ।।౭౭ సుభూషణాని దివ్యాని రత్నవన్తి మహాన్తి చ । అరజాన్సి చ వస్త్రాణి దివ్యప్రావరణాని చ । ।౭౮ తత్సర్వమఖిలం సహ పత్న్యా మహామునిః । ముదం పరమికాం లేభే శక్రం చ ప్రశశంస హ ।।౭౯ ఏవమిష్టా తిథిరియం ద్వితీయా అశ్వినోర్నృప । దేవత్వం యజ్ఞభాగం చ సమ్ప్రాప్తావిహ భారత ।।1.19.౮౦ ఉపోష్యా విధినా యేన తం శృణుష్వ నరాధిప । రూపం సురూపం యో వాఞ్ఛేద్ద్వితీయాయాం నరాధిప । । ౮౧ కార్తికే శుక్లపక్షస్య ద్వితీయాయాం నరాధిప । పుష్పాహారో వర్షమేకం భవేత్స నియతాత్మవాన్ । । ౮౨ కాలప్రాప్తాని యాని స్యుర్హవిష్యం కుసుమాని తు । భుఞ్జీయాత్తాని దత్త్వా తు బ్రాహ్మణేభ్యో నరాధిప । । ౮౩ సౌవర్ణరౌప్యపుష్పాణి అథ వా జలజాని ౧ చ । వ్రతాన్తే తస్య సన్తుష్టౌ దేవౌ త్రిభువనేఽశ్వినౌ । । ౮౪ దదతుః కామగం దివ్యం విమానమతితేజసమ్ । సుచిరం దివి నారీభిర్లోకేఽసౌ రమతేఽశ్వినోః । । ౮౫ ఇహ చాగత్య కల్పాన్తే జాతో విప్రః పురస్కృతః । వేదవేదాంగవిదుషః సప్తజన్మాన్తరాణ్యసౌ । । ౮౬ జాతో జాతో భవేద్విద్వాన్బ్రాహ్మణోఽసౌ కృతే యుగే । దాతా యజ్ఞపతిర్వాగ్మీ ఆధివ్యాధివివర్జితః । । ౮౭ పుత్రపౌత్రైః పరివృతః సహ పన్త్యాఽవసచ్చిరమ్ । మధ్యదేశే సునగరే ౨ ధర్మిష్ఠో రాజ్యభాగ్భవేత్ । । ౮౮ ఇత్యేషా కథితా తుభ్యం ద్వితీయా పుష్పసంజ్ఞితా । ఫలసంజ్ఞా తథాన్యా స్యాత్సుతే వై ముఞ్జకేశిని । । ౮౯ సుష్ఠు పుణ్యా పాపహరా విష్టరశ్రవసః ప్రియా । అశూన్యశయనా లోకే ప్రఖ్యాతా కురునన్దన । । 1.19.౯౦ తాముపోష్య నరో రాజఞ్ఛ్రద్ధాభక్తిపురస్కృతః । ఋద్ధిం వృద్ధిం శ్రియం వాథ భార్యయా సహ మోదతే । । ౯౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి ద్వితీయాకల్పే శర్యాత్యాఖ్యానే పుష్పద్వితీయావర్ణనం నామైకోనవింశోఽధ్యాయః
మేము నీ భర్తను అందంగా చేస్తాము. ఆ తరువాత మధ్యలో ఉన్న వారిలో నువ్వు కోరినవారిని భర్తగా ఎంచుకోగలవు అని అశ్వినీదేవతలు చెప్పారు. చ్యవనుడు అంగీకరించి, గంగానదిలో స్నానం చేసి, ముగ్గురు ఒకే రూపంతో బయటకు వచ్చారు. సుకన్య తన భర్తను గుర్తించలేక, చివరికి తన భర్తను ఎంచుకుంది. అశ్వినీదేవతలకు యజ్ఞభాగాన్ని ఇచ్చినందుకు చ్యవనునికి ఇంద్రుడు సంతోషించి, అశ్వినీదేవతలకు దేవత్వాన్ని, యజ్ఞభాగాన్ని ఇచ్చాడు. ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించినవారు, లేదా వినేవారు, జన్మజన్మలకూ సౌభాగ్యవంతులవుతారు.
అశూన్యశయనా నామ్న్యాః ద్వితీయాతిథేర్మహత్త్వమ్ శతానీక ఉవాచ బ్రూహి మే ద్విజశార్దూల ద్వితీయాం ఫలసంజ్ఞితామ్ । యాముపోష్య నరో యోషిద్వియోగం నేహ గచ్ఛతి । । ౧ పత్న్యా నరో మునిశ్రేష్ఠ భార్యా చ పతినా ౧ సహ । తామహం శ్రోతుమిచ్ఛామి విధవా స్త్రీ న జాయతే । । ఉపోషితేన యేనార్య పత్న్యా చ సహితో నరః । । ౨ తన్మే బ్రూహి ద్విజశ్రేష్ఠ శ్రేయోఽర్థం నరయోషితామ్ । యేన మే కౌతుకం బ్రహ్మఞ్ఛ్రుత్వాపూర్వం ప్రసర్పతి । । ౩ సుమన్తురువాచ అశూన్యశయనాం నామ ద్వితీయాం శృణు భారత । యాముపోష్య న వైధవ్యం స్త్రీ ప్రయాతి నరాధిప । । పత్నీవియుక్తశ్చ నరో న కదాచిత్ప్రజాయతే । ।౪ శేతే జగత్పతిః కృష్ణః శ్రియా సార్ధం యదా నృప । అశూన్యశయనా నామ తదా గ్రాహ్యా హి సా తిథిః । । ౫ కృష్ణపక్షే ద్వితీయాయాం శ్రావణే మాసి భారత । ఇదముచ్చారయేత్స్నాతః ప్రణమ్య జగతః పతిమ్ । । శ్రీవత్సధారిణం దేవం భక్త్యాభ్యర్చ్య శ్రియా సహ । । ౬ శ్రీవత్సధారిఞ్ఛ్రీకాన్త శ్రీవత్స శ్రీపతేఽవ్యయ । గార్హస్థ్యం మా ప్రణాశం మే యాతు ధర్మార్థకామదమ్ । । ౭ గావశ్చ మా ప్రణశ్యన్తు మా ప్రణశ్యన్తు మే జనాః । । ౮ జామయో మా ప్రణశ్యన్తు మత్తో దామ్పత్యభేదతః । లక్ష్మ్యా వియుజ్యేఽహం దేవ న కదాచిద్యథా భవాన్ । । ౯ తథా కలత్రసమ్బన్ధో దేవ మా మే వియుజ్యతామ్ । లక్ష్మ్యా న శూన్యం వరద యథా తే శయనం సదా । । 1.20.౧౦ శయ్యా మమాప్యశూన్యాస్తు తథా తు మధుసూదన । ఏవం ప్రమాద్య పూజాం చ కృత్వా లక్ష్మ్యాస్తథా హరేః । । ౧౧ ఫలాని దద్యాచ్ఛాయాయామభీష్టాని జగత్పతిమ్ । నక్తం ౧ ప్రణమ్యాయతనే హవిర్భుఞ్జీత వాగ్యతః । । ౧౨ బ్రాహ్మణాయ ద్వితీయేఽహ్ని శక్త్యా దద్యాచ్చ దక్షిణామ్ । । ౧౩ శతానీక ఉవాచ కాని తాని అభీష్టాని కేశవస్య ఫలాని తు । యోజ్యాని శయనే విప్ర దేవదేవస్య కథ్యతామ్ । । ౧౪ కిం చ దానం ద్వితీయేఽహ్ని దాతవ్యం బ్రాహ్మణస్య తు । భక్తైర్నరైర్ద్విజశ్రేష్ఠ దేవదేవస్య శక్తితః । । ౧౫ సుమన్తురువాచ యాని తత్ర మహాబాహో కాలే సన్తి ఫలాని తు। మధురాణి సుతీవ్రాణి న చాపి కటుకాని తు । । ౧౬ దాతవ్యాని నృపశ్రేష్ఠ స్వశక్త్యా శయనే నృప । మధురాణి ప్రదత్తాని నరో వల్లభతాం యజేత్ । । ౧౭ యోషిచ్చ కురుశార్దూల భర్తుర్వల్లభతామియాత్ । తస్మాత్కటుకతీవ్రాణి స్త్రీలిఙ్గాని వివర్జయేత్ । । ౧౮ ఖర్జూరమాతులిఙ్గాని శ్వేతేన శిరసా సహ । ఫలాని శయనే రాజన్యజ్ఞభాగహరస్య తు । । ౧౯ దేయాని కురుశార్దూల స్వశక్త్యా ముఞ్జకేశినే । ఏతాన్యేవ తు విప్రస్య గాఙ్గేయసహితాని తు । । 1.20.౨౦ ద్వితీయేఽహ్ని ప్రదేయాని భక్త్యా శక్త్యా చ భారత । వాసోదానం తథా ధాన్యఫలదానసమన్వితమ్ । । గాఙ్గేయస్య విశేషేణ ధాన్యదానం ప్రచక్షతే । । ౨౧ ఏవం కరోతి యః సమ్యఙ్నరో మాసచతుష్టయమ్ । తతో జన్మత్రయం వీర గృహభఙ్గో న జాయతే । । ౨౨ అశూన్యశయనశ్చాసౌ ధర్మకామార్థసాధనః । భవత్యవ్యాహతైశ్వర్యః పురుషో నాత్ర సంశయః । । ౨౩ ౧నారీ చ రాజన్ధర్మజ్ఞా వ్రతమేతద్యథావిధి । యా కరోతి న సా శోచ్యా బన్ధువర్గస్య జాయతే । । ౨౪ వైధవ్యం దుర్భగత్వం చ భర్తృత్యాగం చ సత్తమ । నాప్నోతి జన్మ త్రియతమేతచ్చీర్త్వా౨ మహావ్రతమ్ । । ౨౫ అదత్త్వా కటుకానీహ ఫలాని కురునన్దన । ఖర్జూరమాతులిఙ్గాని బృహత్ఫలశిరాంసి చ । । ౨౬ దత్త్వా ద్విజేభ్యో రాజేన్ద్ర మధురాణి పరాణి చ । తస్మాత్స్వశక్త్యా యత్తేన దేయాని మధురాణి చ । । ౨౭ ఇత్యేషా కథితా కృష్ణద్వితీయా తిథిరుత్తమా । యాముపోష్య నరో రాజన్నృద్ధిం వృద్ధిం తథా వ్రజేత్ । । ౨౮ శతానీక ఉవాచ భవతా కథితేయం వై ద్వితీయా తిథిరుత్తమా । అశ్విభ్యాం ద్విజశార్దూల కథమస్యాం జనార్దనః । । ౨౯ సమ్పూజ్యః ఫలసంజ్ఞాయాం కథితః పద్మయా సహ । తదత్ర కౌతుకం మహ్యం సుమహజ్జాయతే ద్విజ । । 1.20.౩౦ సుమన్తురువాచ ఏవమేతన్న సన్దేహో తథా వదసి భారత । అశ్వినోర్వై తిథిరియం కిం తు వాక్యం నిబోధ మే । । ౩౧ అశూన్యశయనా దత్తా ౧విష్ణోరమితతేజసః । అశ్విభ్యాం కురు శార్దూల ప్రీతయే ముఞ్జకేశినః । । ౩౨ తావేవ కురుశార్దూల పూజ్యేతేఽత్ర మహీపతే । నాసత్యౌ భగవాన్విష్ణుర్దత్తశ్చ శ్రీర్విభావ్యతే । । ౩౩ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి ద్వితీయాకల్పసమాప్తౌ వింశోఽధ్యాయః
శతానీకుడు అడిగాడు: ద్వితీయ తిథిలో 'అశూన్యశయనా' అనే వ్రతాన్ని ఆచరించినవాడు భార్యతో విడిపోడు. స్త్రీ కూడా వితంతువుగా ఉండదు. ఈ తిథిని ఉపవాసంతో ఆచరించినవారు దాంపత్య సౌఖ్యాన్ని పొందుతారు. కృష్ణుడు లక్ష్మీదేవితో కలిసి ఉండే ఈ తిథిని శ్రావణ మాసంలో కృష్ణ ద్వితీయనాడు స్నానం చేసి, భక్తితో పూజించాలి. శ్రీవత్సధారి కృష్ణుడిని, లక్ష్మీదేవిని పూజించి, శయనంలో మధురమైన పండ్లు ఉంచాలి. ద్వితీయనాడు బ్రాహ్మణులకు మధురఫలాలు, వస్త్రాలు, ధాన్యాలు దానం చేయాలి. ఈ విధంగా నాలుగు నెలలు ఆచరిస్తే మూడు జన్మలకు ఇంటిలో కలహం ఉండదు. ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించిన స్త్రీలు వితంతువులు కావు, దురదృష్టం కలుగదు.
తృతీయాతిథివ్రతమాహాత్మ్యమ్ సుమన్తరువాచ పతివ్రతా పతిప్రాణా పతిశుశ్రూషణే రతా । ఏవంవిధాపి యా ప్రోక్తా శుచిః సంశోభనా సతీ । । ౧ సోపవాసా తృతీయాం తు లవణం పరివర్జయేత్ । సా గృహ్ణాతి చ వై భక్త్యా వ్రతమామరణాన్తికమ్ । । ౨ గౌరీ దదాతి సన్తుష్టా రూపం సౌభాగ్యమేవ చ । లావణ్యం లలితం హృద్యం శ్లాఘ్యం పుంసాం మనోరమమ్ । । ౩ పుంసో మనోరమా నారీ భర్త్తా నార్యా మనోరమః । గౌరీవ్రతేన భవతి రాజఁల్లవణవర్జనాత్ । । ౪ ఇదం వ్రతం ప్రతి విభో ధర్మరాజస్య శృణ్వతః । ఉమయా చ పురా ప్రోక్తం యద్వాక్యం తన్నిబోధ మే । । ౫ మయా వ్రతమిదం సృష్టం సౌభాగ్యకరణం నృణామ్ । మర్త్యే తు నియతా నారీ వ్రతమేతచ్చరిష్యతి । । సహ భర్త్రా స మోదేత యథా భర్తా హరో మమ । । ౬ యా చ కన్యా న భర్తారం విన్దతే శోభనా సతీ । సా త్విదం వ్రతముద్దిశ్య భవేదక్షారభోజనా । । మచ్చిత్తా మన్మనాః కుర్యాన్మద్భక్తా మత్పరిగ్రహా । । ౭ గౌరీం సంస్థాప్య సౌవర్ణీం గన్ధాలఙ్కారభూషితామ్ । వస్త్రాలఙ్కారసంవీతాం పుష్పమణ్డలమణ్డితామ్ । । ౮ లవణం గుడం ఘృతం తైలం దేవ్యై శక్త్యా నివేదయేత్ । ౧ కటుఖణ్డం జీరకం చ పత్రశాకం చ భారత । । ౯ గుడఘృష్టాంస్తథాపూపాన్ఖడవేష్టాంస్తథా నృప । బ్రాహ్మణే వ్రతసమ్పన్నే ప్రదద్యాత్సుబహుశ్రుతే । । 1.21.౧౦ శుక్లపక్షే సదా దేయా యథా శక్త్యా హిరణ్మయీ । ధనహీనే తు భక్త్యా౨ చ మధువృక్షమయీ నృప । । ౧౧ అర్చ్యా నిత్యం సంనిధానాత్తత్ర గౌరీ న సంశయః । అక్షారలవణం రాత్రౌ భుంక్తే చైవ సువాగ్యతా । । ౧౨ గౌరీ సన్నిహితా నిత్యం భూమౌ ప్రస్తరశాయినీ
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: భర్తను ప్రాణంగా ప్రేమించే, భర్త సేవలో నిమగ్నమైన, పవిత్రమైన సతీధర్మాన్ని పాటించే స్త్రీ, తృతీయ తిథిన ఉపవాసంగా ఉప్పు తినకుండా వ్రతాన్ని జీవితాంతం భక్తితో ఆచరిస్తే, గౌరీదేవి సంతుష్టిగా రూపం, సౌభాగ్యం, ఆకర్షణను ప్రసాదిస్తుంది. భర్త సంతోషంగా ఉంటాడు, భార్య భర్తకు ప్రియంగా ఉంటుంది. ఈ వ్రతాన్ని ఉమాదేవి స్వయంగా ధర్మరాజుకు వివరించింది. కన్యలు కూడా భర్త లేని వారు ఈ వ్రతాన్ని ఉప్పు లేకుండా ఆచరిస్తే, మంచి వరుడు లభిస్తాడు. గౌరీదేవిని బంగారు విగ్రహంగా అలంకరించి, పుష్పాలతో పూజించి, లవణం, బెల్లం, నెయ్యి, నూనె, కారం, జీలకర్ర, ఆకుకూరలు, బెల్లంతో చేసిన అప్పాలు, బ్రాహ్మణులకు దానం చేయాలి. శుద్ధంగా, శక్తికి తగినంతగా బంగారు లేదా చెక్కతో చేసిన గౌరీ విగ్రహాన్ని పూజించాలి. రాత్రి ఉప్పు లేని ఆహారం తీసుకోవాలి. గౌరీదేవి ఎప్పుడూ పూజలో ఉంటుందని తెలుసుకోవాలి.
కన్యకు మనసు కోరిన వాడు భర్తగా లభిస్తాడు. భర్తతో ఎంతో కాలం సుఖంగా ఉండి, సంతానాన్ని స్థాపించి, చివరికి అతనితోనే లోకాలను చేరుతుంది.
ఇక్కడ ఎంతటి కష్టమైన పనైనా, ఎంత గొప్పదైనా ఒక్క క్షణంలోనే సిద్ధమవుతుంది. గుర్రాలు, రథాలు, కుమారులు, సహాయులు కలిగి, ఏడుపుట్టులో రాజుగా, దీర్ఘాయువుతో ఉంటాడు. ఇవన్నీ సంతోషించిన విఘ్నహర్త వినాయకుడు అనుగ్రహిస్తే లభిస్తాయి.
విఘ్నవినాయకుని కథ: శతానీకుడు అడిగాడు – భీముని కుమారుడు, ప్రమథగణాధిపతి ఎవరు చేశాడు? విఘ్నాలకు అధిపతిగా ఎలా నిలిచాడు?
పురుషులూ, స్త్రీలూ కలిగిన లక్షణాలను, ఓ మహామతి! వ్యోమకేశుని కుమారుడు చెప్పిన విధంగా వివరించు. అవి ప్రభువిచే కోపంతో సముద్రంలో పడవేయబడి, కృష్ణుని ద్వారా తిరిగి పొందబడ్డాయి. బాహులేయుడు వాటిని ఎలా పొందాడో చెప్పు.
బ్రహ్మ చెప్పారు: పొట్ట సరిగా ఉన్నవాడు సుఖభోగాలు అనుభవిస్తాడు; లోపలికి పోయిన పొట్ట ఉన్నవాడు ధనం కోల్పోతాడు; వంకర పొట్ట ఉన్నవాడు మాయాచారి, ఎప్పుడూ మోసగాడు.
చిప్పటి చెవులు ఉన్నవాడు రోగికి, చిన్న చెవులు ఉన్నవాడు దురదృష్టుడికి. శంఖాకార చెవి ఉన్నవాడు భూమిపై ప్రభువుగా, శత్రువులకు భయంకరంగా ఉంటాడు. రోమాలు ఎక్కువగా ఉన్న చెవులు ఉన్నవాడు దీర్ఘాయువు పొందుతాడు; విశాలమైన చెవులు ఉన్నవాడు రాజు, ఎప్పుడూ సుఖభోగాలు పొందేవాడు, దేవతలు బ్రాహ్మణులను పూజించేవాడు.
కార్తికేయుడు అడిగాడు: ఓ ప్రభూ! రాజుకు కలిగే శుభమైన అంగలక్షణాలను సంక్షిప్తంగా వివరించండి. బ్రహ్మ చెప్పారు: రాజుకు కలిగే శుభ లక్షణాలను నేను చెబుతాను, విను.
బ్రహ్మ చెప్పారు: ఇప్పుడు స్త్రీలకు కలిగే అత్యుత్తమ లక్షణాలను విను, మహాబాహువంతుడా! నేను నారదునికి చెప్పినట్లు వివరిస్తాను.
గణపతికల్ప విధానం: శతానీకుడు అడిగాడు – గకారాక్షరదేవుడు అయిన మహాగణేశుని సంపూర్ణ పూజావిధానాన్ని, మంత్రాలతో సహా వివరించు. సుమంతుడు చెప్పాడు: పూజకు ప్రత్యేకమైన తిథి, నక్షత్రం, ఉపవాసం అవసరం లేదు. యథేచ్ఛగా ఆచరించినా, కోరిన ఫలితాన్ని పొందుతారు.
సుమంతుడు చెప్పాడు: నిమ్మకాయ చెక్కతో అంగుళమంత గణపతిని తయారుచేసి, ప్రతిదినం ధూపదీపాదులతో పూజించి, రహస్యంగా తలపై ధరించి బయటకు వెళ్ళితే అందరికీ ప్రియుడవుతాడు.
శివాచతుర్థీ పూజనమ్ సుమన్తురువాచ శివా శాన్తా సుఖా రాజంశ్చతుర్థీ త్రివిధా స్మృతా । మాసి భాద్రపదే శుక్లా శివా లోకేషు పూజితా । । ౧ తస్యాం స్నానం తథా దానముపవాసో జపస్తథా । క్రియమాణం శతగుణం ప్రసాదాద్దన్తినో నృప । । ౨ గుడలవణఘృతానాం తు దానం శుభకరం స్మృతమ్ । గుడాపూపైస్తథా వీర పుణ్యం బ్రాహ్మణభోజనమ్ । । ౩ యాస్తస్యాం నరశార్దూల పూజయన్తి సదా స్త్రియః । గుడలవణపూపైశ్చ శ్వశ్రూం శ్వసురమేవ చ । ।౪ తాః సర్వాః సుభగాః స్యుర్వే౧ విఘ్రేశస్యానుమోదనాత్ । కన్యకా తు విశేషేణ విధినానేన పూజయేత్ । । ౫ ( ఇతి శివాకల్పః) సుమన్తురువాచ మాఘే మాసి తథా శుక్లా యా చతుర్థీ మహీపతే । సా శాన్తా శాన్తిదా నిత్యం శాన్తిం కుర్యాత్సదైవ హి । । ౬ స్నానదానాదికం కర్మ సర్వమస్యాం కృతం విభో । భవేత్సహస్రగుణితం ప్రసాదాత్తస్య౨ దన్తినః । । ౭ కృతోపవాసో యస్తస్యాం పూజయేద్వి ఘ్ననాయకమ్ । తస్య హోమాదికం కర్మ భవేత్సాహస్రికం నృప । । ౮ లవణం చ గుడం శాకం గుడపూపాంశ్చ భారత । దత్త్వా భక్త్యా తు విప్రేభ్యః ఫలం సాహస్రికం భజేత్
శివా చతుర్థి పూజ: సుమంతుడు చెప్పాడు – శాంతమైన, మంగళకరమైన శివా చతుర్థి మూడు రూపాల్లో గుర్తించబడుతుంది. భాద్రపద మాసంలో శుక్లపక్షంలో వచ్చే శివా చతుర్థి ప్రజల్లో పూజించబడుతుంది. ఆ రోజున స్నానం, దానం, ఉపవాసం, జపం చేయడం వంద రెట్లు ఫలితాన్ని ఇస్తుంది, దంతినికి ప్రీతి కలిగినవారికి. గుడ్లవణం, నెయ్యి దానం శుభదాయకం. గుడిపిండి పూరెలు తయారు చేసి బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడం పుణ్యప్రదం. ఆ రోజున స్త్రీలు ఎవరైతే గుడ్లవణపు పూరెలు, శ్వశురువారికి, మామగారికి పూజగా సమర్పిస్తారో, వారందరికీ విఘ్నేశ్వరుని అనుగ్రహంతో సౌభాగ్యం కలుగుతుంది. ముఖ్యంగా కన్యలు ఈ విధంగా పూజ చేయాలి.