ఆవాహ్య తేజోరూపం తు న్యసేన్మన్త్రవరాంస్తతః 1.17.
తేజస్సుతో కూడిన రూపాన్ని ఆహ్వానించి, ఆ తరువాత ఉత్తమమైన మంత్రాలను స్థాపించాలి.
స్రష్టారం సర్వజగతాం విష్ణురుద్రవిధానగమ్ గాయత్రీముచ్చరన్మన్త్రం సర్వకర్మాణి కారయేత్
విశ్వాన్ని సృష్టించినవారైన విష్ణువు, రుద్రుని కోసం గాయత్రీ మంత్రాన్ని జపిస్తూ అన్ని కర్మలను చేయాలి.
పుష్పం ధూపం తథా దీపం నైవేద్యం సుమనోహరమ్
పువ్వులు, ధూపం, దీపం, రుచికరమైన నైవేద్యం సమర్పించాలి.
స్వస్తికోల్లోపికాదుగ్ధతిలావేష్టతిలాఢికాః
స్వస్తిక, ఒల్లోపిక, పాలు, నువ్వుల పిండివంటలు, నువ్వులతో చేసిన మిఠాయిలు వంటి తీపిదినుసులు సమర్పించాలి.
అన్యాంశ్చ వివిధాన్దద్యాత్పూపాని వివిధాని చ
ఇంకా ఇతర రకాల పిండివంటలు, వివిధ రకాల నైవేద్యాలు కూడా ఇవ్వాలి.
మూలమన్త్రేణ దేవస్య తతో దేహం విభావయేత్
దేవుని మూలమంత్రంతో, ఆ తరువాత ఆయన శరీరాన్ని ధ్యానించాలి.
ప్రాణాయామత్రయం కృత్వా దేహసంశోధనాయ వై
శరీరాన్ని శుద్ధిచేయడానికి మూడు విధాల ప్రాణాయామాన్ని చేయాలి.
ధ్యాత్వానన్తం తతో రుద్రం పద్మకింజల్కమధ్యగమ్
అనంతుడిని ధ్యానించి, తరువాత పద్మపు తంతువుల మధ్య ఉన్న రుద్రుని ధ్యానించాలి.
ఏవం త్రిదేవతారూఢం పద్మమధ్యేంబుజోద్భవమ్
ఈ విధంగా మూడు దేవతలు కలిసినవారిని, పద్మం మధ్యలో, పద్మంలో పుట్టినవారిని స్థాపించాలి.
ఋగ్వేదం తు యజుర్వేదం సామవేదం చ పూజయేత్ 1.17.
ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదాన్ని పూజించాలి.
ఈశానాదిక్రమాద్రాజన్విదిశాసు సమంతతః
రాజా! ఈశాన్య దిక్కు మొదలుకొని అన్ని దిక్కులలో క్రమంగా చేయాలి.
జ్యోతిషం చ మహాబాహో ఉపవేదాశ్చ కృత్స్నశః
బలవంతుడా! జ్యోతిషశాస్త్రం, ఉపవేదాలన్నింటినీ పూర్తిగా పూజించాలి.
శిక్షా కల్పో వ్యాకరణం దేవస్య పురతః సదా
శిక్ష, కల్పం, వ్యాకరణాన్ని ఎప్పుడూ దేవుని ముందుగా ఉంచాలి.
మహావ్యాహృతయః సర్వాః ప్రణవేన సమన్వితాః
ప్రతి మహావ్యాహృతిని పవిత్రమైన ఓం మంత్రంతో కలిపి పఠించాలి.
శక్తయో బ్రహ్మణస్త్వేతా లోకరూపా వ్యవస్థితాః
బ్రహ్మదేవుని శక్తులు ఈ లోకరూపాలుగా స్థిరంగా ఉన్నాయన్నది తెలుసుకో.
అరకాంతరసంస్థాంశ్చ షట్ సముద్రాన్సమర్చయేత్ ।। నక్షత్రాణి గ్రహాశ్చైవ రాశయశ్చ విశేషతః । । పూజ్యాః సర్వే యథాన్యాయం సురాగ్రేషు వ్యవస్థితాః
ద్వీపాల మధ్య ఉన్న ఆరు సముద్రాలను కూడా పూజించాలి. అలాగే నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, ముఖ్యంగా రాశిచక్రాలను దేవతల ముందు యథావిధిగా గౌరవించాలి.
నాగాశ్చ గరుడశ్చైవ పూజనీయస్తథాగ్రతః తత్తేజోనిలయాః సర్వే పూజనీయాః ప్రయత్నతః
పాములు, గరుడుడు కూడా ముందుగా పూజించదగినవారు. ఆ శక్తికి నిలయమైనవారిని శ్రద్ధతో పూజించాలి.
ఆచమ్య విధివత్పూర్వం మంత్రపూతేన వారిణా ।। హృదయాదీన్న్యసేదంగాన్హృదయాదిషు కృత్స్నశః
ముందుగా మంత్రంతో పవిత్రమైన నీళ్లు మ్రోగి, నియమంగా ఆచమనం చేసి, హృదయాది అవయవాలను వాటి స్థానాల్లో క్రమంగా స్థాపించాలి.
శిఖా నేత్రం తథా చర్మ అస్త్రం చ భరతర్షభ । । మహేంద్రాదిదిశశ్చైతాః పూజయేద్విధివన్నృప
శిఖ, కళ్ళు, చర్మం, ఆయుధం, మహేంద్రాది దిక్కులను రాజా, వీటన్నిటిని యథావిధిగా పూజించాలి.
హృదయం పురతః పూజ్యం శిరో దేవస్య పృష్ఠతః ।। పూర్వం సంపూజయేద్దేవం మూలమంత్రేణ కృత్స్నశః । । 1.17.
హృదయాన్ని ముందుగా, దేవుని తలని వెనుకవైపు పూజించాలి. మొదట మూలమంత్రంతో దేవుని సంపూర్ణంగా పూజించాలి.
విసర్జయేద్దర్శయిత్వా ముద్రాం తు భరతర్షభ । । అంకుశం నరశార్దూల హ్యాహ్వానే కంజమాదిశేత్
ముద్ర చూపిన తర్వాత దేవునిని వదిలించాలి. పిలిచేటప్పుడు కమలాన్ని సూచించాలి.
యస్త్వేవం పూజయేద్దేవం ప్రతిపన్నిత్యమేవ చ । । ఉపోష్య పంచదశ్యాం తు స యాతి పరమం పదమ్
ఈ విధంగా నియమంగా దేవునిని పూజించి, పందొమ్మిదవ తిథిన ఉపవాసం చేసినవాడు పరమ పదాన్ని పొందుతాడు.
సుమంతు రువాచ । । । । ఆపో హిష్ఠేతి మంత్రోఽయం హృదయం పరికీర్తితమ్ । । ఋతం సత్యం శిఖా ప్రోక్తా ఉదుత్యం నేత్రమాదిశేత్
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఆపో హిష్ఠ' అనే మంత్రం హృదయానికి, 'ఋతం సత్యం' శిఖకు, 'ఉదుత్యం' కళ్ళకు సూచించాలి.
చిత్రం దేవానాం మస్తమితి సర్వలోకేషు విశ్రుతమ్ । । వర్మణా తే చ్ఛాదయామి కవచం సముదాహృతమ్
'చిత్రం దేవానాం మస్త' అన్న పదం అన్ని లోకాలలో ప్రసిద్ధి. 'నేను నిన్ను కవచంతో కప్పుతున్నాను' అనేది కవచంగా చెప్పబడింది.
గాయత్ర్యా పూజయేద్దేవమోంకారేణాభిమంత్రితమ్। । ప్రణవేనాపరాన్సర్వానృగ్వేదాదీన్ప్రపూజయేత్
ఓంకారంతో గాయత్రీ మంత్రాన్ని జపించి దేవునిని పూజించాలి. ప్రణవంతో ఋగ్వేదాది అన్నిటినీ పూజించాలి.
ఆహ్వానే పూజనే వీర విసర్గే బ్రహ్మణస్తథా । । గాయత్రీ పరమో మంత్రో వేదమాతా విభావినీ
పిలుపు, పూజ, వదిలింపు, బ్రహ్మకార్యాలలో గాయత్రీ మంత్రమే అత్యుత్తమం, వేదమాతగా ప్రకాశిస్తుంది.
గాయత్ర్యక్షరతత్త్వైస్తు పూజయేద్యస్తు దేవతామ్ । । స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః స్థానం దుర్లభం యద్దురా సదమ్
ఎవరైనా గాయత్రీ మంత్రంలోని అక్షరస్వరూపాలతో దేవతను పూజిస్తే, బ్రహ్మదేవుని దుర్లభమైన స్థానం పొందుతారు.
శర్యాత్యాఖ్యానే పుష్పద్వితీయా వర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ద్వితీయాయాం తు రాజేన్ద్ర అశ్వినౌ సోమపీతినౌ । చ్యవనేన కృతౌ యజ్ఞే మిషతో మఘవస్య౧ చ । । ౧ శతానీక ఉవాచ కథమిన్ద్రస్య మిషతః కృతౌ తౌ సోమపీతినౌ । చ్యవనేన హి దేవానాం పశ్యతాం తద్వదస్వ మే । । ౨ అహో మహత్తపస్తస్య చ్యవనస్య మహాత్మనః । యదిన్ద్రస్య బలాదేవ దేవత్వం ప్రాపితావుభౌ । । ౩ సుమన్తురువాచ పురాతనయుగే సన్ధౌ పశ్చిమేఽథ నరాధిప । చ్యవనో యోగమాస్థాయ గంగాకూలేఽవసచ్చిరమ్ । । ౪ తత్ర శర్యాతిరాయాతః స్నాతుమన్తః౧ పురైః సహ । స్నాత్వాభ్యర్చ్య౨ పితౄన్దేవాన్గమనాయోపచక్రమే । । ౫ తత్ర మూఢం జనపదమపశ్యత్పథి చేష్టనమ్ । విణ్మూత్రోత్సర్గసంరుద్ధం జ్యోతిరాక్షిప్తనిష్క్రియమ్ । । భ్రమన్తం తత్రతత్రైవ సమీక్ష్య స బలం నృపః । । ౬ ఉవాచ౩ దుర్మనా రాజా అమాత్యాన్స్వాన్పురోగమాన్ । చ్యవనస్యాశ్రమోఽయం హి నాపరాద్ధం తు కేనచిత్ । । ౭ న చోవాచ యదా కశ్చిత్తస్య రాజ్ఞస్తు పృచ్ఛతః । తదా సుతా సుకన్యాస్య ప్రోవాచ పితరం వచః । । ౮ మయా దృష్టం తు యత్తాత సఖిభిః సహ కౌతుకమ్ । తత్తే వచ్మి నిబోధ త్వం శృణు తాత మహాద్భుతమ్ । । ౯ శిఞ్జితారావబహులాః కాఞ్చీనూపురమేఖలాః । గాయన్త్యో విలపన్త్యశ్చ కీడన్త్యశ్చాత్ర కాననే । । 1.19.౧౦ కోకిలధ్వనిమశ్రౌషం వ్యక్తావ్యక్తాక్షరం కృశమ్ । సుకన్యే హ్యేహిహ్యేహీతి వల్మీకాద్వచముద్గిరన్ । । ౧౧ తత్ర గత్వాద్భుతం తాత పశ్యామః కిల పావకౌ । దీపావివాచలశిఖౌ భూయః కన్యా ఉవాచ హ । । ౧౨ మయా చ కౌతుకాత్తాత కిమేతదిత్యబుద్ధితః । సూదితౌ దర్భసూచ్యగ్రైస్తత్తేజః సముపారమత్ । । ౧౩ తచ్ఛ్రుత్వా నృపతిస్త్రస్తస్తూర్ణం తద్వనమాగమత్ । యత్రాస్తే భార్గవః కష్టం వల్మీకాన్తర్గతో మునిః । । ౧౪ గత్వా స తత్ర ప్రోవాచ ప్రణిపత్య ద్విజోత్తమమ్ । అపరాద్ధం మయా ౧ దేవ తత్క్షమస్వ నమోఽస్తు తే । । ౧౫ స తం ప్రోవాచ నృపతిం మయా జ్ఞాతం నరాధిప । సుకన్యాం మే ప్రయచ్ఛస్వ నివేశార్థీ౨ హ్యహం నృప । । అనుక్రమన్సుకన్యాం తు దత్త్వా రాజన్సుఖీ భవ । । ౧౬ ఇత్యుక్తః ప్రదదౌ రాజా సుకన్యామవిచారయన్ । తతః స్వపురమాగమ్య అవసత్సుచిరం సుఖీ । । ౧౭ సుకన్యాపి పతిం లబ్ధ్వా సుప్రీతారాధయత్తదా । రాజ్యశ్రియం పరిత్యజ్య వల్కలాజినధారిణీ । । ౧౮ గతే బహుతిథే కాలే వసన్తే సముపస్థితే । తపోద్యోతితసర్వాఙ్గీం రూపోదార్యగుణాన్వితామ్ । । స్నాతాం స్వభార్యాం చ్యవన ఉవాచ మధురాక్షరమ్ । । ౧౯ ఏహ్యేహి భద్రే భద్రం తే శయనీయం సమాశ్రయ । అపత్యం జనయస్యాద్య కులద్వయవివర్ధనమ్ । । 1.19.౨౦ ఏవముక్తా తు సా కన్యా ప్రాఞ్జలిః పతిమబ్రవీత్ । ౩నార్హస్యద్య సుకల్యాణ సఙ్గమం స్థణ్డిలేఽసమే । । ౨౧ మమ ప్రియం కురుష్వాద్య తతో మామాహ్వయస్వ చ । పితృగేహే యథాతిష్ఠం శయనీయే సుసంస్కృతే । । ౨౨ బహుగైరికవర్ణాద్యైః శ్వేతపీతారుణాకులే । వస్త్రాలఙ్కారగన్ధాద్యైస్తథా త్వమపి తత్కురు । । ౨౩ ఆత్మానం వయసోపేతం రూపవన్తం సువర్చసమ్ । వస్త్రాలఙ్కారగన్ధాఢ్యం పశ్యేయం యేన సాదరమ్ । । ౨౪ సుకన్యాయా వచః శ్రుత్వా చ్యవనః ప్రాహ దుర్మనాః । న మేఽస్తి విత్తం కల్యాణి పితుస్తేఽస్తి యథా వనే । । ౨౫ స కథం భూషయామ్యద్య సురూపశ్చ కథం వద । ప్రోవాచ సా పతిం భూయః ప్రహసన్తీ కృతాఞ్జలిః । । విత్తం దదావైలవిలో రూపం వైరోచనోఽదదత్ । । ౨౬ చ్యవనః ప్రాహ భార్యాం తాం న కరిష్యే తపోవ్యయమ్ । ఏవముక్త్వా తపశ్చోగ్రం తతాప సుచిరం తదా । । ౨౭ అథ తత్రాగతౌ వీరావశ్వినౌ కాలపర్యయాత్ । దృష్టవన్తౌ సుకన్యాం తౌ దీప్త్యా వై దేవతామివ । । ౨౮ ఉపగమ్యోచతుస్తాం తౌ కా త్వం సున్దరి రూపిణీ । కిమర్థమిహ ఏకా త్వం తిష్ఠసే కస్తవాశ్రయః । । ౨౯ సా తావువాచ తన్వఙ్గీ శర్యాతిదుహితా హ్యహమ్ । భర్తా చ చ్యవనో మహ్యం కౌ చ వాం మే తథోచ్యతామ్ । । 1.19.౩౦ ఊచతుశ్చాశ్వినౌ దేవావావాం విద్ధి నృపాత్మజే । కిం కరిష్యసి తేన త్వం జీర్ణేన చ కృశేన చ । । ఆవయోర్వృణు భర్తారమేకమేవ యమిచ్ఛసి । । ౩౧ సా త్వబ్రవీచ్చ మా మైవం వక్తుమర్హౌ దివౌకసౌ । భర్తారమనురక్తాఙ్గీ యథా స్వాహా విభావసోః । । ౩౨ అశ్వినావూచతుః ఆయాతు చ విశత్వద్య చ్యవనో వైష్ణవీజలమ్ । తతో నౌ మధ్యగం హ్యేకం వృణీష్వాన్యం యమిచ్ఛతి । । ౩౩ తావబ్రూతాం సుకన్యాం తు గత్వా పృచ్ఛ స్వకం పతిమ్ । తం చ పృష్ట్వా పునశ్చాత్రాగచ్ఛ నౌ సన్నిధౌ పునః । । ౩౪. ఆవామత్రైవ తిష్ఠావో యావదాగమనం తవ । సా గత్వా ప్రాహ భర్తారమశ్వినావేవసూచతుః
ప్రతిపత్కల్పసమాప్తివర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ పౌర్ణమాస్యుపవాసం తు కృత్వా భక్త్యా నరాధిప । అనేన విధినా యస్తు విరిఞ్చిం పూజయేన్నరః । । ౧ ప్రతిపద్యాం మహాబాహో స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । ఋగ్భిర్విశేషతో ౧ దేవీ విరిఞ్చేర్వాస్తుదేవతాః । । ౨ కార్త్తికే మాసి దేవస్య రథయాత్రా ప్రకీర్తితా । యాం కృత్వా మానవో భక్త్యా యాతి బ్రహ్మసలోకతామ్ । । ౩ కార్తికే మాసి రాజేన్ద్ర పౌర్ణమాస్యాం చతుర్ముఖమ్ । మార్గేణ చర్మణా సార్ధం సావిత్ర్యా చ పరన్తప । । ౪ భ్రామయేన్నగరం సర్వం నానావాద్యైః సమన్వితమ్ । స్థాపయేద్ భ్రామయిత్వా తు సలోకం నగరం నృప । । ౫ బ్రాహ్మణం భోజయిత్యాగ్రే శాండిలేయం ప్రపూజ్య చ । ఆరోపయేద్రథే దేవం పుణ్యవాదిత్రనిస్వనైః । । ౬ రథాగ్రే శాండిలీపుత్రం పూజయిత్వా విధానతః । బ్రాహ్మణాన్వాచయిత్వా చ కృత్వా పుణ్యాహమంగలమ్ । । ౭ దేవమారోపయిత్వా తు రథే కుర్యాత్ప్రజాగరమ్ । నానావిధైః ప్రేక్షణకైర్బ్రహ్మఘోషైశ్చ పుష్కలైః । । ౮ [http://vedastudy.tripod.com/pur_index25/ratha.htm రథోపరి టిప్పణీ] కృత్వా ప్రజాగరం హ్యేవం ప్రభాతే బ్రాహ్మణం నృప । భోజయిత్వా యథాశక్త్యా భక్ష్యభోజ్యైరనేకశః । । ౯ పూజయిత్వా జనం౨ వీర వజ్రేణ విధివన్నృప । బీజేన చ మహాబాహో పయసా పాయసేన చ । । 1.18.౧౦ బ్రాహ్మణాన్వాచయిత్వా చ చ్ఛాందేన విధినా నృప । కృత్వా పుణ్యాహశబ్దం చ రథం చ భ్రామయేత్పురే । । ౧౧ చతుర్వేదవిదైర్విప్రైర్భ్రామయేద్బ్రహ్మణో రథమ్ । బహ్వృచాథర్వణోచ్చారైశ్ఛన్దోగాధ్వర్యుభిస్తథా । । ౧౨ భ్రామయేద్దేవదేవస్య సురజ్యేష్ఠస్య తం రథమ్ । ప్రదక్షిణం పురం సర్వం మార్గేణ సుసమేన తు । । ౧౩ న వోఢవ్యో రథో వీర శూద్రేణ శుభమిచ్ఛతా । నారుహేత రథం ప్రాజ్ఞో ముక్త్వైకం భోజకం నృప । । ౧౪ బ్రహ్మణో దక్షిణే పార్శ్వే సావిత్రీం స్థాపయేన్నృప । భోజకో వామపార్శ్వే తు పురతః కఞ్జజం న్యసేత్ । । ౧౫ ఏవం తూర్యనినాదైస్తు శంఖశబ్దైశ్చ పుష్కలైః । భ్రామయిత్వా రథం రాజన్పురం సర్వం ప్రదక్షిణమ్ । । స్వస్థానే స్థాపయేద్భూయః కృత్వా నీరాజనం బుధః । । ౧౬ య ఏవం కురుతే యాత్రాం భక్త్యా యశ్చాపి పశ్యతి । రథం చాకర్షతే యస్తు స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । । ౧౭ కార్తికే మాస్యమావాస్యాం యస్తు దీపప్రదీపనమ్ । శాలాయాం బ్రహ్మణః కుర్యాత్స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । । ౧౮ ప్రతిపది బ్రాహ్మణాంశ్చాపి గుడమిశ్రైః ప్రదీపకైః । వాసోభిరహతైశ్చాపి స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । । ౧౯ గంధైపుష్పైర్నవైర్వస్త్రైరాత్మానం ౧ పూజయేచ్చ యః । తస్యాం ప్రతిపదాయాం తు స గచ్ఛేద్బ్రహ్మణః పదమ్ । । 1.18.౨౦ మహాపుణ్యా తిథిరియం బలిరాజ్యప్రవర్తినీ । బ్రహ్మణః సుప్రియా నిత్యం బాలేయా పరికీర్తితా । । ౨౧ బ్రాహ్మణాన్పూజయిత్వాస్యామాత్మానం చ విశేషతః । స యాతి పరమం స్థానం విష్ణోరమితతేజసః । । ౨౨ చైత్రే మాసి మహాబాహో పుణ్యా ప్రతిపదా పరా । తస్యాం యః శ్వపచం స్పృష్ట్వా స్నానం కుర్యాన్నరోత్తమ । ౨౩ న తస్య దురితం కిఞ్చిన్నాధయో వ్యాధయో నృప । భవన్తి కురుశార్దూల తస్మాత్స్నానం ప్రవర్తయేత్ । । ౨౪ దివ్యం నీరాజనం తద్ధి సర్వరోగవినాశనమ్ । గోమహిష్యాది యత్కించిత్తత్సర్వం భూషయేన్నృప । । ౨౫ తైలశస్త్రాదిభిర్వస్త్రస్తోరణాధస్తతో నయేత్ । బ్రాహ్మణానాం తథా భోజ్యం కుర్యాత్కురుకులోద్వహ । । ౨౬ తిస్రో హ్యేతాః పరాః ప్రోక్తాస్తిథయః కురునన్దన । కార్త్తికేశ్వయుజే మాసి చైత్రే మాసే చ భారత । । ౨౭ స్నానం దానం శతగుణం కార్త్తికే యా తిథిర్నృప । బలిరాజ్యాప్తిసుఖదా పాంశులాశుభనాశినీ । । ౨౮ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి ప్రతిపత్కల్పసమాప్తివర్ణనం నామాష్టాదశోఽధ్యాయః
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, పౌర్ణమి రోజున ఉపవాసం చేసి, ఈ విధంగా విరించిని భక్తితో పూజించినవాడు, ప్రతిపదనాడు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. ముఖ్యంగా కార్తీక మాసంలో దేవుని రథయాత్ర జరిపితే, ఆ మనిషి బ్రహ్మసమీపంలో స్థానం పొందుతాడు. రథాన్ని నగరంలో ఊరేగించి, బ్రాహ్మణులను భోజనం పెట్టి, శాండిలేయుని పూజించి, రథంపై దేవునిని ప్రతిష్టించి, పుణ్యవాద్యాల మధ్య ఊరేగించాలి. రథానికి ముందు శాండిలేయుని కుమారుడిని పూజించి, బ్రాహ్మణులను పిలిపించి, పుణ్యాహ శబ్దం చేయించాలి. రథాన్ని బ్రాహ్మణులతో ఊరేగించాలి. రథాన్ని శూద్రుడు లాగకూడదు. బ్రహ్మదేవుని కుడివైపు సావిత్రిని, ఎడమవైపు భోజకుని, ముందు కమలజుడిని ఉంచాలి. ఊరేగింపు పూర్తయిన తర్వాత రథాన్ని మళ్లీ స్థాపించి, నీరాజనం చేయాలి. ఈ యాత్రను భక్తితో చేసే వారు, చూడేవారు, లాగేవారు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతారు. కార్తీక అమావాస్యనాడు శాలలో దీపాలు వెలిగించినవాడు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. ప్రతిపదనాడు బ్రాహ్మణులకు బెల్లం కలిపిన దీపాలు, వస్త్రాలు ఇచ్చినవాడు కూడా బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. పుష్పాలు, కొత్త వస్త్రాలతో తనను తాను అలంకరించినవాడు కూడా బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. ఈ తిథి మహాపుణ్యదాయకం, బ్రహ్మదేవునికి ప్రీతికరం. బ్రాహ్మణులను, తనను తాను పూజించినవాడు విష్ణువు యొక్క పరమస్థానాన్ని పొందుతాడు. చైత్రమాసంలో ప్రతిపదనాడు శ్వపచుని తాకి స్నానం చేసినవాడికి పాపాలు, వ్యాధులు ఉండవు. దివ్య నీరాజనం అన్ని రోగాలను పోగొడుతుంది. బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలి. కార్తీక, ఆశ్వయుజ, చైత్రమాసాల్లో ఈ మూడు తిథులు అత్యుత్తమమైనవిగా చెప్పబడ్డాయి. కార్తీక మాసంలో స్నానం, దానం వంద రెట్లు ఫలితాన్నిస్తుంది.
సుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: రెండవ తిథినాడు అశ్వినీదేవతలు సోమపానానికి అర్హులయ్యారు. చ్యవనుడు యజ్ఞం నిర్వహించగా, ఇంద్రుడు చూస్తుండగానే ఈ కార్యం జరిగింది. చ్యవన మహర్షి తపస్సుతో అశ్వినీదేవతలకు దేవత్వాన్ని, యజ్ఞభాగాన్ని కల్పించాడు.
౩౫ రూపవన్తం చ భర్తారం కరిష్యావో యమిచ్ఛసి । అథ మధ్యగతం హ్యేకం భర్తృత్వేన వరిష్యసి । । ౩౬ ఏవమస్త్వితి తాం ప్రాహ భార్యాం చ్యవనస్త్వరన్ । సా తం గృహ్య జగామాశు యత్ర తౌ భిషజావుభౌ । । ౩౭ సా తావువాచ చ్యవనో యథోక్తం భవతోర్వచః । కురుతం హ్యశ్వినౌ క్షిప్రం సుకన్యా చేప్సితం౨ వృణోత్ । । ౩౮ తౌ తం సఙ్గృహ్య గఙ్గాయాం ప్రవిష్టౌ మునినా సహ । ముహూర్తాత్తు సముత్తిష్ఠన్రూపతశ్చ శ్రియా వృతాః । । ౩౯ శోభన్తే స్మ మహాబాహౌ కముద్భిద్య తపోయుతాః । కల్పాదౌ కలశే యద్వత్కఞ్జాక్ష వ్యోమ వేధసః । । ఉదకాదుత్థితాస్తస్మాత్సర్వే తే సమరూపకాః ।।1.19.౪౦ సుకన్యా తు తతో దృష్ట్వా భర్త్తారం దేవరూపిణమ్ । హర్షేణ మహతావిష్టా న చ తం వేద భారత ।।౪౧ సమకాయాః సమవయః సమరూపాః సమశ్రియః । వస్త్రాలఙ్కారసదృశాన్దృష్ట్వా చిన్తాం గతా చిరమ్ ।।౪౨ సా చిన్తయిత్వా సుచిరం వైద్యదేవావువాచ హ । బీభత్సోఽపి మయా భర్తా పరిత్యక్తో న కర్హిచిత్ ।।౪౩ భవద్భిరాత్మసందృశం కథం౧ త్యక్త్వా వృణే పరమ్ । తస్మాత్తమేవ భర్తారం ప్రయచ్ఛధ్వం దివౌకసః ।।౪౪ తయా సబహుమానం తౌ ప్రాఞ్జల్యా ప్రార్థితౌ తదా । దేవచిహ్నాని స్వాన్యేవ ధారయన్తౌ సుపూజితౌ ।।౪౫ సుకన్యా నిపుణం తౌ తు సునిరీక్ష్య చ విహ్వలా । న రజో న నిమేషో వై న స్పృశేతే ధరాం పదే ।।౪౬ అయం చ సరజా మ్లానో భూమిమాశ్రిత్య తిష్ఠతి । నిమేషం చైవ తస్యైవం జ్ఞాత్వా వై చ్యవనో వృతః ।।౪౭ చ్యవనే వృతే సుకన్యయా పుష్పవృష్టిః పపాత హ । దేవదున్దుభయశ్చైవ ప్రావాద్యన్త అనేకశః ।।౪౮ తతస్తు చ్యవనస్తుష్టో దివ్యరూపధరస్తదా । ఉవాచ తౌ తు సుప్రీత అశ్వినౌ కిం కరోమి వామ్ ।।౪౯ భార్యా దత్తా కృతం రూపం దేవానామపి దుర్లభమ్ । ఉపకారం వరిష్ఠం యో న కరోత్యుపకారిణః ।।1.19.౫౦ ఏకవింశత్స గచ్ఛేచ్చ నరకాణి క్రమేణ వై । తస్మాదహం వరిష్ఠం వై కరిష్యేఽహమమానుషమ్ । । ౫౧ ఉపకారం భవద్భ్యాం తు ప్రీతః కుర్యాం సునిశ్చితమ్ । యజ్ఞభాగఫలం దద్యాం యద్దేవేష్వపి దుర్లభమ్ । । ౫౨ ఏవముక్త్వా తు దేవేశౌ విససర్జ మహామునిః । ఆజగామాశ్రమం పుణ్యం సహభార్యో ముదాన్వితః । । ౫౩ అథ శుశ్రావ శర్యాతిశ్చ్యవనం దేవరూపిణమ్ । జగామ చ మహాతేజా ద్రష్టుం మునివరం వశీ । । ౫౪ తం దృష్ట్వా ప్రణిపత్యాదౌ ప్రతిపూజ్య యథార్హతః । సుకన్యాం తు తతో దృష్ట్వా ప్రణిపత్యాభినన్ద్య చ । । ౫౫ సస్వజే మూర్ధ్ని ఆఘ్రాయ తతోత్సఙ్గం ౧ సమానయత్ । సా తస్యాః సస్వజే ప్రేమ్ణా ఆనన్దాశ్రుపరిప్లుతా । । సంస్థాప్య తాం ముదా యుక్తో నృపతిః సహ భార్యయా । । ౫౬ భూయోఽబ్రవీత్సుసంతుష్టం చ్యవనస్తం నరాధిపమ్ । సంభారం కురు యజ్ఞార్థం యాజయిష్యే నరాధిప । । ౫౭ ఏవముక్తః స నృపతిః ప్రణిపత్య మహామునిమ్ । జగామ స్వపురం హృష్టో యజ్ఞార్థం యత్నమాచరత్ । । ౫౮ సప్రేష్యాన్ప్రేషయన్క్షిప్రం యజ్ఞార్థే ద్రవ్యమాహరత్ । మంత్రిపురోహితాచార్యానానయామాస సత్వరమ్ । । ౫౯ సమానీతేషు సర్వేషు తేషు ద్రవ్యేషు భారత । ఆజగామ విశుద్ధాత్మా చ్యవనః సహ భార్యయా । । 1.19.౬౦ సమ్పూజితశ్చ శుశ్రావ మహాన్తం త్యాగమౌజసమ్ । అన్యైశ్చ బహుభిః సార్ద్ధమత్ర్యఙ్గిరసభార్గవైః । । ౬౧ ప్రవర్తితే మహాయజ్ఞే యజమానే నృపోత్తమే । ఋత్విక్త్వకర్మనిరతే హూయమానే హుతాశనే । । ఆహూతాః స్వాగతాః సర్వే భాగార్థం త్రిదివాలయాః । । ౬౨ యజ్ఞభాగే ప్రవృత్తే తు శాస్త్రోక్తేన విధానతః । ఆగతావశ్వినౌ తత్ర ఆహూతో చ్యవనేన తు । । ౬౩ ఆహ్వానే క్రియమాణే తు అశ్విభ్యాం తు తదా నృప । ప్రోవాచేన్ద్రోఽథ చ్యవనం నైతౌ భాగాన్వితౌ కురు । । దేవానాం భిషజావేతౌ న భాగార్హౌ న దైవతౌ । । ౬౪ చ్యవనస్త్వింద్రమాహేదం దేవౌ హ్యేతావుభావపి । మమోపకారిణావేతౌ దద్మి భాగం న సంశయః । । ౬౫ తతో హ్యువాచ సక్రోధః స శక్రశ్చ్యవనం రుషా । విప్రర్షే ప్రహరిష్యామి యది భాగం ప్రయచ్ఛసి । । ౬౬ ఏవముక్తస్తు విప్రర్షిర్న చోవాచాపి కిఞ్చన । భాగౌ దదౌ చ సోఽశ్విభ్యాం స్రువముద్యమ్య మన్త్రతః । । ౬౭ అథ ఉద్యమ్య భిదురం మోక్తుకామో దివస్పతిః । స్తమ్భితశ్చ్యవనేనాథ సవజ్రః స నరాధిప । । ౬౮ స స్తమ్భయిత్వాత్విన్ద్రం తు భాగం దత్త్వాశ్వినోర్వశీ । సమాపయామాస తదా యజ్ఞకర్మ యథార్థవత్ । । ౬౯ కఞ్జజోఽథాజగామాశు ఆహ చ చ్యవనం తదా । ఉత్తంభ్యతామయం లేఖో భాగశ్చాస్త్వశ్వినోరిహ ।।1.19.౭౦ తథేన్ద్రస్తమువాచేదం చ్యవనం ప్రీతమానసః । జానామి శక్తిం తపసశ్చ్యవనేహ తవోత్తమామ్ ।।౭ ౧ ఖ్యాపనార్థం హి తపసస్తవ ఏతత్కృతం మయా । అద్యప్రభృతి భాగోఽస్తు దేవత్వం చాశ్వినోస్తథా ।।౭౨ యస్త్విమాం తపసః ఖ్యాతిం త్వదీయాం వై పఠిష్యతి । శృణుయాద్వాపి శుద్ధాత్మా తస్య పుణ్యఫలం శృణు ।।౭౩ విరోచనసదో గత్వా గత్వా పుష్పసదస్తథా । కాలేఽథ వామదేవస్య ముఞ్జకేశసదస్తథా ౭౪ ఏవముక్త్వా జగామాశు దేవః స్వభవనం వశీ । చ్యవనోఽపి సభార్యో వై శయార్తిశ్చాశ్రమం గతః ।।౭౫ అథాపశ్యద్విమానాభం భవనం దేవనిర్మితమ్ । శయ్యాసనవరైర్జుష్టం సర్వకామసమృద్ధిమత్ ।।౭౬ ౧ఉద్యానవాపిభిర్జుష్టం దేవేన్ద్రేణ సమాహృతమ్ । ౨గోఖణ్డసన్నిభం రేజే గృహం తద్భువి దుర్లభమ్ ।।౭౭ సుభూషణాని దివ్యాని రత్నవన్తి మహాన్తి చ । అరజాన్సి చ వస్త్రాణి దివ్యప్రావరణాని చ । ।౭౮ తత్సర్వమఖిలం సహ పత్న్యా మహామునిః । ముదం పరమికాం లేభే శక్రం చ ప్రశశంస హ ।।౭౯ ఏవమిష్టా తిథిరియం ద్వితీయా అశ్వినోర్నృప । దేవత్వం యజ్ఞభాగం చ సమ్ప్రాప్తావిహ భారత ।।1.19.౮౦ ఉపోష్యా విధినా యేన తం శృణుష్వ నరాధిప । రూపం సురూపం యో వాఞ్ఛేద్ద్వితీయాయాం నరాధిప । । ౮౧ కార్తికే శుక్లపక్షస్య ద్వితీయాయాం నరాధిప । పుష్పాహారో వర్షమేకం భవేత్స నియతాత్మవాన్ । । ౮౨ కాలప్రాప్తాని యాని స్యుర్హవిష్యం కుసుమాని తు । భుఞ్జీయాత్తాని దత్త్వా తు బ్రాహ్మణేభ్యో నరాధిప । । ౮౩ సౌవర్ణరౌప్యపుష్పాణి అథ వా జలజాని ౧ చ । వ్రతాన్తే తస్య సన్తుష్టౌ దేవౌ త్రిభువనేఽశ్వినౌ । । ౮౪ దదతుః కామగం దివ్యం విమానమతితేజసమ్ । సుచిరం దివి నారీభిర్లోకేఽసౌ రమతేఽశ్వినోః । । ౮౫ ఇహ చాగత్య కల్పాన్తే జాతో విప్రః పురస్కృతః । వేదవేదాంగవిదుషః సప్తజన్మాన్తరాణ్యసౌ । । ౮౬ జాతో జాతో భవేద్విద్వాన్బ్రాహ్మణోఽసౌ కృతే యుగే । దాతా యజ్ఞపతిర్వాగ్మీ ఆధివ్యాధివివర్జితః । । ౮౭ పుత్రపౌత్రైః పరివృతః సహ పన్త్యాఽవసచ్చిరమ్ । మధ్యదేశే సునగరే ౨ ధర్మిష్ఠో రాజ్యభాగ్భవేత్ । । ౮౮ ఇత్యేషా కథితా తుభ్యం ద్వితీయా పుష్పసంజ్ఞితా । ఫలసంజ్ఞా తథాన్యా స్యాత్సుతే వై ముఞ్జకేశిని । । ౮౯ సుష్ఠు పుణ్యా పాపహరా విష్టరశ్రవసః ప్రియా । అశూన్యశయనా లోకే ప్రఖ్యాతా కురునన్దన । । 1.19.౯౦ తాముపోష్య నరో రాజఞ్ఛ్రద్ధాభక్తిపురస్కృతః । ఋద్ధిం వృద్ధిం శ్రియం వాథ భార్యయా సహ మోదతే । । ౯౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి ద్వితీయాకల్పే శర్యాత్యాఖ్యానే పుష్పద్వితీయావర్ణనం నామైకోనవింశోఽధ్యాయః
మేము నీ భర్తను అందంగా చేస్తాము. ఆ తరువాత మధ్యలో ఉన్న వారిలో నువ్వు కోరినవారిని భర్తగా ఎంచుకోగలవు అని అశ్వినీదేవతలు చెప్పారు. చ్యవనుడు అంగీకరించి, గంగానదిలో స్నానం చేసి, ముగ్గురు ఒకే రూపంతో బయటకు వచ్చారు. సుకన్య తన భర్తను గుర్తించలేక, చివరికి తన భర్తను ఎంచుకుంది. అశ్వినీదేవతలకు యజ్ఞభాగాన్ని ఇచ్చినందుకు చ్యవనునికి ఇంద్రుడు సంతోషించి, అశ్వినీదేవతలకు దేవత్వాన్ని, యజ్ఞభాగాన్ని ఇచ్చాడు. ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించినవారు, లేదా వినేవారు, జన్మజన్మలకూ సౌభాగ్యవంతులవుతారు.