నోచ్ఛిష్టం కస్యచిద్దద్యాన్నాద్యాచ్చైతత్తథాన్తరా । । ౩౯ యస్త్వన్నమన్తరా కృత్వా లోభాదత్తి నృపోత్తమ । వినాశం యాతి స నర ఇహ లోకే పరత్ర చ । । యథాభవత్పురా వైశ్యో ధనవర్ద్ధనసంజ్ఞితః । । 1.3.౪౦ శతానీక ఉవాచ స కథమన్తరం పూర్వమన్నస్య ద్విజసత్తమ । కిమన్తరం తథాన్నస్య కథం వా తత్కృతం భవేత్ । । ౪౧ సుమన్తురువాచ పురా కృతయుగే రాజన్వైశ్యో వసతి పుష్కరే । ధనవర్ధననామా వై సమృద్ధౌ ధనధాన్యతః । । ౪౨ నిదాఘకాలే రాజేన్ద్ర స కృత్వా వైశ్వదేవికమ్ । సపుత్రభ్రాతృభిః సార్ధం తథా వై మిత్రబన్ధుభిః । । ఆహారం కురుతే రాజన్భక్ష్యభోజ్యసమన్వితమ్
ఎవరైనా మిగిలిన అన్నం తినకూడదు; లోభంతో తింటే ఈ లోకంలో, పరలోకంలో నాశనం కలుగుతుంది.
సుసమౌ చరణౌ కృత్వా తథా బద్ధశిఖో నృప । । ౫౮ న తిష్ఠన్న చ సంజల్పంస్తథా చానవలోకయన్ । న త్వరన్కుపితో వాపి త్యక్త్వా రాజన్సుదూరతః । । ౫౯ ప్రసన్నాభిస్తథాద్భిస్తు ఆచాన్తః శుచితామియాత్ । నోష్ణాభిర్న సఫేనాభిర్యుక్తాభిః కలుషేణ చ । । 1.3.౬౦ వర్ణేన రసగన్ధాభ్యాం హీనాభిర్న చ భారత । సబుద్బుదాభిశ్చ తథా నాచామేత్పణ్డితో నృప । । ౬౧ పఞ్చతీర్థాని విప్రస్య శ్రూయన్తే దక్షిణే కరే । దేవతీర్థం పితృతీర్థం బ్రహ్మతీర్థం చ మానద । । ౬౨ ప్రాజాపత్యం తథా చాన్యత్తథాన్యత్సౌమ్యముచ్యతే । అఙ్గుష్ఠమూలోత్తరతో యేయం రేఖా మహీపతే । । ౬౩ బ్రాహ్మం తీర్థం వదన్త్యేతద్వసిష్ఠాద్యా ద్విజోత్తమాః । కాయం కనిష్ఠికామూలే అఙ్గుల్యగ్రే తు దైవతమ్ । । ౬౪ తర్జన్యఙ్గుష్ఠయోరన్తః పిత్ర్యం తీర్థముదాహృతమ్ । కరమధ్యే స్థితం సౌమ్యం ప్రశస్తం దేవకర్మణి । । ౬౫ దేవార్చాబలిహరణం ప్రవిక్షపణమేవ చ । ఏతాని దేవతీర్థేన కుర్యాత్కురుకులోద్వహ । । ౬౬ అన్ననిర్వపణం రాజంస్తథా సపవనం ౧ నృప । లాజాహోమం తథా సౌమ్యం ప్రాజాపత్యేన కారయేత్ । । ౬౭ కమణ్డలూపస్పర్శనం దధిప్రాశనమేవ చ । సౌమ్యతీర్థేన రాజేన్ద్ర సదా కుర్యాద్విచక్షణః । । ౬౮ పితౄణాం తర్పణం కార్యం పితృతీర్థేన ధీమతా । బ్రాహ్మేణ చాపి తీర్థేన సదోషస్పర్శనం పరమ్ । । ౬౯ ౨ఘనాఙ్గులికరం కృత్వా ఏకాగ్రః సుమనా ద్విజః । త్రిః కృత్వా యః పిబేదాపో ముఖశబ్దవివర్జితః । । 1.3.౭౦ శృణు యత్ఫలమాప్నోతి ప్రీణాతి చ యథా సురాన్ । ప్రథమం యత్పిబేదాప ఋగ్వేదస్తేన తృప్యతి । । ౭౧ యద్ద్వితీయం యజుర్వేదస్తేన ప్రీణాతి భారత । యత్తృతీయం సామవేదస్తేన ప్రీణాతి భారత । । ౭౨ ప్రథమం యన్మృజేదాస్యం దక్షిణాఙ్గుష్ఠమూలతః । అథర్వవేదః ప్రీణాతి తేన రాజన్నసంశయః । । ౭౩ ఇతిహాసపురాణాని యద్ద్వితీయం ప్రమార్జతి । యన్మూర్ధానం హి రాజేన్ద్ర అభిషిఞ్చతి వై ద్విజః । । ౭౪ తేన ప్రీణాతి వై రుద్రం శిఖామాలభ్య వై ఋషీన్ । యదక్షిణీ చాలభతే రవిః ప్రీణాతి తేన వై । । ౭౫ నాసికాలమ్భనాద్వాయుం ప్రీణాత్యేవ న సంశయః । యచ్ఛ్రోత్రమాలభేద్విప్రో దిశః ప్రీణాతి తేన వై । । ౭౬ యమం కుబేరం వరుణం వాసవం చాగ్నిమేవ చ । యద్బాహుమన్వాలభతే ఏతాన్ప్రీణాతి తేన ౧ వై । । ౭౭ యన్నాభిమన్వాలభతే ప్రాణానాం గ్రన్థిమేవ చ । తేన ప్రీణాతి రాజేన్ద్ర ఇతీయం వైదికీ శ్రుతిః । । ౭౮ అభిషిఞ్చతి యత్పాదౌ విష్ణుం ప్రీణాతి తేన వై । యద్భూమ్యాచ్ఛాదకం వారి విసర్జయతి మానద । । ౭౯ వాసుకిప్రముఖాన్నాగాంస్తేన ప్రీణాతి భారత । యద్బిన్దవోఽన్తరే భూమౌ పతన్తీహ నరాధిప । । 1.3.౮౦ భూతగ్రామం తతస్తస్తు ప్రీణన్తీహ చతుర్విధమ్ । అఙ్గుష్ఠేన ప్రదేశిన్యా లభేత చాక్షిణీ నృప । । ౮౧ అనామికాఙ్గుష్ఠికాభ్యాం నాసికామాలభేన్నృప । మధ్యమాఙ్గుష్ఠాభ్యాం ముఖం సంస్పృశేద్భరతర్షభ । । ౮౨ కనిష్ఠికాఙ్గుష్ఠకాభ్యాం కర్ణమాలభతే నృప । అఙ్గులీభిస్తథా బాహుమఙ్గుష్ఠేన తు మఙ్గలమ్ । । ౮౩ thumb|300px|అఙ్గులయః thumb|300px|పురాణేషు అఙ్గులివిన్యాసః thumb|300px|సామవేదే అఙ్గులివిన్యాసః నాభిం కురుకులశ్రేష్ఠ శిరః సర్వాభిరేవ చ । అఙ్గుష్ఠోగ్నిర్మహాబాహో ప్రోక్తో వాయుః ప్రదేశినీ । । ౮౪ అనామికా తథా సూర్యః కనిష్ఠా మాఘవా విభో । ప్రజాపతిర్మధ్యమా జ్ఞేయా తస్మాద్భరతసత్తమ । । ౮౫ ఏవమాచమ్య విప్రస్తు ప్రీణాతి సతతం జగత్ । సర్వాశ్చ దేవతాస్తాత లోకాంశ్చాపి న సంశయః । । ౮౬ తస్మాత్పూజ్యః సదా విప్రః సర్వదేవమయో హి సః । బ్రాహ్మేణ విప్రతీర్థేన నిత్యకాలముపస్పృశేత్ । । ౮౭ కాయత్రైదేశికాభ్యాం వా న పిత్ర్యేణ కదాచన । హృద్గాభిః పూయతే విప్రః కణ్ఠగాభిస్తు భూమిపః । । ౮౮ వైశ్యోద్భిః ప్రాశితాభిస్తు శూద్రః స్పృష్టాభిరన్తతః । ఉద్ధృతే దక్షిణే పాణావుపవీత్యుచ్యతే బుధః । । ౮౯ సవ్యేన ప్రాచీనావీతీ నివీతీ కణ్ఠసంజ్ఞితే । మేఖలామజినం దణ్డముపవీతం కమణ్డలుమ్ । । 1.3.౯౦ అస్తు ప్రాస్య వినష్టాని గృహ్ణీతాన్యాని మన్త్రవిత్ । ఉపవీత్యాచమేన్నిత్యమన్తర్జాను మహీపతే । । ౯౧ ఏవం తు విప్రో హ్యాచాన్తః శుచితాం యాతి భారత । యాస్త్వేతాః కరమధ్యే తు రేఖా విప్రస్య భారత । । ౯౨ గఙ్గాద్యాః సరితః సర్వా జ్ఞేయా భారతసత్తమ । యాన్యఙ్గులిషు పర్వాణి గిరయస్తాని విద్ధి వై । । ౯౩ సర్వదేవమయో రాజన్కరో విప్రస్య దక్షిణః । హస్తోపస్పర్శనవిధిస్తవాఖ్యాతో మహీపతే । । ౯౪ ఏషు సర్వేషు లోకేషు యేనాచాన్తో దివం వ్రజేత్ । । ౯౫ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణ్యుపస్పర్శనవిధివర్ణనం నామ తృతీయోఽధ్యాయః
విప్రుడు శుద్ధంగా, శాంతంగా, శుద్ధమైన నీటితో ఆచమనము చేయాలి. చేతిలోని రేఖలు, వేలిముద్రలు, శరీర భాగాల స్పర్శ ద్వారా దేవతలు, వేదాలు, లోకాలు సంతృప్తి చెందుతాయి. అలా ఆచమనము చేసినవాడు పూజ్యుడు, శుద్ధతను పొందుతాడు.
ప్రణవార్థసావిత్రీమాహాత్మ్యోపనయనవిధివర్ణనఞ్చ సుమన్తురువాచ కేశాన్తః షోడశే వర్షే బ్రాహ్మణస్య విధీయతే । రాజన్యబన్ధోర్ద్వావింశే వైశ్యస్య త్ర్యధికే తతః । । ౧ అమన్త్రికా సదా కార్యా స్త్రీణాం చూడా మహీపతే । సంస్కారహేతోః కాయస్య యథాకాలం విభాగశః । । ౨ వైవాహికో విధిః స్త్రీణాం సంస్కారో నైగమః స్మృతః । నివసేద్వా గురోర్వాపి గృహే వాగ్నిపరిక్రియా । । ౩ ఏష తే కథితో రాజన్నౌపనాయనికో విధిః । ద్విజాతీనాం మహాబాహో ఉత్పత్తివ్యఞ్జకః పరః । । ౪ కర్మయోగమిదానీం తే కథయామి మహాబల । ఉపనీయ గురుః శిష్యం ప్రథమం శౌచమాదిశేత్ । । ౫ ఆచారమగ్నికార్యం చ సన్ధ్యోపాసనమేవ చ । అధ్యాపయేత్తు సచ్ఛిష్యాన్సదాచాన్త ఉదఙ్ముఖః । । ౬ బ్రహ్మాఞ్జలికరో నిత్యమధ్యాప్యో విజితేన్ద్రియః । లఘువాసాస్తథైకాగ్రః సుమనా సుప్రతిష్ఠితః । । ౭ బ్రహ్మారమ్భేఽవసానే చ పాదౌ పూజ్యౌ గురోః సదా । సంహత్య హస్తావధ్యేయం స హి బ్రహ్మాఞ్జలిః స్మృతః । । ౮ వ్యత్యస్తపాణినా కార్యముపసఙ్గ్రహణం గురోః । సవ్యేన సవ్యః స్ప్రష్టవ్యో దక్షిణేన తు దక్షిణః । । ౯ అధ్యేష్యమాణం తు గురుర్నిత్యకాలమతన్ద్రితః । అధీష్వ భో ఇతి బ్రూయాద్విరామోఽస్త్వితి వారయేత్ । । 1.4.౧౦ బ్రహ్మణః ప్రణవం కుర్యాదాదావన్తే చ సర్వదా । స్రవత్యనోఙ్కృతం పూర్వం పరస్తాచ్చ విశీర్యతే । । ౧౧ శ్రూయతాం చాపి రాజేన్ద్ర యథోఙ్కారం ద్విజోఽర్హతి । ప్రాక్కూలాన్పర్యుపాసీనః పవిత్రైశ్చైవ పావితః । । ౧౨ ప్రాణాయామైస్త్రిభిః పూతస్తతస్త్వోఙ్కారమర్హతి । ఓంకారలక్షణం చాపి శృణుష్వ కురునన్దన । । ౧౩ అకారం చాప్యుకారం చ మకారం చ ప్రజాపతిః । వేదత్రయాత్తు నిర్గృహ్య భూర్భువః స్వరితీతి చ । । ౧౪ త్రిభ్య ఏవ తు వేదేభ్యః పాదంపాదమదూదుహత్ । తదిత్యృచోఽస్యాః సావిత్ర్యాః పరమేష్ఠీ ప్రజాపతిః । । ౧౫ ఏతదక్షరమేతాం చ జపన్వ్యాహృతిపూర్వికామ్ । సన్ధ్యయోరుభయోర్విప్రో వేద పుణ్యేన యుజ్యతే । । ౧౬ సహస్రకృత్వస్త్వభ్యస్య బహిరేతత్త్రికం ద్విజః । మహతోఽప్యేనసో మాసాత్త్వచేవాహిర్విముచ్యతే । । ౧౭ ఏతయర్చా విసంయుక్తః కాలే చ క్రియయా స్వయా । విప్రక్షత్రియవిడ్యోనిర్గర్హణాం యాతి సాధుషు । । ౧౮ శృణుష్వైకమనా రాజన్పరమం బ్రహ్మణో ముఖమ్ । ఓంకారపూర్వికాస్తిస్రో మహావ్యాహృతయోఽవ్యయాః । । ౧౯ త్రిపదా చైవ సావిత్రీ విజ్ఞేయా బ్రహ్మణో ముఖమ్ । యోఽధీతేఽహన్యహన్యేతాం త్రీణి వర్షాణ్యతన్ద్రితః । । 1.4.౨౦ స బ్రహ్మ పరమభ్యేతి వాయుభూతః ఖమూర్తిమాన్ । ఏకాక్షరం పరం బ్రహ్మ ప్రాణాయామః పరన్తప । । ౨౧ సావిత్ర్యాస్తు పరం నాస్తి మౌనాత్సత్యం విశిష్యతే । తపః కియా హోమక్రియా తథా దానక్రియా నృప । । ౨౨ అక్షయాన్తాః సదా రాజన్యథాహ భగవాన్మనుః । అవరం స్వక్షరం జ్ఞేయం బ్రహ్మ చైవ ప్రజాపతిః । । ౨౩ విధియజ్ఞాత్సదా రాజఞ్జపయజ్ఞో విశిష్యతే । నానావిధైర్గుణోద్దేశైః సూక్ష్మాఖ్యాతైర్నృపోత్తమ । । ౨౪ పాంశుః స్యాల్లక్షగుణః సహస్రో మానసః స్మృతః । యే పాకయజ్ఞాశ్చత్వారో విధియజ్ఞేన చాన్వితాః । । ౨౫ సర్వే తే జపయజ్ఞస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్ । జపాదేవ తు సంసిధ్యేద్ద్బ్రాహ్మణో నాత్ర సంశయః । । ౨౬ కుర్యాదన్యన్న వా కుర్యాన్మైత్రో బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే । పూర్వాం సన్ధ్యాం జపంస్తిష్ఠేత్సావిత్రీమార్కదర్శనాత్ । । ౨౭ పశ్చిమాం తు సమాసీనః సమ్యగృక్షవిభావనాత్ । దినస్యాదౌ భవేత్పూర్వా శర్వర్యాదౌ తథా పరా । । ౨౮ సనక్షత్రా పరా జ్ఞేయా అపరా సదివాకరా । జపంస్తిష్ఠన్పరాం సన్ధ్యాం నైశమేనో వ్యపోహతి । । ౨౯ అపరాం తు సమాసీనో మలం హన్తి దివాకృతమ్ । నోపతిష్ఠతి యః పూర్వాం నోపాస్తే పశ్చిమాం నృప । । 1.4.౩౦ స శూద్రవద్బహిష్కార్యః సర్వస్మాద్ద్విజకర్మణః । అపాం సమీపే నియతో నైత్యకం విధిమాస్థితః । । ౩౧ సావిత్రీమప్యధీయీత గత్యాఽరణ్యం సమాహితః । వేదోపకరణే రాజన్స్వాధ్యాయే చైవ నైత్యకే । । ౩౨ నాత్ర దోషోస్త్యనధ్యాయే హోమమన్త్రేషు వా విభో । నైత్యకే నాస్త్వనధ్యాయో బ్రహ్మసత్రం హి తత్కృతమ్ । । ౩౩ బ్రహ్మాహుతిహుతం పుష్యమనధ్యాయవషట్కృతమ్ । ఋగేకాం యస్త్వధీయీత విధినా నియతో ద్విజః । । ౩౪ తస్య నిత్యం క్షరత్యేషా పయో మేధ్యం ఘృతం మధు । అగ్నిశుశ్రూషణం భైక్షమధః శయ్యాం గురోర్హితమ్ । । ౩౫ ఆసమావర్తనాత్కుర్యాత్కృతోపనయనో ద్విజః । ఆచార్యపుత్రశుశ్రూషాం జ్ఞానదో ధార్మికః శుచిః । । ౩౬ ఆప్తః శక్తోన్నదః సాధుః స్వాధ్యాప్యా దశ ధర్మతః । నాపృష్టః కస్యచిద్బ్రూయాన్న చాన్యాయేన పృచ్ఛతః । । ౩౭ జానన్నపి హి మేధావీ జడవల్లోక ఆచరేత్ । అధర్మేణ చ యః ప్రాహ యశ్చాధర్మేణ పృచ్ఛతి । । ౩౮ తయోరన్యతరః ప్రైతి విద్వేషం వా నిగచ్ఛతి । ధర్మార్థౌ యత్ర న స్యాతాం శుశ్రూషా చాపి తద్విధా । । న తత్ర విద్యా వప్తవ్యా శుభం బీజమివోషరే । । ౩౯ విద్యయైవ సమం కామం మర్తవ్యం బ్రహ్మవాదినా । ఆపద్యపి హి ఘోరాయాం న త్వేనామీరిణే వపేత్ । ।1.4.౪ ౦ విద్యా బ్రాహ్మణమిత్యాహ శేవధిస్తేఽస్మి రక్ష మామ్ । అసూయకాయ మా ప్రాదాస్తథా స్యాం వీర్యవత్తమా । ।౪ ౧ శేవం సుఖముశన్తీహ కేచిజ్జ్ఞానం ప్రచక్షతే । తౌ ధారయతి వై యస్మాచ్ఛేవధిస్తేన సోచ్యతే । ।౪౨ యమేవ తు శుచిం విద్యాన్నియతం బ్రహ్మచారిణమ్ । తస్మై మాం బ్రూహి విప్రాయ నిధిపాయాప్రమాదినే । ।౪ ౩ బ్రహ్మ యస్త్వననుజ్ఞాతమధీయానాదవాప్నుయాత్ । । ౪౪ లౌకికం వైదికం వాపి తథాధ్యాత్మికమేవ చ । స యాతి నరకం ఘోరం రౌరవం భీమదర్శనమ్ । । ౪౫ అణుమాత్రాత్మకం దేహం షోడశార్ధమితి స్మృతమ్ । ఆదదీత యతో జ్ఞానం తం పూర్వమభివాదయేత్ । । ౪౬ సావిత్రీసారమాత్రోఽపి వరో విప్రః సుయన్త్రితః । నాయన్త్రితస్త్రివేదోఽపి సర్వాశీ సర్వవిక్రయీ । । ౪౭ శయ్యాసనేధ్యాచరితే శ్రేయసా న సమావిశేత్ । శయ్యాసనస్థశ్చైవేనం ప్రత్యుత్థాయాభివాదయేత్ । । ౪౮ ఊర్ధ్వం ప్రాణా హ్యుత్క్రామన్తి యూనః స్థవిర ఆగతే । ప్రత్యుత్థానాభివాదాభ్యాం పునస్తాన్ప్రతిపద్యతే । । ౪౯ అభివాదనశీలస్య నిత్యం వృద్ధోపసేవినః । చత్వారి సమ్యగ్వర్ధన్తే ఆయుః ప్రజ్ఞా యశో బలమ్ । । 1.4.౫౦ అభివాదపరో విప్రో జ్యాయాంసమభివాదయేత్ । అసౌ నామాహమస్మీతి స్వనామ పరికీర్తయేత్ । । ౫౧ నామధేయస్య యే కేచిదభివాదం న జానతే । తాన్ప్రాజ్ఞోఽహమితి బ్రూయాత్స్త్రియః సర్వాస్తథైవ చ । । ౫౨ భోః శబ్దం కీర్తయేదన్తే స్వస్య నామ్నోభివాదనే । నామ్నః స్వరూపభావో హి భో భావ ఋషిభిః స్మృతః । । ౫౩ ఆయుష్మాన్భవ సౌమ్యేతి వాచ్యో విప్రోఽభివాదనే । అకారశ్చాస్య నామ్నోఽన్తే వాచ్యః పూర్వాక్షరః ప్లుతః । । ౫౪ యో న వేత్త్యభివాదస్య విప్రః ప్రత్యభివాదనమ్ । నాభివాద్యః స విదుషా యథా శూద్రస్తథైవ సః । । ౫౫ అభివాదే కృతే యస్తు న కరోత్యభివాదనమ్ । ఆశీర్వా కురుశార్దూల స యాతి నరకం ధ్రువమ్ । । ౫౬ అభీతి భగవాన్విష్ణుార్వాదయామీతి శఙ్కరః । ద్వావేవ పూజితౌ తేన యః కరోత్యభివాదనమ్ । । ౫౭ బ్రాహ్మణం కుశలం పృచ్ఛేత్క్షత్రబన్ధుమనామయమ్ । వైశ్యం క్షేమం సమాగమ్య శూద్రమారోగ్యమేవ తు । । ౫౮ న వాచ్యో దీక్షితో నామ్నా యవీయానపి యో భవేత్ । భో భవత్పూర్వకత్వేన ఇతి స్వాయమ్భువోఽబ్రవీత్ । ౫౯ పరపత్నీ తు యా రాజన్నసమ్బద్ధా తు యోనితః । వక్తవ్యా భవతీత్యేవం సుభగే భగనీతి చ । । 1.4.౬౦ పితృవ్యాన్మాతులాన్రాజఞ్ఛ్వశురానృత్విజో గురూన్ । అసావహమితి బ్రూయాత్ప్రత్యుత్థాయ జఘన్యజః । । ౬౧ మాతృష్వసా మాతులానీ శ్వశ్రూరథ పితృష్వసా । సమ్పూజ్యా గురుపత్నీ చ సమాస్తా గురుభార్యయా । । ౬౨ జ్యేష్ఠస్య భ్రాతుర్యా భార్యా సవర్ణాహన్యహన్యపి । ౨పూజయన్ప్రయతో విప్రో యాతి విష్ణుసదో నృప । । ౬౩ ప్రవాసాదేత్య సమ్పూజ్యా జ్ఞాతిసమ్బన్ధియోషితః । పితుర్యా భగినీ రాజన్మాతుశ్చాపి విశామ్పతే । । ౬౪ ఆత్మనో భగినీ యా చ జ్యేష్ఠా కురుకులోద్వహ । సదా స్వమాతృవద్ధృత్తిమాతిష్ఠేద్భారతోత్తమ । । ౬౫ గరీయసీ తతస్తాభ్యో మాతా జ్ఞేయా నరాధిప । పుత్రమిత్రభాగినేయా ద్రష్టవ్యా హ్యాత్మనా సమాః । । ౬౬ దశాబ్దాఖ్యం పౌరసఖ్యం పఞ్చాబ్దాఖ్యం కలాభృతామ్ । అబ్దపూర్వం శ్రోత్రియాణాం స్వల్పేనాపి స్వయోనిషు । । ౬౭ బ్రాహ్మణం దశవర్షం చ శతవర్షం చ భూమిపమ్ । పితాపుత్రౌ విజానీయాద్బ్రాహ్మణస్తు తయోః పితా । । ౬౮ ఇత్యేవం క్షత్రియపితా వైశ్యస్యాపి పితామహః । ప్రపితామహశ్చ శూద్రస్య ప్రోక్తో విప్రో మనీషిభిః । । ౬౯ విత్తం బన్ధుర్వయః కర్మ విద్యా భవతి పఞ్చమీ । ఏతాని మాన్యస్థానాని గరీయో యద్యదుత్తరమ్ । । 1.4.౭౦ పఞ్చానాం త్రిషు వర్గేషు భూయాంసి గుణవన్తి చ । యస్య స్యుః సోఽత్ర మానార్హః శూద్రోఽపి దశమీం గతః । । ౭౧ చక్రిణో దశమీస్థస్య రోగిణో భారిణః ౧ స్త్రియాః । స్నాతకస్య తు రాజ్ఞశ్చ పన్థా దేయో వరస్య చ । । ౭౨ ఏషాం సమాగమే తాత పూజ్యౌ స్నాతకపార్థివౌ । ఆభ్యాం సమాగమే రాజన్స్నాతకో నృపమానభాక్ । । ౭౩ అధ్యాపయేద్యస్తు శిష్యం కృత్వోపనయనం ద్విజః । సరహస్యం సకల్పం చ వేదం భరతసత్తమ । । తమాచార్యం మహాబాహో ప్రవదన్తి మనీషిణః । । ౭౪ ఏకదేశం తు వేదస్య వేదాఙ్గాన్యపి వా పునః । యోఽధ్యాపయతి వృత్త్యర్థముపాధ్యాయః స ఉచ్యతే । । ౭౫ నిషేకాదీని కార్యాణి యః కరోతి నృపోత్తమ । అధ్యాపయతి చాన్యేన స విప్రో గురురుచ్యతే । । ౭౬ అగ్న్యాధేయం పాకయజ్ఞానగ్నిష్టోమాదికాన్మఖాన్ । యః కరోతి వృతో యస్య స తస్యర్త్విగిహోచ్యతే । । ౭౭ య ఆవృణోత్యవితథం బ్రహ్మణా శ్రవణావుభౌ । స మాతా స పితా జ్ఞేయస్తం న ద్రుహ్యేత్కథఞ్చన
౭౮ ఉపాధ్యాయాన్దశాచార్యం ఆచార్యాణాం శతం పితా । సహస్రేణ పితుర్మాతా గౌరవేణాతిరిచ్యతే । । ౭౯ ఉత్పాదకబ్రహ్మదాత్రోర్గరీయాన్బ్రహ్మదః పితా । బ్రహ్మజన్మ హి విప్రస్య ప్రేత్య చేహ చ శాశ్వతమ్ । । 1.4.౮౦ కామాన్మాతా పితా చైనం యదుత్పాదయతో మిథః । సమ్భూతిం తస్య తాం విద్యాద్యద్యోనావభిజాయతే । । ౮౧ ఆచార్యస్తస్య తాం జాతిం విధిద్వేదపారగః । ఉత్పాదయతి సావిత్ర్యా సా సత్యా సాఽజరామరా । । ౮౨ ఉపాధ్యాయమాదితః కృత్వా యే పూజ్యాః కథితాస్తవ । మహాగురుర్మహాబాహో సర్వేషామధికః స్మృతః । । ౮౩ సహస్రశతసంఖ్యోఽసావాచార్యాణామిదం మతమ్ । చతుర్ణామపి వర్ణానాం స మహాగురురుచ్యతే । । ౮౪ శతానీక ఉవాచ య ఏతే భవతా ప్రోక్తా ఉపాధ్యాయముఖా ద్విజాః । విదితా ఏవ మే సర్వే న మహాగురురేవ హి । । ౮౫ సుమన్తురువాచ జయోపజీవీ యో విప్రః స మహాగురురుచ్యతే । అష్టాదశపురాణాని రామస్య చరితం తథా । । ౮౬ విష్ణుధర్మాదయో ధర్మాః శివధర్మాశ్చ భారత । కార్ష్ణం వేదం పఞ్చమం తు యన్మహాభారతం స్మృతమ్ । । ౮౭ శ్రౌతా ౧ ధర్మాశ్చ రాజేన్ద్ర నారదోక్తా మహీపతే । జయేతి నామ ఏతేషాం ప్రవదన్తి మనీషిణః । । ౮౮ ఏవం విప్రకదమ్బస్య ధారకః౨ ప్రవరః స్మృతః । యస్త్వేతాని సమస్తాని పురాణానీహ విన్దతి । । ౮౯ భారతం చ మహాబాహో స సర్వజ్ఞో మతో నృణామ్ । తస్మాత్స పూజ్యో రాజేన్ద్ర వర్ణైర్విప్రాదిభిః సదా । । 1.4.౯౦ కిం త్వయా న శ్రుతం వాక్యం యదాహ భగవాన్విభుః । అల్పం వా బహు వా యస్య శ్రుతస్యోపకరోతి యః । । తమపీహ గురుం విద్యాచ్ఛ్రుతోపక్రియయా తయా
సుమంతుడు వివరించాడు: బ్రాహ్మణుని జన్మను కలిగించే తండ్రి, తల్లి వేల మంది తండ్రులకంటే ఎక్కువ గౌరవించబడుతుంది. బ్రాహ్మణుని వంశం ఈ లోకంలో, పరలోకంలో శాశ్వతంగా ఉంటుంది.
౯౧ బ్రాహ్మస్య జన్మనః కర్తా స్వధర్మస్య చ శాసితా । బాలోఽపి విప్రో వృద్ధస్య పితా భవతి ధర్మతః
బ్రాహ్మణుని జన్మను కలిగించేవాడు, అతని ధర్మాన్ని పాలించేవాడు కూడా. చిన్నవాడు అయినా ధర్మపరంగా వృద్ధునికి తండ్రిగా పరిగణించబడతాడు.
స్త్రీణాం శుభాశుభలక్షణవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ షట్త్రింశదాబ్దికం చర్యం గురౌ త్రైవేదికం వ్రతమ్ । తదర్ధికం పాదికం వా గ్రహణాన్తికమేవ చ । । ౧ వేదానధీత్య వేదౌ వా వేదం వాపి నృపోత్తమ । అవిప్లుతబ్రహ్మచర్యో గృహస్థాశ్రమమావసేత్ । । ౨ తం ప్రతీతం స్వధర్మేణ బ్రహ్మదాయహరం పితుః । స్రగ్విణం తల్ప ౧ ఆసీనమర్హయేత్ప్రథమం గవా । । ౩ గురుణా సమనుజ్ఞాతః సమావృత్తౌ యథావిధి । ఉద్వహేత ద్విజో భార్యాం సవర్ణాం లక్షణాన్వితామ్ । । ౪ శతానీక ఉవాచ లక్షణం ద్విజశార్దూల స్త్రీణాం వద మహామునే । కీదృగ్లక్షణసంయుక్తా ౧ కన్యా స్యాత్సుఖదా నృప । । ౫ సుమన్తురువాచ యదుక్తం బ్రాహ్మణా పూర్వం స్త్రీలక్షణమనుత్తమమ్ । శ్రేయసే సర్వలోకానాం శుభాశుభఫలప్రదమ్ । । ౬ తత్తే వచ్మి మహాబాహో శృణుష్వైకమనా నృప । శ్రుతేన యేన జానీషే కన్యాం శోభనలక్షణామ్ । । ౭ సుఖాసీనం సురశ్రేష్ఠమభిగమ్య మహర్షయః । పప్రచ్ఛుర్లక్షణం స్త్రీణాం యత్పృష్టోఽహం త్వయాధునా । । ౮ ప్రణమ్య శిరసా దేవమిదం వచనమబ్రువన్ । భగవన్బ్రూహి నః సర్వం స్త్రీణాం లక్షణముత్తమమ్ । । ౯ శ్రేయసే సర్వలోకానాం శుభాశుభఫలప్రదమ్ । ప్రశస్తామప్రశాస్తాం చ జానీమో యేన కన్యకామ్ । । 1.5.౧౦ తేషాం తద్వచనం శ్రుత్వా విరిఞ్చో వాక్యమబ్రవీత్ । శృణుధ్వం ద్విజశార్దూలా వచ్మి యుష్మాస్వశేషతః । । ౧౧ ప్రతిష్ఠితతలౌ సమ్యగ్రతామ్భోజసమప్రభౌ । ఈదృశౌ చరణౌ ధన్యౌ యోషితాం భోగవర్ధనౌ । । ౧౨ కరాలైరతినిర్మాసై రూక్షైరర్ధశిరాన్వితైః । దారిద్ర్యం దుర్భగత్వం చ ప్రాప్నువన్తి న సంశయః । । ౧౩ అఙ్గుల్యః సంహతా వృత్తాః స్నిగ్(?)ధాః సూక్ష్మనఖాస్తథా । కుర్వన్త్యత్యన్తమైశ్వర్యం రాజభావం చ యోషితః । । ౧౪ హ్రస్వాః సుజీవితం హ్రస్వా విరలా విత్తహానయే । దారిద్ర్యం మూలమగ్నాసు ప్రేష్యం చ పృథులాసు చ । । ౧౫ పరస్పరసమారూఢైస్తనుభిర్వృత్తపర్వభిః । బహూనపి పతీన్హత్వా దాసీ భవతి వై ద్విజాః । । ౧౬ అఙ్గుష్ఠోన్నతపర్వాణస్తుఙ్గాగ్రాః కోమలాన్వితాః । రత్నకాఞ్చనలాభాయ విపరీతా విపత్తయే । । ౧౭ సుభగత్వం నఖైః స్నిగ్ధైరాతామ్రైశ్చ ధనాద్ యతా । పుత్రాః స్యురున్నతైరేభిః సుసూక్ష్మైశ్చాపి రాజతా । । ౧౮ పాణ్డురైః స్ఫుటితై రూక్షైర్నీలైర్ధూమ్రైస్తథా ఖరైః
౧౦౮ మత్సకాశాత్పునః శ్రుత్వా లక్షణం పురుషస్య చ । యథాధునా భవద్భిస్తు శ్రుతం మత్తో ద్విజోత్తమాః । । ౧౦౯ లక్షణేభ్యః ప్రశస్తం తు స్త్రీణాం సద్వృత్తముచ్యతే । సద్వృత్తముక్త్వా యా స్త్రీ సా ప్రశస్తా న చ లక్షణైః । । 1.5.౧౧౦ ఈదృగ్లక్షణసమ్పన్నాం సుకన్యాముద్వహేత్తు యః । ఋద్ధిర్వృద్ధిస్తథా కీర్తిస్తత్ర తిష్ఠతి నిత్యశః । । ౧౧౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీలక్షణవర్ణనం నామ పఞ్చమోఽధ్యాయః
సుమంతుడు చెప్పాడు: స్త్రీకి మంచి లక్షణాలు కన్నా మంచి వృత్తి ముఖ్యమైనది. మంచి వృత్తి కలిగిన స్త్రీను పెళ్లి చేసుకుంటే, ధన, వృద్ధి, కీర్తి ఎప్పటికీ ఉంటుంది.
స్త్రీలక్షణసద్వృత్తవర్ణనమ్ శతానీకఉవాచ సద్వృత్తం శ్రోతుమిచ్ఛామి దేవస్త్రీణాం సువిస్తరాత్ । ఉత్తమాధమమధ్యం చ సమ్బన్ధే స్త్రీకృతే యథా । । ౧ సుమన్తురువాచ శతానీక మహాబాహో బ్రహ్మలోకే పితామహః । ఉక్త్వా స లక్షణం స్త్రీణాం సద్వృత్తం చోక్తవాన్పునః
శతానికుడు అడిగాడు: దేవా! స్త్రీల సద్గుణాలు, వారి వృత్తి, ఉత్తమ, మధ్య, అధమ స్థాయిలలో ఎలా ఉంటాయో విస్తృతంగా చెప్పండి.
౪౪ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీలక్షణసద్వృత్తవర్ణనం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః
తన ఇంట్లో భార్యా పిల్లలు ఆకలితో బాధపడటాన్ని కన్నా, పురుషుడు నరకంలో తీవ్రమైన బాధలు అనుభవించినా మంచిదే.
౭౧ ఏవమేవ యథోద్దిష్టం స్త్రీవృత్తం యోఽనుతిష్ఠతి । ప్రాప్నోత్యేవ స సమ్పూర్ణం త్రివర్గం ౫ లోకసమ్భవమ్ । । ౭౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి వివాహధర్మేషు స్త్రీవిషయే నరవృత్తవర్ణనం నామాష్టమోఽధ్యాయః
ఇలా పై విధంగా చెప్పిన స్త్రీల ప్రవర్తనను ఎవరు పాటిస్తారో వారు సంపూర్ణంగా ధర్మ, అర్థ, కామ లక్ష్యాలను, అలాగే లోకాల్లోని సర్వ ఫలితాలను పొందుతారు. ఇది శ్రీభవిష్య మహాపురాణంలో బ్రాహ్మ పర్వంలో వివాహధర్మాలలో, స్త్రీల విషయమై, పురుషుల ప్రవర్తన వివరించే ఎనిమిదవ అధ్యాయము ముగిసింది.
స్త్రీధర్మవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ వ్రీహీణాం కోద్రవాణాం చ సారధర్మముదారకః
స్త్రీధర్మ వివరణ: బ్రహ్మ చెప్పారు — వరిధాన్యం, కొద్రవ ధాన్యాల నిర్వహణలో పాటించాల్సిన ముఖ్యమైన నియమాలు ఇవే.
తాసాం రత్నసువర్ణాది భార ఏవ న మణ్డనమ్ । । ౬౪ లోకజ్ఞానే పరా కోటిః పత్యౌ భక్తిశ్చ శాశ్వతీ । శుద్ధాన్వయానాం నారీణాం విద్యాదేతత్కులవ్రతమ్ । । ౬౫ తస్మాల్లోకశ్చ భర్తా చ సమ్యగారాధితో యయా । ధర్మమర్థం చ కామం చ సైవాప్నోతి నిరత్యయా । । ౬౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీధర్మకథనం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః
ఇలాంటి స్త్రీలకు రత్నాలు, బంగారం అలంకారాలు కాదు—భారం మాత్రమే. లోకజ్ఞానం, భర్తపై నిలకడైన భక్తి వీరి గొప్పతనం. మంచి వంశానికి చెందిన స్త్రీలకు ఇదే కుటుంబ వ్రతం. అందుకే, ఎవరు లోకాన్నీ, భర్తనూ సరిగా పూజిస్తారో, వారు ధర్మం, అర్థం, కామాన్ని తప్పకుండా పొందుతారు.
౧౪ స్త్రీణాం యదేతత్సాపత్న్యం పరం మాత్సర్యకారణమ్ । తస్మాత్తత్పరిహర్తవ్యం పరమోదారచర్యయా
బ్రహ్మ చెప్పారు: భార్యలకు సహధర్మిణులుండటం వల్ల కలిగే అసూయను, గొప్ప ఉదారమైన ప్రవర్తనతో దూరం చేసుకోవాలి.
౩౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీధర్మవర్ణనం నామ పంచదశోఽధ్యాయః
ఇలా, శ్రీ భవిష్య మహాపురాణంలో బ్రాహ్మ పర్వంలో స్త్రీధర్మవివరణ పేరుతో పదకొండవ అధ్యాయం పూర్తయింది.
సుమంతుడు చెప్పాడు: బ్రాహ్మణునికి ఉపనయనము పదహారు సంవత్సరాలలో, క్షత్రియునికి ఇరవై రెండు సంవత్సరాలలో, వైశ్యునికి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల తరువాత చేయాలి. స్త్రీలకు శుద్ధి కోసం ఈ సంస్కారం అవసరం.
సుమంతుడు వివరించాడు: స్త్రీలు ముప్పై ఆరు సంవత్సరాలు గురువు వద్ద వ్రతాన్ని పాటించాలి. వేదాలు చదవని వారు కూడా గృహధర్మాన్ని పాటించాలి. స్త్రీలకు శుభ-అశుభ లక్షణాలు, మంచి లక్షణాలు, మంచి వృత్తిని తెలుసుకోవాలి.
౨ యథోక్తం బ్రహ్మణాం తేషామృషీణాం కురునన్దన । స ప్రేయో వచనం శ్రుత్వా బ్రహ్మా వచనమబ్రవీత్ । । ౩ శృణుధ్వం ద్విజశార్దూలాః స్త్రీణాం సద్వృత్తమాదితః । వక్ష్యే యుష్మానశేషం వై లోకానుగ్రహకామ్యయా । । ౪ త్రివర్గప్రాప్తయే వక్ష్యే స్త్రీవృత్తం గృహమేధినామ్ । ప్రాగ్విద్యాదీనుపాదాయ తైరర్థాంశ్చ యథాక్రమమ్ । । విన్దేత సదృశీం భార్యాం శాస్త్రదృష్టేన కర్మణా । । ౫ గృహాశ్రమో హి నిఃస్వానాం మహత్యేషా విడమ్బనా । తస్మాత్పూర్వముపాదేయం విత్తమేవ గృహైషిణా । । ౬ వరం సోఢా మనుష్యేణ తీవ్రా నరకవేదనా । న త్వేవ చ గృహే దృష్టం పుత్రదారక్షుధార్దితమ్ । । ౭ అసమ్భవే శిశుం దృష్ట్వా రుదన్తం ప్రార్థనాపరమ్ । వజ్రసారమయం మన్యే హదయం యన్న దీర్యతే । । ౮ సాధ్వీం భార్యాం ప్రియాం దృష్ట్వా కుచైలాం క్షుత్కృశీకృతామ్ । అస్య దుఃఖస్య తన్నాస్తి సుఖం యత్సమతాం వ్రజేత్ । । ౯ రూక్షాన్వివర్ణాన్క్షుధితాన్భూమిప్రస్తరశాయినః । పుత్రదారాన్నిజాన్దృష్ట్వా కిమకార్యం భవేన్నృణామ్ । । 1.6.౧౦ బాహూత్తరీయం క్షుత్క్షామం దృష్ట్వా దీనముఖం సుతమ్ । మృత్యురేవోత్సవః పుంసాం వ్యసనం జీవితం ద్విజాః । । ౧౧ పరిసీదత్స్వపత్యేషు దృష్ట్వా దీనముఖో ప్రియామ్ । వజ్రకార్యశరీరాస్తే యే న యాన్తి సహస్రధా । । ౧౨ తస్మాదర్థవిహీనస్య పుంసో దారపరిగ్రహాత్ । కుతస్త్రివర్గ సంసిద్ధిర్యాతనైవ హి తస్య సా । । ౧౩ అభార్యస్యాధికారోఽస్తి న ద్వితీయాశ్రమే యథా । తద్వదర్థవిహీనానాం సర్వత్ర నాధికరితా । । ౧౪ కేచిత్త్వపత్యమేవాహుస్త్రివర్గావాప్తిసాధనమ్ । పుంసామర్థః కలత్రం చ యేఽన్యే నీతివిదో విదుః । । ౧౫ ధర్మోఽపి ద్వివిధో యస్మాదిష్టాపూర్తక్రియాత్మకః । స చ దారాత్మకః సర్వం జ్ఞేయమర్థైకసాధనమ్ । । ౧౬ నిజేనాపి ౧ దరిద్రేణ లోకో లజ్జతి బన్ధునా । పరోఽపి హి మనుష్యాణామైశ్వర్యాత్స్వజనాయతే । । ౧౭ న దరిద్రం సమీపేఽపి స్థితవన్తం ప్రపశ్యతి । దూరస్థమపి విత్తాఢ్యమాదరాద్భజతే జనః । । ౧౮ తస్మాత్ప్రయత్నతః పూర్వమర్థమేవ ప్రసాధయేత । స హి మూలం త్రివర్గస్య గుణానాం గౌరవస్య చ । । ౧౯ సర్వేఽపి హి గుణా విద్యాకులశీలాదయో నృణామ్ । సన్తి తస్మిన్నసన్తోఽపి సన్తి సన్తోఽపి నాసతి । । 1.6.౨౦ శాస్త్రం శిల్పం కలాః కర్మ యచ్చాన్యదపి చేష్టితమ్ । సాధనం సర్వమర్థానామర్థా ధర్మాదిసాధనాః । । ౨౧ సాధనానాం త్రివర్గోఽస్తి తం వినా కేవలం నృణామ్ । అజాగలస్తనస్యేవ నిధనాయైవ సంభవః । । ౨౨ ప్రాక్పుణ్యైర్విపులా సమ్పద్ధర్మకామాదిహేతుజా । భూయో ధర్మేణ సాముత్ర తయా౩ తావితి ౪ చ క్రమః. । । ౨౩ ఏకచక్రకమేతద్ధి ప్రోక్తమన్యోన్యహేతుకమ్ । పూర్వపశ్చిమబాహుభ్యాముత్తరాధరమధ్యమాః । । ౨౪ విజ్ఞాయ మతిమానేవం యస్త్రివర్గం నిషేవతే । సంఖ్యాశతసమాయుక్తైరవాప్నోత్యుత్తరోత్తరమ్ । । ౨౫ నాభార్యస్యాధికారోఽస్తి త్రివర్గే నిర్ధనస్య వా । నా భార్యాయామతః పూర్వమర్థమైవ ప్రసాధయేత్ । । ౨౬ తస్మాత్క్రమాగతైరర్థేః స్వయం వాధిగతైర్యుతః । క్రియాయోగ్యైః సమర్థశ్చ కుర్యాద్దారపరిగ్రహమ్ । । ౨౭ అనురూపే కులే జాతాం శ్రుతవిత్తక్రియాదిభిః । లభేతానిన్దితాం కన్యాం మనోజ్ఞాం ధర్మసాధనామ్ । । ౨౮ పుమానర్ధపుమాంస్తావద్యావద్భార్యాం న విదన్తి । తస్మాద్యథాక్రమం కాలే కుర్యాద్దారపరిగ్రహమ్ । । ౨౯ ఏకచక్రో రథో యద్వదేకపక్షో యథా ఖగః । అభార్యోఽపి ౧నరస్తద్వదయోగ్యః సర్వకర్మసు । । 1.6.౩౦ పత్నీపరిగ్రహాద్ధర్మస్తథార్థో బహులాభతః । సత్ప్రీతియోగాత్కామోఽపి త్రయమస్యాం విదుర్బుధాః । । ౩౧ త్రిధా వివాహసమ్బన్ధో హీనతుల్యాధికైః సహ । తుల్యైః సహ సమస్తేషామితరౌ నీచమధ్యమౌ । । ౩౨ అసమైర్నిన్ద్యతే సద్భిరుత్తమైః పరిభూయతే । తుల్యైః ప్రశస్యతే యస్మాత్తస్మాత్సాధుతమో మతః । । ౩౩ కృత్వైవాధికసమ్బన్ధమపమానం సమశ్నుతే । న చైషామానతిం గచ్ఛేన్నైవ నీచైః సహేష్యతే
బ్రహ్మా మహర్షులకు ఇలా ఉపదేశించాడు: "ద్విజశ్రేష్ఠులారా! స్త్రీల సద్గుణాలను మొదట నుండీ నేను వివరంగా చెబుతాను. లోకానికి మేలు కలగాలని, మీరు అందరూ తెలుసుకోవాలని చెబుతున్నాను. ధర్మార్థకామాల సాధన కోసం గృహస్థుల స్త్రీల ప్రవర్తనను వివరించబోతున్నాను. విద్య, ఇతర విషయాలు తెలుసుకొని, వాటి క్రమాన్ని అనుసరించి, శాస్త్రబద్ధంగా తగిన భార్యను ఎంపిక చేసుకోవాలి. ధనంలేని గృహస్థాశ్రమం గొప్ప హాస్యాస్పదంగా మారుతుంది. అందువల్ల ముందుగా ధనం సంపాదించుకోవడం అవసరం. మానవుడు ఎంతటి నరకవేదన అయినా భరించగలడు, కానీ తన ఇంట్లో పిల్లలు, భార్య ఆకలితో బాధపడటం చూడలేడు. పిల్లలు ఆకలితో ఏడుస్తుంటే, మనసు కరిగిపోవడం సహజం. ప్రియమైన భార్యను, పిల్లలను ఆకలితో బాధపడుతూ, చీరలు చించుకొని, బలహీనంగా ఉన్నప్పుడు చూసినప్పుడు, ఆ దుఃఖానికి సమానమైన సుఖం లేదు. ఆకలితో బాధపడుతూ నేలపై పడుకున్న భార్యా పిల్లలను చూసినప్పుడు, మనిషి ఏ పని చేసినా ఆశ్చర్యం లేదు. ఆకలితో ముఖం వాడిపోయిన కుమారుడిని చూస్తే, మరణమే ఉత్సవంగా అనిపిస్తుంది, జీవితం బాధగా మారుతుంది. పిల్లలు బాధపడుతుంటే, భార్య ముఖం దిగులుగా ఉన్నప్పుడు, మనసు రాళ్లా మారిపోతుంది. ధనం లేని మనిషికి భార్యను పెళ్లి చేసుకోవడం వల్ల ధర్మార్థకామాలు సిద్ధించవు, కేవలం బాధే మిగులుతుంది. భార్య లేని వాడికి రెండవ ఆశ్రమంలో హక్కు ఉండదు, అలాగే ధనం లేనివారికీ ఎక్కడా హక్కు ఉండదు. కొందరు సంతానమే ధర్మార్థకామాల సాధనానికి మార్గమని అంటారు, మరికొందరు భార్యే ప్రధానమని చెబుతారు. ధర్మం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఇష్టాపూర్తి రూపంలో. ఇవన్నీ భార్య ద్వారా సంపాదించదగినవే. బంధువుల్లోనే దరిద్రుడు ఉంటే మనిషి సిగ్గుపడతాడు; ధనవంతుడు అయితే పరాయివాడు కూడా మనవాడవుతాడు. దరిద్రుడిని ఎవరూ పట్టించుకోరు, ధనవంతుడిని మాత్రం అందరూ గౌరవిస్తారు. అందువల్ల ముందుగా ధనం సంపాదించుకోవాలి. అదే ధర్మార్థకామాలకు మూలం. విద్య, కుటుంబం, శీలం మొదలైన అన్ని గుణాలు ధనంలో ఉంటేనే విలువైనవి, లేకపోతే విలువ ఉండదు. శాస్త్రం, కళలు, పనులు అన్నీ ధనాన్ని సాధించడానికే ఉపకరిస్తాయి. ధనం లేకపోతే జీవితం వ్యర్థమవుతుంది. పూర్వ జన్మల పుణ్యఫలంగా సంపద లభిస్తుంది, ఆ సంపదతో ధర్మం, కామం కూడా సిద్ధిస్తాయి. ఇవన్నీ పరస్పరంగా సహాయపడతాయి. ఎవరు ధర్మార్థకామాలను సరిగ్గా అనుసరిస్తారో వారు అన్ని విధాలుగా అభివృద్ధి చెందుతారు. భార్య లేనివారికీ, ధనం లేనివారికీ ధర్మార్థకామాలలో హక్కు ఉండదు. అందువల్ల ముందుగా ధనం సంపాదించాలి. సంపాదించిన ధనంతో, తగిన వయస్సులో, తగిన కుటుంబంలో పుట్టిన, మంచి లక్షణాలు ఉన్న, అందమైన, అపవాదం లేని కూతురిని భార్యగా చేసుకోవాలి. భార్య లేని వాడు అర్ధమైన వాడే. అందువల్ల తగిన సమయంలో భార్యను ఎంపిక చేసుకోవాలి. రథానికి ఒక చక్రం లేనట్లుగా, పక్షికి ఒక రెక్క లేనట్లుగా, భార్య లేని వాడు కూడా అన్ని పనులకు అనర్హుడు. భార్యను స్వీకరించడంవల్ల ధర్మం, ధన సంపాదన, సంతోషం లభిస్తాయి. వివాహ సంబంధాలు తక్కువ, సమాన, ఎక్కువ స్థాయిల వారితో ఏర్పడతాయి. సమాన స్థాయిలో వివాహం ఉత్తమం. తక్కువ స్థాయిలో వివాహం నిందించబడుతుంది, ఎక్కువ స్థాయిలో అవమానం కలుగుతుంది."
వివాహ-ధర్మవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ౩ అసపిణ్డా చ యా మాతురసగోత్రా చ యా పితుః । సా ప్రశస్తా ద్విజాతీనాం దారకర్మణి మైథునే । । ౧ సహజో న భవేద్యస్యా న చ విజ్ఞాయతే పితా । నోపయచ్ఛేత తాం ప్రాజ్ఞః పుత్రికాధర్మశఙ్కయా । । ౨ బ్రాహ్మణానాం ప్రశస్తా స్యాత్సవర్ణా దారకర్మణి । కామశస్తు ప్రవృత్తానామిమాః స్యుః క్రమశోఽవరాః । । ౩ క్షత్రస్యాపి సవర్ణా స్యాత్ప్రథమా ద్విజసత్తమాః । ద్వే చావరే తథా ప్రోక్తే కామతస్తు న ధర్మతః । ।౪ వైశ్యస్యైకా వరా ప్రోక్తా సవర్ణా చైవ ధర్మతః । తథావరా కామతస్తు ద్వితీయా న తు ధర్మతః । । ౫ శూద్రైవ భార్యా శూద్రస్య ధర్మతో మనురబ్రవీత్ । చతుర్ణామపి వర్ణానాం పరిణేతా ద్విజోత్తమః । । ౬ న బ్రాహ్మణక్షత్రియయోరాపద్యపి హి తిష్ఠతోః । కస్మింశ్చిదపి వృతాన్తే శూద్రా భార్యోపదిశ్యతే । । ౭ హీనజాతిస్త్రియం మోహాదుద్వహన్తో ద్విజాతయః । కులాన్యేవ నయన్త్యాశు ససన్తానాని శూద్రతామ్ । । ౮ శూద్రమారోప్య వేద్యాం తు పతితోత్రిర్బభూవ హ । ఉతథ్యః పుత్రజననాత్పతితత్వమవాప్తవాన్ । । ౯ శూద్రస్య పుత్రమాసాద్య శౌనకః శూద్రతాం గతః । భృగ్వాదయోప్యేవమేవ పతితత్వమవాప్నుయుః । । 1.7.౧౦ శూద్రాం శయనమారోప్య బ్రాహ్మణో యాత్యధోగతిమ్ । జనయిత్వా సుతం తస్యాం బ్రాహ్మణ్యాదేవ హీయతే । । ౧౧ దేవపిత్ర్యాతిథేయాని తత్ప్రధానాని యస్య తు । నాదన్తి పితరో దేవాః స చ స్వర్గం న గచ్ఛతి । । ౧౨ వృషలీఫేనపీతస్య నిఃశ్వాసోపహతస్య చ । తస్యాం చైవ ప్రసూతస్య నిష్కృతిర్న విధీయతే । । ౧౩ చతుర్ణామపి విప్రేన్ద్రాః ప్రేత్యేహ చ హితాహితమ్ । సమాసతో బ్రవీమ్యేష వివాహాష్టకముత్తమమ్ । । ౧౪ కాలో దైవస్తథా చార్షః ప్రాజాపత్యస్తథాసురః । గాన్ధర్వో రాక్షసశ్చైవ పైశాచశ్చాష్టమోఽధమః । । ౧౫ యే యస్య ధర్మా వర్ణస్య గుణదోషౌ చ యస్య యౌ । శృణుధ్వం తద్ద్విజశ్రేష్ఠాః ప్రసవే చ గుణాగుణమ్ । । ౧౬ విప్రస్య ౧ చతురః పూర్వాన్క్షత్రస్య చతురోఽవరాన్ । విట్శూద్రయోస్తు త్రీనేవ విద్యాద్ధర్మానరాక్షసాన్ । । ౧౭ చతురో బ్రాహ్మణస్యాద్యాన్ప్రశస్తాన్కవయో విదుః । రాక్షసం క్షత్రియస్యైకమాసురం వైశ్యశూద్రయోః । । ౧౮ క్షత్రియాణాం త్రయో ధర్మ్యా ద్వావధర్మ్యౌ౨ స్మృతావిహ । పైశాచశ్చాసురశ్చైవ న కర్త్తవ్యౌ కథఞ్చన । । ౧౯ పృథక్పృథగ్వా మిశ్రౌ వా వివాహౌ పూర్వచోదితౌ । గాన్ధర్వో రాక్షసశ్చైవ ధర్మ్యౌ క్షత్రస్య తౌ స్మృతౌ । । 1.7.౨౦ ఆచ్ఛాద్య చార్చయిత్వా తు శ్రుతశీలవతే స్వయమ్ । ఆహూయ దానం కన్యాయా బాహ్యో ధర్మః ప్రకీర్తితః । । ౨౧ వితతే చాపి యజ్ఞే తు కర్మ కుర్వతి చార్త్విజి । అలఙ్కృత్య సుతాదానం దైవో ధర్మ ఉదాహృతః । । ౨౨ ఏకం గోమిథునం ద్వే వా వరాదాదాయ ధర్మతః । కన్యాప్రదానం విధివదార్షీయో ధర్మ ఉచ్యతే । । ౨౩ సహోభౌ చరతం ధర్మమితి వాచానుభాష్య తు । కన్యాప్రదానమభ్యర్చ ప్రాజాపత్యవిధిః స్మృతః । । ౨౪ జ్ఞాతిభ్యో ద్రవిణం దత్త్వా కన్యాయాశ్చైవ శక్తితః । కన్యాప్రదానం స్వచ్ఛన్దాదాసురో ధర్మ ఉచ్యతే । । ౨౫ ఇచ్ఛయాన్యోఽన్యసంయోగః కన్యాయాశ్చ వరస్య చ । గాన్ధర్వః స విధిర్జ్ఞేయో మైథున్యః కామసమ్భవః । । ౨౬ హత్వా ఛిత్త్వా చ భిత్త్వా చ క్రోశన్తీం రుదతీం గృహాత్ । ప్రసహ్య కన్యాహరణం రాక్షసో విధిరుచ్యతే । । ౨౭ సుప్తాం మత్తాం ప్రమత్తాం చ రహో యత్రోపగచ్ఛతి । స పాపిష్ఠో వివాహానాం పైశాచః కథితోఽష్టమః । । ౨౮ జలపూర్వం ద్విజాగ్ర్యాణాం కన్యాదానం ప్రశస్యతే । ఇతరేషాం తు వర్ణానామితరేతరకామ్యయా । । ౨౯ యో యస్యైషాం వివాహానాం విభూనాం కీర్తితో గుణః । తం నిబోధత వై విప్రాః సమ్యక్తకీర్తయతో మమ । । 1.7.౩౦ కులాని దశ పూర్వాణి తథాన్యాని దశైవ తు । స హి తాన్యాత్మనా చైవం మోచయత్యేనసో ధ్రువమ్ । । ౩౧ బ్రాహ్మీపుత్రః సుకృతకృద్దైవోఢాజం సుతం శృణు । దైవోఢాజః సుతో విప్రాః సప్త సప్త పరావరాన్ । । ఆర్షోఢాజః సుతః స్త్రీణాం పురుషాంస్తారయేద్ద్విజాః । । ౩౨ బ్రహ్మాదిషు వివాహేషు చతుర్ష్వేవానుపూర్వశః । బ్రహ్మవర్చస్వినః పుత్రా జాయన్తే శిష్టసమ్మతాః । । ౩౩ రూపసత్త్వగుణోపేతా ధనవన్తో యశస్వినః । పుత్రవన్తోఽథ ధర్మిష్ఠా జీవన్తి చ శతం సమాః । । ౩౪ ఇతరేషు నిబోధధ్వం నృశంసానృతవాదినః । జాయన్తే దుర్వివాహేషు బ్రహ్మధర్మద్విషః ౧ సుతాః । । ౩౫ అనిన్దితైః స్త్రీవివాహైరనిన్ద్యా భవతి ప్రజా । నిన్దితైర్నిందితా నృణాం తస్మాన్నిద్యాన్వివర్జయేత్ । । ౩౬ కరగ్రహణసంస్కారాః సవర్ణాసు భవన్తి వై । అసవర్ణాస్వయం జ్ఞేయా విధిరుద్వాహకర్మణి । । ౩౭ బాణః క్షత్రియయా గ్రాహ్యః ప్రతోదో వైశ్యకన్యయా । వసనస్య దశా గ్రాహ్యా శూద్రయోత్కృష్టవేదనే । । ౩౮ న కన్యాయాః పితా విద్వాన్గృహ్ణీయాచ్ఛుల్కమణ్వపి । గృహ్ణన్హి శుల్కం లోభేన స్యాన్నరోఽపత్యవిక్రయీ । । ౩౯ స్త్రీధనాని తు యే మోహాదుపజీవన్తి బాన్ధవాః । నారీయానాని వస్త్రం వా తే పాపా యాన్త్యధోగతిమ్ । । 1.7.౪౦ ఆర్షే గోమిథునం శుల్కం కేచిదాహుర్మృషైవ ౧ తత్ । అల్పో వాపి మహాన్వాపి విక్రయస్తావదేవ సః । । ౪౧ యాసాం నాదదతే శుల్కం జ్ఞాతయో న స విక్రయః । అర్హణం తత్కుమారీణామానృశంస్యం చ కేవలమ్ । । ౪౨ ఇత్థం దారాన్సమాసాద్య దేశమగ్ర్యం సమావసేత్ । బ్రాహ్మణో ద్విజశార్దూల య ఇచ్ఛేద్విపులం యశః । । ౪౩ ఋషయ ఊచుః కో దేశః పరమో బ్రహ్మన్కశ్చ పుణ్యో మతస్తవ । ప్రవసన్యత్ర విప్రేన్ద్ర యశః ప్రాప్నోతి కఞ్జజ । । ౪౪ బ్రహ్మోవాచ న హీయతే యత్ర ధర్మశ్చతుష్పాత్స కలో ద్విజాః । స దేశః పరమో విప్రాః స చ పుణ్యో మతో మమ । । ౪౫ విద్వద్భిః సేవితో ధర్మో యస్మిన్దేశే ప్రవర్తతే । శాస్త్రోక్తశ్చాపి విప్రేన్ద్రాః స దేశః పరమో మతః । । ౪౬ ఋషయ ఊచూ విద్వద్భిః సేవితం ధర్మం శాస్త్రోక్తం చ సురోత్తమ । వదాస్మాసు సురశ్రేష్ఠ కౌతుకం పరమం హి నః । । ౪౭ బ్రహ్మోవాచ విద్వద్భిః సేవితః సద్భిర్నిత్యమద్వేషరాగిభిః । హృదయేనాభ్యనుజ్ఞాతో యో ధర్మస్తం నిబోధత । । ౪౮ కామాత్మతా న ప్రశస్తా న వేహాస్యాప్యకామతా । కామ్యో హి వేదాధిగమః కర్మయోగశ్చ వైదికః । । ౪౯ సఙ్కల్పాజ్జాయతే కామో యజ్ఞాద్యాని చ సర్వశః । వ్రతాః నియమధర్మాశ్చ సర్వే సఙ్కల్పజాః స్మృతాః । । 1.7.౫౦ కామాదృతే క్రియాకారీ దృశ్యతే నేహ కర్హిచిత్ । యద్యద్ధి కురుతే కశ్చిత్తత్తత్కామస్య చేష్టితమ్ । । ౫౧ నిగమో ౧ ధర్మమూలం స్యాత్స్మృతిశీలే తథైవ చ । తథాచారశ్చ సాధూనామాత్మనస్తుష్టిరేవ చ । । ౫౨ సర్వం తు సమవేక్షేత నిశ్చయం జ్ఞానచక్షుషా । శ్రుతిప్రాధాన్యతో విద్వాన్స్వధర్మే నివసేత వై । । ౫౩ శ్రుతిస్మృత్యుదితం ధర్మమనుతిష్ఠన్సదా నరః । ప్రాప్య చేహ పరాం కీర్తిం యాతి శక్రసలోకతామ్ । । ౫౪ శ్రుతిస్తు వేదో ౪ విజ్ఞేయో ధర్మశాస్త్రం తు వై స్మృతిః । తే సర్వార్థేషు మీమాంస్యే తాభ్యాం ధర్మో హి నిర్బభౌ । । ౫౫ యోఽవమన్యేత తే చోభే హేతుశాస్త్రాశ్రయాద్ద్విజః । స సాధుభిర్బహిష్కార్యో నాస్తికో వేదనిన్దకః । । ౫౬ వేదః స్మృతిః సదాచారః స్వస్య చ ప్రియమాత్మనః । ఏతచ్చతుర్విధం విప్రాః సాక్షాద్ధర్మస్య లక్షణమ్ । । ౫౭ ధర్మజ్ఞానం భవేద్విప్రా అర్థకామేష్వసజ్జతామ్ । ధర్మం జిజ్ఞాసమానానాం ప్రమాణాన్నైగమం పరమ్ । । ౫౮ నిషేకాదిశ్మశానాన్తో మన్త్రైర్యస్యోదితో విధిః । అధికారో భవేత్తస్య వేదేషు చ జపేషు చ । । ౫౯ సరస్వతీదృషద్వత్యోర్దేవనద్యోర్యదన్తరమ్
పెళ్లి విధుల గురించి వివరణ: బ్రహ్మా ఇలా చెప్పారు — తల్లి వంశానికి, తండ్రి వంశానికి చెందని యువతిని ద్విజులకు పెళ్లి చేసుకోవడం శ్రేయస్కరం. ఎవరి జన్మ వివరాలు తెలియకపోతే, తండ్రి ఎవరో తెలియకపోతే, అలాంటి యువతిని 'పుత్రికా' అనే అపవిత్రత భయంతో వివేకులు పెళ్లి చేయరాదు. బ్రాహ్మణులకు తమ వర్ణానికి చెందిన యువతిని పెళ్లి చేసుకోవడం శ్రేష్ఠం; కోరికతో ఇతర వర్ణాలవారిని చేసుకుంటే అవి తక్కువగా పరిగణించబడతాయి. క్షత్రియులకు కూడా తమ వర్ణానికి చెందిన యువతే మొదటిది; మిగతా రెండు వర్ణాలవారు కోరికతో చేసుకుంటే మాత్రమే, ధర్మపరంగా కాదు. వైశ్యులకు కూడా తమ వర్ణానికి చెందిన యువతే ధర్మంగా; రెండవది కోరికతో చేసుకున్నదే కానీ, అది ధర్మపరంగా కాదు. శూద్రులకు మాత్రం శూద్ర యువతే ధర్మంగా భార్య అని మనువు చెప్పారు. నాలుగు వర్ణాల్లో పెళ్లి చేసుకునే వ్యక్తి ప్రధానుడు. కానీ బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు ఎలాంటి పరిస్థితుల్లోనూ శూద్ర యువతిని భార్యగా చేసుకోరాదు. ద్విజులు తక్కువ వర్ణస్త్రీలను పెళ్లి చేసుకుంటే, వారి వంశాలు, సంతానం త్వరగా శూద్ర స్థితికి పడిపోతాయి. శూద్ర యువతిని హోమంలో కూర్చోబెట్టిన ఉతథ్యుడు పతితుడయ్యాడు; ఆమెతో సంతానం కలిగించడంతో మరింత పతితుడయ్యాడు. శౌనకుడు కూడా శూద్ర యువతితో కుమారుడు కలిగి శూద్రుడయ్యాడు; భృగువంశీయులూ ఇలా పతితులవుతారు. బ్రాహ్మణుడు శూద్ర యువతితో సహవాసం చేస్తే అధోగతికి వెళ్తాడు; ఆమెతో కుమారుడు కలిగిస్తే బ్రాహ్మణత్వాన్ని కోల్పోతాడు. ఇలాంటి వారిని దేవతలు, పితృదేవతలు, అతిథులు అంగీకరించరు; వారు స్వర్గానికి చేరరు. హీనజాతి స్త్రీతో మిళితం, ఆమె శ్వాస తాకినవారు, ఆమె నుంచి పుట్టినవారికి పరిహారం prescribed లేదు. ఇప్పుడు నేను నాలుగు వర్ణాలకు ఇహపరలో కలిగే శుభాశుభాలను, వివాహ రకాలను సంక్షిప్తంగా చెబుతాను. ఎనిమిది రకాల పెళ్లిళ్లు: బ్రాహ్మ, దైవ, ఆర్ష, ప్రాజాపత్య, ఆసుర, గాంధర్వ, రాక్షస, ఎనిమిదవది పిశాచ — ఇది అత్యంత హీనమైనది. వీటిలో ఏవి ధర్మసమ్మతమో, వాటి ఫలితాలు, దోషాలు, సంతాన లక్షణాలు కూడా వినండి. బ్రాహ్మణులకు మొదటి నాలుగు, క్షత్రియులకు తరువాత నాలుగు, వైశ్య, శూద్రులకు మూడు మాత్రమే, రాక్షసాన్ని మినహాయించి. బ్రాహ్మణులకు మొదటి నాలుగు శ్రేష్ఠమైనవి; క్షత్రియులకు రాక్షసం ఒకటి, వైశ్య, శూద్రులకు ఆసురం ఒకటి. క్షత్రియులకు మూడు ధర్మమైనవి, రెండు అధర్మమైనవి; పిశాచ, ఆసుర పెళ్లిళ్లు ఎప్పుడూ చేయరాదు. వేర్వేరుగా లేదా కలిపి చేసినా, గాంధర్వ, రాక్షస పెళ్లిళ్లు క్షత్రియులకు ధర్మంగా చెప్పబడ్డాయి. పండితుడిని ఆహ్వానించి, గౌరవించి, కన్యను ఇచ్చే పెళ్లి బాహ్యధర్మంగా పరిగణించబడుతుంది. యజ్ఞ సమయంలో, ఆచార్యుడు కర్మలు చేస్తున్నప్పుడు, కన్యను అలంకరించి ఇచ్చే పెళ్లి దైవ పెళ్లి. వరుడికి పశుయుగ్మాన్ని ఇచ్చి, కన్యను నియమానుసారం ఇచ్చే పెళ్లి ఆర్ష పెళ్లి. 'ఇద్దరూ కలసి ధర్మాన్ని ఆచరించండి' అని ఆశీర్వదించి, కన్యను ఇచ్చే పెళ్లి ప్రాజాపత్య పెళ్లి. కన్య బంధువులకు ధనం ఇచ్చి, స్వేచ్ఛగా కన్యను ఇచ్చే పెళ్లి ఆసుర పెళ్లి. వరుడు, కన్య ఇద్దరూ పరస్పర ఇష్టంతో కలిసే పెళ్లి గాంధర్వ పెళ్లి. ఏడిపిస్తూ, బలవంతంగా, కొట్టి, లాక్కెళ్లి కన్యను పెళ్లి చేసుకోవడం రాక్షస పెళ్లి. నిద్రలో, మత్తులో, అలసత్వంలో ఉన్న కన్యను రహస్యంగా కలిసే పెళ్లి పిశాచ పెళ్లి. బ్రాహ్మణులకు నీటి పూర్వకంగా పెళ్లి చేయడం శ్రేష్ఠం; మిగతా వర్ణాలకు పరస్పర ఇష్టంతో పెళ్లి. పెళ్లి రకాల ఫలితాలు: బ్రాహ్మ పెళ్లిలో పుట్టిన కుమారుడు పూర్వ పది, తరువాత పది తరాల పాపాలను విమోచిస్తాడు. దైవ పెళ్లిలో పుట్టిన కుమారుడు ఏడడుగులు ముందూ, వెనకా తరాలను విమోచిస్తాడు. ఆర్ష పెళ్లిలో పుట్టిన కుమారుడు పురుషులను, స్త్రీలను విమోచిస్తాడు. మొదటి నాలుగు పెళ్లుల్లో పుట్టిన కుమారులు రూపం, శక్తి, ధనం, కీర్తి, సంతానం, ధర్మం కలిగి, వంద సంవత్సరాలు జీవిస్తారు. మిగతా పెళ్లుల్లో పుట్టినవారు క్రూరులు, అబద్ధాలు చెప్పేవారు, బ్రహ్మధర్మ విరోధులు. అపవాద లేని పెళ్లుల్లో పుట్టినవారు అపవాద లేనివారు; అపవాద పెళ్లుల్లో అపవాద సంతానం. అందువల్ల అపవాద పెళ్లులను దూరంగా ఉంచాలి. సమాన వర్ణపు పెళ్లిలో చేతిపట్టే సంస్కారం ఉంటుంది; వేరే వర్ణపు పెళ్లిలో ఆ వివాహానికి అనుగుణంగా చేయాలి. క్షత్రియ యువతికి కొరడా, వైశ్య యువతికి పగడ, శూద్ర యువతికి వస్త్రపు ముక్క పెళ్లి సమయంలో ఇవ్వాలి. తెలివైన తండ్రి కన్యకు ఎంత చిన్నదైనా శుల్కం తీసుకోరాదు; శుల్కం తీసుకుంటే తన సంతానాన్ని అమ్మినవాడవుతాడు. కొందరు ఆర్ష పెళ్లిలో పశుయుగ్మమే శుల్కమంటారు, అది తప్పు; చిన్నదైనా, పెద్దదైనా అది అమ్మకమే. బంధువులు శుల్కం తీసుకోకపోతే అది అమ్మకం కాదు; అది కన్యకు గౌరవం, కరుణ మాత్రమే. ఇలా భార్యను పొందిన బ్రాహ్మణుడు గొప్ప పేరు కోరుకుంటే ఉత్తమ దేశంలో నివసించాలి. ఋషులు అడిగారు: బ్రహ్మా, ఏ దేశం శ్రేష్ఠమైంది? ఏది పవిత్రమైనది? ఇతర దేశంలో నివసించే బ్రాహ్మణుడు ఎక్కడ పేరు పొందుతాడు? బ్రహ్మా సమాధానం ఇచ్చారు: ధర్మం నాలుగు భాగాల్లో ఎక్కడా తగ్గిపోనిదో ఆ దేశమే శ్రేష్ఠమైనది, పవిత్రమైనది. పండితులు ఆచరించే ధర్మం, శాస్త్రంలో చెప్పిన విధంగా ఆచరించబడే దేశమే శ్రేష్ఠమైనది. ఋషులు అడిగారు: పండితులు ఆచరించే ధర్మం, శాస్త్రంలో చెప్పిన విధంగా ఏది? దయచేసి వివరంగా చెప్పండి. బ్రహ్మా సమాధానం: ద్వేషం, మోహం లేని మంచివారు, పండితులు హృదయపూర్వకంగా ఆచరించే ధర్మమే శ్రేష్ఠం. ఇంద్రియాల కోరికలు మంచివి కావు; కానీ వేదాధ్యయనం, వేదకర్మలు కోరికతో చేయాలి. యజ్ఞాది కర్మలు, వ్రతాలు అన్నీ సంకల్పం వల్లే జరుగుతాయి. కోరిక లేకుండా ఏ పనీ జరగదు; ఎవరు ఏ పని చేసినా అది కోరిక వల్లే. వేదం, స్మృతి, సద్ఆచారం, మనసుకు నచ్చినదే ధర్మానికి మూలం. జ్ఞానదృష్టితో ప్రతీ విషయాన్ని పరిశీలించి, శ్రుతిప్రధానంగా స్వధర్మంలో ఉండాలి. శ్రుతి, స్మృతిలో చెప్పిన ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ ఆచరించే వ్యక్తి ఇక్కడ గొప్ప కీర్తిని, మరణానంతరం ఇంద్రలోకాన్ని పొందుతాడు. శ్రుతి అంటే వేదం, ధర్మశాస్త్రం అంటే స్మృతి; అన్ని విషయాల్లో వీటిని పరిశీలించాలి, ఎందుకంటే ధర్మం వీటి నుంచే పుట్టింది. వేద, స్మృతులను తక్కువగా చూసేవాడు, కేవలం తర్కాన్ని ఆధారపడేవాడు, సద్బ్రాహ్మణులచే దూరంగా ఉంచబడతాడు. వేదం, స్మృతి, సద్ఆచారం, మనసుకు నచ్చినదే — ఇవే ధర్మానికి నేరుగా గుర్తులు. ధర్మజ్ఞానం ధనం, కామానికి లోనవ్వకూడదు; ధర్మాన్ని తెలుసుకోవాలనుకునేవారికి వేదమే ప్రామాణికం. గర్భాధానం నుంచి శ్మశానాంతం మంత్రాలతో చెప్పిన విధులు ఎవరికైతే ఉంటాయో, వేదాల్లో, జపాల్లో వారికి హక్కు ఉంటుంది.
తదేవ నిర్మితం దేశం బ్రహ్మావర్తం ప్రచక్షతే । । 1.7.౬౦ యస్మిన్ దేశే య ఆచారః పారమ్పర్యక్రమాగతః । వర్ణానాం సాన్తరాలానాం స సదాచార ఉచ్యతే । । ౬౧ కురుక్షేత్రం చ మత్స్యాశ్చ పఞ్చాలాః శూరసేనయః । ఏష బ్రహ్మర్షిదేశో వై బ్రహ్మావర్తాదనన్తరమ్ । । ౬౨ ఏతద్దేశప్రసూతస్య సకాశాదగ్రజన్మనః । స్వం స్వం చరిత్రం శిక్షన్తి పృథివ్యాం సర్వమానవాః । । ౬౩ హిమవద్విన్ధ్యయోర్మధ్యే యత్ప్రాగ్వినశనాదపి । ప్రత్యగేవ ప్రయాగాచ్చ మధ్యదేశః ప్రకీర్తితః । । ౬౪ ఆ సముద్రాత్తు వై పూర్వాదాసముద్రాత్తు పశ్చిమాత్ । తయోరేవాన్తరం గిర్యోరార్యావర్త్తం విదుర్బుధాః । । ౬౫ అటతే యత్ర కృష్ణా గౌర్మృగో నిత్యం స్వభావతః । స జ్ఞేయో యాజ్ఞికో దేశో మ్లేచ్ఛదేశస్త్వతః పరః । । ౬౬ ఏతాన్నిత్యం శుభాన్దేశాన్సంశ్రయేత ద్విజోత్తమః । యస్మిన్కస్మింశ్చ నివసేత్పాదజో౨ వృత్తికర్శితః । । ౬౭ ప్రకీర్తితేయం ధర్మస్య బుధైర్యోనిర్ద్విజోత్తమాః । సమ్భవశ్చాస్య సర్వస్య సమాసాన్న తు విస్తరాత్ । । ౬౮ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి వివాహధర్మవర్ణనం నామ సప్తమోఽధ్యాయః
సరస్వతి, దృశద్వతి నదుల మధ్య ఉన్న భూమిని బ్రహ్మావర్తం అంటారు. ఆ ప్రాంతంలో వర్ణాల మధ్య పరంపరగా వచ్చిన ఆచారమే సద్ఆచారం. కురుక్షేత్రం, మత్స్య, పాంచాల, శూరసేన ప్రాంతాలు బ్రహ్మర్షిదేశాలు, ఇవి బ్రహ్మావర్తానికి తరువాతి ప్రాంతాలు. ఈ ప్రాంతంలో పుట్టినవారి నుంచి భూమిపై ఉన్న మానవులు తమ తమ ఆచారాలను నేర్చుకుంటారు. హిమవంతు, వింధ్య పర్వతాల మధ్య, వినశనానికి తూర్పుగా, ప్రయాగానికి పడమరగా ఉన్న ప్రాంతాన్ని మధ్యదేశం అంటారు. తూర్పు సముద్రం నుంచి పడమర సముద్రం వరకు, ఆ రెండు పర్వతాల మధ్య ఉన్న భూమిని జ్ఞానులు ఆర్యావర్తం అంటారు. అక్కడ నల్ల జింక, ఆవు సహజంగా తిరిగే ప్రాంతమే యజ్ఞభూమి; దాని తరువాతి ప్రాంతం మ్లేచ్ఛదేశం. ద్విజోత్తమా! ఎప్పుడూ ఈ శుభమైన దేశాల్లో నివసించాలి; లేకపోతే ఎక్కడైనా జీవనోపాధి కోసం ఉండవచ్చు. ఇదే ధర్మానికి మూలం అని పండితులు చెప్పారు; ఇదే సమగ్రంగా, సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది.
వివాహధర్మేషు స్త్రీవిషయే నరవృత్తవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ కర్తవ్యం యద్గృహస్థేన తదిదానీం నిబోధత । గదతో ద్విజశార్దూల విస్తరాచ్ఛాస్త్రతస్తథా । । ౧ వైవాహికేఽగ్నౌ కుర్వీత గృహ్యం కర్మ యథావిధి । శుభదేశాశ్రయశ్చైవ పత్నీ వైవాహికీ గృహే । । ౨ స్వాశ్రయేణ వినా శక్యం న యస్మాద్రక్షణాదికమ్ । విత్తానామివ దారాణామతస్తద్విధిరుచ్యతే । । ౩ హేతవో హి త్రివర్గస్య విపరీతాస్తు౧ మానద । అరక్షణాద్భవన్త్యస్మాదమీషాం రక్షణం మతమ్ । । ౪ నిసర్గాత్పుంస్యసన్తోషాద్గుణదోషవిమర్షతః । దుష్టానాం చాపి సంసర్గాద్రక్ష్యా ఏవ చ యోషితః । । ౫ పురుషస్థానవేశ్మాని త్రివిధం ప్రాహురాశ్రయమ్ । విత్తానాం రక్షణాద్యర్థమపూర్వాధిగమాయ చ । । ౬ కులీనో నీతిమాన్ప్రాజ్ఞః సత్యసన్ధో దృఢవ్రతః । వినీతో ధార్మికస్త్యాగీ౨ విజ్ఞేయః పురుషాశ్రయః । । ౭ నగరే ఖర్వటే ఖేటే గ్రామే చాపి క్రమాగతే । యాత్రావశాద్వా నివసేద్ధార్మికాద్యజనాన్వితే । । ౮ గురుణానుమతస్తత్ర గ్రామణ్యాదిజనేన వా । ప్రతివేశ్మాద్యబాధేన శుద్ధం కుర్యాన్నివేశనమ్ । । ౯ ద్వారచత్వరశాలానాం ౧ సర్వకారుకవేశ్మనామ్ । ద్యూతసూనాసురావేశనటరాజానుజీవినామ్ । । 1.8.౧౦ పాఖణ్డదేవవీథీనాం రాజమార్గకులస్య చ । దూరాత్సుగుప్తం కర్తవ్యా జీవికా విభవోచితా । । ౧౧ సాపిధానైకనిష్కాశం శుద్ధపృష్టం సమన్తతః । సద్వృత్తాప్తజనాకీర్ణమదుష్టప్రాతివేశికమ్ । । ౧౨ ప్రాగుదక్ప్రవణే దేశే వాస్తువిద్యావిధానతః । ప్రవిభక్తక్రియాకాఞ్క్షం సర్వర్తుకమనోహరమ్ । । ౧౩ అర్చాస్నానోదకాగారగోష్ఠాగారమహానసైః । యుక్తం గోవాజిశాలాభిః సదాసీభృత్యకాశ్రయైః । । ౧౪ బహిరన్తః పురస్త్రీకం సర్వోపకరణైర్యుతమ్ । విభక్తశయనోద్దేశమాప్తవృద్ధైరధిష్ఠితమ్ । । ౧౫ అరక్షణాద్ధి దారాణాం వర్ణసఙ్కరజాదయః । దృష్టా హి బహవో దోషాస్తస్మాద్రక్ష్యాః సదా స్త్రియః । । ౧౬ న హ్యాసాం ప్రమదం దద్యాన్న స్వాతన్త్ర్యం న విశ్వసేత్ । విశ్వస్తవచ్చ చేష్టేత న్యాయ్యం భర్త్సనమాచరేత్ । । ౧౭ నాధికారం క్వచిద్దద్యాదృతే పాకాదికర్మణః । స్త్రీణాం గ్రామీణవత్తా హి భోగాయాలం సుశాసితా । । ౧౮ నిత్యం తత్కర్మయోగేన తాః కర్తవ్యా నిరన్తరాః । ఇత్యేవం సర్వదా వ్యాప్తేః స్యాదవిద్యనిరాశ్రయా । । ౧౯ దౌర్గత్యమతిరూపం౧ చాప్యసత్సఙ్గః స్వతన్త్రతా । పానాశనకథాగోష్ఠీప్రియత్వాకర్మశీలతా
పెళ్లి ధర్మాలలో — స్త్రీల విషయంలో, పురుషుల ఆచారాల గురించి: బ్రహ్మా ఇలా చెప్పారు — గృహస్థుడు చేయాల్సిన పనులు ఇప్పుడు నేను వివరంగా చెబుతాను, శాస్త్రోక్తంగా విను. పెళ్లి అగ్నిలో, విధానానుసారం గృహ్యకర్మలు చేయాలి; పెళ్లి సంస్కారంతో వచ్చిన భార్య ఇంట్లో శుభప్రదేశంలో ఉండాలి. తగిన ఆశ్రయం లేకుండా భార్యను కాపాడటం సాధ్యం కాదు; ధనాన్ని కాపాడినట్లే భార్యలను కాపాడాలి, అందుకే ఈ నియమం. మూడు పురుషార్థాలకు విరుద్ధంగా జరిగే కారణం రక్షణ లేకపోవడమే; అందుకే స్త్రీలను కాపాడటం అవసరం. సహజంగా, పురుషుల సంతృప్తి కోసం, గుణదోషాలను పరిశీలించి, చెడ్డవారితో కలిసినా స్త్రీలను కాపాడాలి. పురుషులకు మూడు రకాల ఆశ్రయాలు ఉంటాయని అంటారు: ఇతరుల ఇల్లు, స్వంత ఇల్లు, కొత్తగా సంపాదించిన ఇల్లు — ఇవన్నీ ధనాన్ని కాపాడటానికి, కొత్తగా సంపాదించడానికి. మంచి వంశస్థుడు, నయమున్నవాడు, తెలివైనవాడు, నిజాయితీ గలవాడు, దృఢ సంకల్పుడు, వినయవంతుడు, ధార్మికుడు, త్యాగి — ఇతడే స్త్రీలకు ఆశ్రయం కలిగించగలడు. నగరం, పట్టణం, గ్రామం, చిన్నపల్లె — ఎక్కడైనా ప్రయాణావసరంగా ఉండాల్సి వస్తే, ధార్మికుల మధ్య నివసించాలి. గురువు, గ్రామ పెద్ద, పెద్దల అనుమతితో, పొరుగువారికి ఇబ్బంది కలగకుండా ఇంటిని ఏర్పాటు చేయాలి. ద్వారాలు, మేడలు, కళాశాలలు, వృత్తిదారుల ఇళ్లు, జూదగదులు, వేశ్యాగృహాలు, మద్యం దుకాణాలు, నటుల ఇళ్లు, అలాంటి జీవనోపాధి కలిగిన ఇళ్లకు దూరంగా ఇంటిని ఏర్పాటు చేయాలి. పక్కనపక్కన పాకండ దేవాలయాలు, రాజమార్గం, పెద్ద కుటుంబాల ఇళ్లకు కూడా దూరంగా, సురక్షితంగా, తన స్థాయికి తగిన జీవనోపాధితో ఉండాలి. ఒకే ప్రవేశద్వారం, చుట్టూ గోడలు, అన్ని వైపులా శుభ్రత, మంచి మనుషులు, అపవాద లేని పొరుగువారు ఉండేలా చూడాలి. వాస్తు శాస్త్రం ప్రకారం, తూర్పు లేదా ఉత్తర దిశలో వాలుగా, వేర్వేరు పనులకు విభజించి, అన్ని ఋతువుల్లో ఆకర్షణీయంగా ఇంటిని నిర్మించాలి. పూజా గది, స్నానాల గది, నీటి గది, పశువుల కొట్టాలు, పెద్ద వంటగది, గోవు, గుర్రాల కొట్టాలు, సేవకులకు, ఆధారపడే వారికి వసతి ఉండాలి. ఇంటిలో, బయట స్త్రీలకు వేరు వేరు గదులు, అవసరమైన వస్తువులు, వేరు పడక గదులు, నమ్మదగిన పెద్దలు పర్యవేక్షణ ఉండాలి. భార్యలకు రక్షణ లేకపోతే వర్ణసంకరాలు, ఇతర దోషాలు కలుగుతాయి; అందుకే స్త్రీలను ఎప్పుడూ కాపాడాలి. స్త్రీలకు స్వేచ్ఛ ఇవ్వరాదు, పూర్తిగా నమ్మకూడదు, వారు స్వేచ్ఛగా ప్రవర్తించనీయరాదు; నమ్మినట్లు ప్రవర్తించి, అవసరమైనప్పుడు మందలించాలి. వంట, ఇల్లు పనుల మినహా ఇతర అధికారాలు ఇవ్వరాదు; స్త్రీలు గ్రామస్తుల్లా, క్రమశిక్షణతో ఉండాలి. ఎప్పుడూ పనిలో నిమగ్నంగా ఉంచాలి, అప్పుడు అవివేకం దూరంగా ఉంటుంది. పేదరికం, అతిరూపం, చెడ్డవారి సాంగత్యం, స్వేచ్ఛ, మద్యం, తినడం, గాసిప్, పనికిమాలిన అలవాట్లు —
1.8.౨౦ కుహకేక్షణికాముణ్డాభిక్షుకీసూతికాదిభిః । గోప్రసఙ్గైస్తథా౩ సద్భిర్లిఙ్గియాచకశిల్పిభిః । । ౨౧ సంవాహోద్యానయాత్రాసూద్యానేష్వామన్త్రణాదిషు । ప్రసఙ్గస్తీర్థయాత్రార్థం ధర్మేషు ప్రకటేషు చ । । ౨౨ విప్రయోగః సదా భర్త్రా తజ్జ్ఞాతికులనిఃస్వతా । అమాధుర్యకదర్యత్వే భృశం పుంసాం చ వాచ్యతా । । ౨౩ అతిక్రౌర్యమతిక్షాన్తిరత్యన్తాభీతిపాతనమ్ । స్త్రీభిర్జితత్వమత్యర్థం సత్యం తాస్తాః సదోషతాః । । ౨౪ స్త్రీణాం౪ పత్యురధీనత్వాత్పుమానేవ హి నిన్ద్యతే । భర్తురేవ హి తజ్జాడ్యం యద్భృత్యానామయోగ్యతా । । ౨౫ తస్మాద్యథోదితాస్వేతా రక్ష్యాః శాసనతాడనైః । తాడనైశ్చ యథాకాలం యథావత్సముపాచరేత్ । । ౨౬ పరిగృహ్య బహూన్దారానుపచారైః సమో భవేత్ । యథాక్రమోచితైః కర్మ దానసత్కారవాసనైః । । ౨౭ ప్రథమోఽభిజనో ధర్మో యోగ్యత్వం చ సుపుత్రతా । పక్షే విత్తం విశేత్స్త్రీణాం మానస్తత్కారణం తథా । । ౨౮ తస్మాన్మానో న కర్తవ్యో హేయశ్చాపి న తత్కృతః । గురుత్వే లాఘవే వాపి సతాం కార్యం నిబన్ధనమ్ । । ౨౯ ఆకస్మికే ప్రయుఞ్జానః ప్రేక్షావాన్మానలాఘవే । స యత్కిఞ్చనకారిత్వాచ్చాయమేవైతి లాఘవమ్ । । 1.8.౩౦ యథా మానాపమానౌ హి ప్రయుజ్యేతానిమిత్తతః । తన్నిమిత్తా జనత్యాగే ప్రయతన్తే తదాశ్రితాః । । ౩౧ ఏతదేవ హ్యపత్యానాం౧ జ్ఞేయం మాననకారణమ్ । యత్స్వాపత్యనిమిత్తేషు౨ ప్రధానే కులయోగ్యతే । । ౩౨ తత్సంయోగాత్సుఖం పుంసాం మహద్దుఃఖం వియోగతః । తత్ప్రాప్తిః ప్రతి హాతవ్యా స్వార్థాయైవ ప్రియాణ్యపి । । ౩౩ అతః స్వార్థైకనిష్ఠోఽయం లోకః సర్వోఽవసీయతే । తత్ప్రసిద్ధిర్భవేదస్తమానాద్ భ్రాన్తివిధాయకః । । ౩౪ తతో దారాదికా భృత్యా నియన్తవ్యాస్తథా ద్విజాః । యథేహాముత్ర వా శ్రేయః ప్రాప్నుయాదుత్తరోత్తరమ్ । । ౩౫ స్త్రీణాం ధర్మార్థకామేషు నాతిసన్ధానమాచరేత్ । తాసాం తేష్వభిసన్ధానాద్భవేదాత్మాభిసంహితః । । ౩౬ జాయా త్వర్ధం శరీరస్య నృణాం ధర్మాదిసాధనే । నాతస్తాసు వ్యథాం కాఞ్చిత్ప్రతికూలం సమాచరేత్ । । ౩౭ యజ్ఞోత్సవాదౌ నాకస్మాత్కాఞ్చిదాసాం విశేషయేత్ । వస్త్రతామ్బూలదానాదౌ ప్రతిపత్తౌ సమో భవేత్ । । ౩౮ ప్రియాప్రియత్వం భేదో హి కామతస్తు రహోగతః । ఉపచారైః పునర్వాక్యైస్తుల్యవృత్తిః ప్రశస్యతే । । ౩౯ ఆర్తవే తు పునః సర్వా ఉపగమ్యాః ప్రియా ఇవ । పూర్వాభిజాతధర్మార్థా పుత్రిణీ చోత్తరోత్తరమ్ । । 1.8.౪౦ ఉదగ్గచ్ఛేదనేనైవ విధినా నిత్యమార్తవే । తుల్యవృత్తిర్యథాకాలం స్వం స్వం వాసమఖణ్డయన్ । । ౪౧ నిత్యపర్యాయవాసానామపాదానమసూన్విదుః । ఋతుదుఃఖం ప్రమోదశ్చ తథా పూర్వం సమాగతః । । ౪౨ అన్యయా సహ యద్దుఃఖం సదసద్వా రహోగతమ్ । ఉత్కణ్ఠితం వా యత్కిఞ్చిత్సపత్నీషు న తద్వసేత్ । । ౪౩ యత్కిఞ్చిదన్యసమ్బద్ధమన్యథా కథితం మిథః । తస్య కుర్యాదనిర్వేదమాత్మనైవ విచిన్తయేత్ । । ౪౪ అన్యోఽన్యమత్సరాఖ్యానైర్న తా వాచాపి భర్త్సయేత్ । గుణదోషౌ చ విజ్ఞాయ స్వయం కుర్యాన్న నిష్కలౌ । । ౪౫ వస్త్రాలఙ్కారభోజ్యాదౌ తదపత్యేష్వనుక్రమాత్ । మాతృదోషాననాదృత్య తుల్యదృష్టిః పితా భవేత్ । । ౪౬ అన్యస్యాన్యగతైర్దోషైర్దూషణం న హి నీతిమత్ । యత్తు తేషామపత్యం తు తత్తుల్యముభయోరపి । । ౪౭ ప్రీతిం ద్వేషమభిప్రాయం శౌచాశౌచగతాగమాన్ । బహిరన్తశ్చ జానీయాద్దాస గూఢచరైః సదా । । ౪౮ ఆత్మానమపి విజ్ఞాయ చిత్తవృత్తేరనీశ్వరమ్ । విశ్వసేత కథం స్త్రీషు సర్వావినయధామసు । । ౪౯ వృద్ధదాస్యః క్రమాయాతా ధాత్ర్యశ్చ పరిచారికాః । తన్మాతృపితృకాద్యాశ్చ షణ్డవృద్ధాశ్చరా మతాః । । 1.8.౫౦ వివిధైస్తత్కథాఖ్యానైస్తుల్యశీలదయాన్వితైః । ప్రవిశ్యాన్తరభిప్రాయం విద్యాత్కాలే ప్రయోజితైః । । ౫౧ తేషు తేషు కథార్థేషు కథ్యమానేషు లక్షయేత్ । ముఖాకారాదిభిర్లిఙ్గైరభిప్రాయం మనోగతమ్ । । ౫౨ సీతారున్ధతిసమ్బన్ధైస్తథా శాకున్తలాదిభిః । సదసచ్చరితాఖ్యానైర్భావం విద్యాత్ప్రవృత్తితః । । ౫౩ తద్దుష్టానామదుష్టేషు సాధూనామితరేషు చ । ప్రీతిః కథాప్రబన్ధేషు స్యాత్సఖ్యం పురుషేష్వితః । । ౫౪ ఏవమాగమదుష్టాభ్యామనుమిత్యా చ తత్త్వతః । స్త్రీణాం విదిత్వాభిప్రాయం వర్తేతాశు యథోచితమ్ । । ౫౫ స్త్రీభ్యో విప్రతిపన్నాభ్యః ప్రాణైరపి వియోజనమ్ । దృష్టం హి చ యథా ౧ రాజ్ఞామతో రక్షేత్ప్రయత్నతః । । ౫౬ వేణ్యా గూఢేన శస్త్రేణ హతో రాజా శుభధ్వజః । మేఖలామణినా దేవ్యా సౌవీరశ్చ నరాధిపః । । ౫౭ భ్రాత్రా దేవీప్రయుక్తేన భద్రసేనో నిపాతితః । తథా పుత్రేణ కారూషో ఘాతితో దర్పణాసినా । । ౫౮ ద్వౌ కాశిరాజౌ వై వన్ద్యౌ చానన్దాపురయోషితా । విషం ప్రయుజ్య పఞ్చత్వమానీతౌ పూజితాత్మకౌ । । ౫౯ ఏవమాది మహాభాగా రాజానో బ్రాహ్మణాశ్చ హ । స్త్రీభిర్యత్ర నిపాత్యన్తే తత్రాన్యేష్విహ కా కథా । । 1.8.౬౦ తస్మాన్నిత్యాప్రమత్తేన జాయా రక్ష్యాశ్చ నిత్యశః । యథావదుపచర్యాశ్చ గుణదోషానురూపతః । । ౬౧ వైషమ్యాదుపచారాణాం వికారైశ్చానిమిత్తజైః । విశేషేణ సపత్నీకైరకస్మాచ్చాపి వేదనైః । । ౬౨ అసమ్భాగే చ వాగ్దణ్డపారుష్యాదప్రసఙ్గతః । ప్రద్వేషో భర్తరి స్త్రీణాం ప్రకోపశ్చాపి జాయతే । । ౬౩ తతశ్చాయాతి వార్ధక్యముద్వోఢుశ్చాపి శత్రుతామ్ । తస్మాన్న తాన్ప్రయుఞ్జీత దోషాన్దారవినాశకాన్ । । ౬౪ న చైతాః స్వకులాచారమధర్మం వాపి చాఞ్జసా । న గుణాంశ్చాప్యుపేక్షన్తే ప్రకృత్యా కిము పీడితాః । । ౬౫ సతీత్వే ప్రాయశః స్త్రీణాం ప్రదృష్టం కారణత్రయమ్ । పరపుంసామసమ్ప్రీతిః ప్రియే ప్రీతిః స్వరక్షణే । । ౬౬ తస్మాత్సురక్షితా నిత్యముపచారైర్యథోచితైః । సుభృతా౧ నిత్యకర్మాణః కర్తవ్యా యోషితః సదా । । ౬౭ ఉత్తమాం సామదానాభ్యాం మధ్యమాభ్యాం తు మధ్యమామ్ । పశ్చిమాభ్యాముభామ్యాం చ అధమాం సమ్ప్రసాధయేత్ । । ౬౮ భేదదణ్డౌ ప్రయుజ్యాపి ప్రాగపత్యాద్యపేక్షయా । తచ్ఛిష్టానాం తదా పశ్చాత్సామదానప్రసాధనే । । ౬౯ యాస్తు విధ్వస్తచారిత్రా భర్తుశ్చాహితకారికాః । త్యాజ్యా ఏవం స్త్రియః సద్భిః౨ కాలకూటవిషోపమాః । । ౭౦ ఇష్టాః ౩ కులోద్గతాః సాధ్వ్యో వినీతా భర్తృవత్సలాః । సర్వదా సాధనీయాస్తాః సమ్ప్రదాయోత్తరోత్తరైః
మోసగాళ్లు, దుర్మార్గులూ, ముండలు, భిక్షుకురాళ్లు, ప్రసూతి సహాయినులు, గోవులను చూసేవారు, వేషాలు వేసుకునే వారు, యాచకులు, శిల్పులు— వీరితో స్నేహం చేయడం, ఆయుర్వేద మర్దన, ఉద్యానవనాల్లో సంచారం, ఆహ్వానాలు, తీర్థయాత్రలు, ధార్మిక కార్యక్రమాలు, ప్రజా వేడుకల్లో కలవడం— ఇవన్నీ తగదు. భర్తతో వేరుపడటం, తన కుటుంబంలో లేదా భర్త కుటుంబంలో పేదరికం, మాధుర్యం లేకపోవడం, కఠినంగా ఉండటం, మగవాళ్ల చేత ఎప్పుడూ నిందించబడటం— ఇవన్నీ భార్యలో దోషాలు. అతిగా క్రూరత, అధిక సహనం, ఎప్పుడూ భయపడటం, ఇతర స్త్రీల చేతిలో ఆధీనంగా ఉండటం— ఇవన్నీ పెద్ద తప్పులు. స్త్రీలు భర్త ఆధీనంలో ఉంటారు కనుక, తప్పు జరిగితే పురుషుడినే నిందిస్తారు. భర్తకు బానిసలు చేసిన తప్పులు ఎలా భర్తమీదే పడతాయో, భార్య తప్పులు కూడా అతనిమీదే పడతాయి. అందువల్ల, పూర్వం చెప్పినట్టు, స్త్రీలను నియమాలతో, అవసరమైతే తగిన శిక్షతో, సమయానికి తగిన విధంగా కాపాడాలి. అనేక భార్యలను సమానంగా చూసి, వారికి తగిన విధంగా సేవ, దానం, గౌరవం ఇవ్వాలి. స్త్రీలకు ముఖ్యంగా వంశ పరంపర, యోగ్యత, మంచి పిల్లలు ఉండటం ముఖ్యం. ఇవి లేకపోతే ధనం వల్ల గౌరవం వస్తుంది. కాబట్టి ధనాన్ని మాత్రమే ఆధారంగా చేసుకుని గౌరవించకూడదు, లేకపోతే తక్కువగా చూడకూడదు. మంచి వారిలో కేవలం పనులే గౌరవానికి ఆధారం. ఏదైనా కారణం లేకుండా అకస్మాత్తుగా గౌరవం లేదా అవమానం చేయడం, అలాంటి మార్పులు చూపడం, స్థిరత్వం లేకపోవడం వల్ల గౌరవం పోతుంది. అలాగే, కారణం లేకుండా గౌరవం, అవమానం కలిగితే, దానికి ఆధారంగా ఉన్నవారు వేరుపడేందుకు ప్రయత్నిస్తారు. ఇది పిల్లలకు గౌరవం ఇవ్వడానికి కారణం— కుటుంబానికి ప్రధానమైనది సంతానం. అలాంటి కలయిక వల్ల పురుషులకు ఆనందం, వేరుపడితే పెద్ద బాధ కలుగుతుంది. అందువల్ల, మన ప్రయోజనానికి అవసరమైతే ప్రియమైనదాన్ని కూడా వదిలేయాలి. అందుచేత, ఈ లోకంలో అందరూ తమ స్వార్థానికే ప్రాముఖ్యత ఇస్తారు. గౌరవం వల్ల కీర్తి వస్తుంది, కానీ అది మాయకు కూడా కారణం అవుతుంది. అందువల్ల, భార్యలు, సేవకులు, ద్విజులు— వీరిని నియంత్రించాలి. ఇక్కడ, పరలోకంలో, ఉత్తమమైన ఫలితాలు పొందాలి. ధర్మ, అర్థ, కామ విషయాల్లో స్త్రీలపై అనుమానం ఎక్కువగా పెట్టకూడదు. అనుమానం పెడితే తానే నష్టపోతాడు. భార్య భర్తకు ధర్మాది సాధనలో అర్ధాంగి. అందుకే, వారికి ఎలాంటి బాధ కలిగించకూడదు, విరుద్ధంగా ప్రవర్తించకూడదు. యజ్ఞాలు, ఉత్సవాల్లో ఏ భార్యను ప్రత్యేకంగా ఎంచుకోకూడదు. వస్త్రాలు, తాంబూలం ఇవ్వడంలో సమానంగా ఉండాలి. ప్రేమ, ద్వేషం, తేడాలు— ఇవన్నీ రహస్యంగా కోరిక వల్ల వస్తాయి. కానీ సేవలో, మాటల్లో సమానంగా ఉండడమే మంచిది. ఆర్తవ సమయంలో అన్ని భార్యలను ప్రియంగా చూడాలి. వంశ పరంగా ఉన్నది, మంచి స్వభావం గలది, పిల్లలు ఉన్నది— వీరిని క్రమంగా గౌరవించాలి. ఆర్తవ సమయంలో ఉత్తర భాగంలో పడుకుని, ప్రతి భార్యకు తగిన విధంగా, వారి స్థానం భంగం చేయకుండా సమానంగా ప్రవర్తించాలి. ఇలా మారుమారుగా వాసం మారడం, వారి ప్రాణాలను తీసినట్లే. ఆర్తవ బాధ, కలయిక ఆనందం మునుపటిలాగే ఉంటాయి. ఇతర భార్యతో కలిసినప్పుడు కలిగే బాధ, ఏదైనా కోరిక— ఇవన్నీ సహజం. కానీ సపత్నులతో ఉండేటప్పుడు అలాంటి భావనలు పెంచుకోకూడదు. ఇతరుల గురించి ఏదైనా విన్నా, దాన్ని పట్టించుకోకుండా, తానే ఆలోచించాలి. ఒకదానికొకటి అసూయతో, కథలతో అపహాస్యం చేయకూడదు. వారి గుణదోషాలను తెలుసుకుని, అన్యాయం చేయకూడదు. వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, భోజనం, పిల్లల విషయంలో తల్లి తప్పులు పట్టకుండా, తండ్రి అందరికీ సమానంగా చూడాలి. ఒకదాని తప్పును మరొకదానికి మోపడం తెలివైనవారి పని కాదు. పిల్లల విషయంలో ఇద్దరూ సమానంగా ప్రవర్తించాలి. ప్రేమ, ద్వేషం, ఉద్దేశ్యం, శౌచం, అశౌచం— ఇవన్నీ బయట, లోపల తెలుసుకోవాలి. విశ్వసనీయ సేవకుల ద్వారా గూఢంగా తెలుసుకోవాలి. మనసు ఎప్పుడు మారుతుందో మనకే తెలియదు. అలాంటప్పుడు, అన్ని నియమాలు లేని స్త్రీలను ఎలా నమ్మగలం? పాత పనిమనిషులు, ధాత్రులు, సహాయినులు, వారి తల్లిదండ్రులు, శండులు, వృద్ధులు— వీరిని గూఢచారులుగా భావించాలి. వారి స్వభావానికి తగిన కథలు చెప్పిస్తూ, తగిన సమయంలో వారి అంతరంగ భావాలను తెలుసుకోవాలి. అలాంటి కథలు చెప్పినప్పుడు, ముఖంలో, ప్రవర్తనలో కనిపించే సంకేతాల ద్వారా వారి మనసు తెలుసుకోవాలి. సీత, అరుంధతి, శకుంతల వంటి కథలు, మంచి చెడు ప్రవర్తన కథలు చెప్పి, వారి భావాన్ని తెలుసుకోవాలి. దుష్టుల కథల్లో, మంచివారిలో, ఇతరుల విషయంలో— కథల ద్వారా స్నేహం, పురుషులతో సఖ్యత ఏర్పడుతుంది. ఇలా, వారి ప్రవర్తనను గమనించి, స్త్రీల మనసు తెలుసుకుని, తగినట్లు ప్రవర్తించాలి. విపరీతంగా ప్రవర్తించే స్త్రీలతో, ప్రాణాలు పోయినా వేరుపడటం శ్రేయస్కరం. రాజుల విషయంలో ఇది కనిపించింది. అందువల్ల, జాగ్రత్తగా కాపాడాలి. వెణిలో దాచిన ఆయుధంతో రాణి రాజు శుభధ్వజుడిని చంపింది. మేఖలలోని రత్నంతో సౌవీర రాజును రాణి చంపింది. భార్య ప్రేరణతో అన్నయ్య భద్రసేనుడిని చంపాడు. కుమారుడు దర్పణాసితో కారూష రాజును చంపాడు. కాశిరాజులు ఇద్దరిని ఆనందాపుర మహిళ విషమిచ్చి చంపింది. ఇలా, రాజులు, బ్రాహ్మణులు స్త్రీల వల్ల నాశనం అయ్యారు. మరి ఇతరుల సంగతి చెప్పనక్కర్లేదు. అందువల్ల, భార్యను ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా కాపాడాలి. ఆమె గుణదోషాలకు తగినట్లు చూసుకోవాలి. సమానంగా చూడకపోవడం, అకస్మాత్తుగా ప్రవర్తన మారడం, ముఖ్యంగా సపత్నుల వల్ల, స్త్రీలకు భర్తపై ద్వేషం, కోపం కలుగుతుంది. దాంతో భర్తకు వృద్ధాప్యం, శత్రుత్వం కలుగుతుంది. అందువల్ల, భార్యలను నాశనం చేసే పనులు చేయకూడదు. వారు తమ కుటుంబ ఆచారాన్ని, అధర్మాన్ని సులభంగా వదిలిపెట్టరు. మంచి విషయాలను కూడా పీడితులైతే మరచిపోరు. స్త్రీలకు సతీత్వానికి మూడు కారణాలు ఉంటాయి— ఇతర పురుషుడిపై ప్రేమ లేకపోవడం, భర్తపై ప్రేమ ఉండటం, తన రక్షణపై శ్రద్ధ. అందువల్ల, స్త్రీలను ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా, తగిన విధంగా చూసుకోవాలి. వారికి ఎప్పుడూ పనివేయాలి. ఉత్తమ స్త్రీను సామం, దానం ద్వారా జయించాలి. మధ్యమ స్థాయిని రెండింటిలో దేనికైనా వశపరచాలి. అధమ స్థాయిని రెండింటినీ కలిపి వశపరచాలి. బేధం, శిక్ష వాడవచ్చు, ముఖ్యంగా పిల్లలు పుట్టకముందు. మిగతావారికి సామ, దానం వాడాలి. పొడవైన చెడు ప్రవర్తన, భర్తకు హానికరమైన పనులు చేసే స్త్రీలను మంచి వారు వదిలేయాలి. అవి కాలకూట విషంలాంటివి. ఇష్టమైన, మంచి వంశంలో పుట్టిన, వినయవంతమైన, భర్తను ప్రేమించే స్త్రీలను ఎప్పుడూ మరింత ప్రేమతో చూసుకోవాలి.
ఆగమప్రశంసావర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ఏవం స్త్రీషు మనుష్యాణాం వృత్తిరుక్తా సమాసతః । సామ్ప్రతం చ మనుష్యేషు స్త్రీణాం సముపదిశ్యతే । । ౧ సమ్యగారాధనాత్పుంసాం రతిర్వృత్తిశ్చ యోషితః । పుత్రాః స్వర్గాద్యదృష్టం చ తస్మాదిష్టో హి తద్విధిః । । ౨ కర్తవ్యం నామ యత్కిఞ్చిత్సర్వం ౧ విధిమపేక్షతే । వ్యక్తిమాయాతి వైఫల్యం తదేవారబ్ధమన్యథా । । ౩ విధ్యపేక్షీణి సర్వాణి కార్యాణ్యవిఫలాన్యపి । హేతుభూతాస్త్రివర్గస్య మహారమ్భా విశేషతః । ।౪ సర్వసాధ్యావిధిజ్ఞానమాగమైకనిబన్ధనమ్ । సాధ్యం దృష్టమదృష్టం చ ద్వయం విధినిషేధయోః । । ౫ శాస్త్రాధికారో న స్త్రీణాం న గ్రన్థానాం చ ధారణే । తస్మాదిహాన్యే మన్యన్తే తచ్ఛాసనమనర్థకమ్ । । ౬ ఆగమైకక్రియాయోగే స్త్రీణామధ్యధికారితా । మృతే భర్తరి సాధ్వీ స్యాదిత్యాదౌ స్మృతిభాషితమ్ । । ౭ తస్మాత్కార్యమకార్యం వా విజ్ఞాయ ప్రభురాగమాత్ । గుణదోషేషు తాః సమ్యక్ఛాస్తి రాజా ప్రజా ఇవ । । ౮ సత్యేవ ప్రమదాః కాశ్చిద్విశేషాధిగతాగమాః । యత్తు శాస్త్రాధికారిత్వం వచనం స్యాన్నిరర్థకమ్ । । ౯ కేచిద్వేదవిదో విప్రాః కృత్యైర్వేషక్రియాపరాః । తథాపి ౪ జాతిమాత్రేణ త ఏవాత్రాధికారిణః । । 1.9.౧౦ క్రియన్తే వేదశాస్త్రజ్ఞైః ప్రయోగాః శాస్త్రలౌకికాః । స్థితమేషామదూరేఽపి శాస్త్రమేవ నిబన్ధనమ్ । । ౧౧ వ్యాధధీవరగోపాలప్రభృతీనాం చ దృశ్యతే । విష్ట్యం గారకసౌర్యాదిదినానాం పరివర్జనమ్ । । ౧౨ గమ్యాగమ్యాదికార్యేయం నియతాచారసంస్థితిః । లోకానాం శాస్త్రవాక్యానాం ప్రాణాః స్వేష్టనిబన్ధనాః ।। ౧౩ తస్మాచ్చతుర్ణాం వర్ణానామాశ్రమాణాం చ సర్వశః । ముఖ్యగౌణాదిభేదానాం జ్ఞేయా శాస్త్రాధికారితా । । ౧౪ పౌర్వాపర్యం తు విజ్ఞాతుమశక్యం లోకశాస్త్రయోః । తచ్ఛాస్త్రమేవ మన్తవ్యం యథా కర్మశరీరవత్ । । ౧౫ ఆగమే చ పురాణే చ ద్విధైవ నాస్తికగ్రహమ్ । మార్గం మహద్భిరాచీర్ణం ప్రపద్యేతావికల్పధీః । । ౧౬ మూలం గృహస్థధర్మాణాం యస్మాన్నార్యః పతివ్రతాః । తస్మాదాసాం ప్రవక్ష్యామి భర్తురారాధనే విధిమ్ । । ౧౭ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి ఆగమనప్రశంసానామ నవమోఽధ్యాయః
బ్రహ్మ చెప్పాడు: ఇలా స్త్రీల విషయంలో పురుషుల ప్రవర్తనను సంక్షిప్తంగా వివరించాం. ఇప్పుడు పురుషుల మధ్య స్త్రీల ప్రవర్తనను వివరించబోతున్నాను. భర్తను సరిగ్గా సేవించటం వల్ల పురుషులకు ఆనందం, సంపద, సంతానం, స్వర్గాది ఫలితాలు కలుగుతాయి. అందుకే ఈ విధిని ప్రీతిగా పాటించాలి. ఏ పని చేసినా, అది నియమాన్ని అనుసరించాలి. నియమం లేకుండా చేస్తే, అది ఫలితం ఇవ్వదు. ప్రతి పని నియమాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని చేయాలి. అవి ఫలితం ఇవ్వకపోయినా, ధర్మ, అర్థ, కామాలకు కారణమవుతాయి, ముఖ్యంగా పెద్ద పనులకు. సాధ్యమైన పనులన్నీ ఆగమాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని తెలుసుకోవాలి. కనిపించే, కనిపించని ఫలితాలు నియమ, నిషేధాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. స్త్రీలకు శాస్త్రాధికారం లేదు, గ్రంథాలను జ్ఞాపకం పెట్టుకోవడంలో కూడా లేదు. అందువల్ల, కొందరు వారికి శాస్త్ర బోధన అనవసరం అంటారు. కానీ, ఆగమాన్ని అనుసరించి, స్త్రీలకు ప్రత్యేకమైన కర్మాధికారం ఉంది. భర్త మరణించినప్పుడు సతీస్త్రీగా ఉండడం శాస్త్రంలో చెప్పబడింది. అందువల్ల, ఏది చేయాలో, చేయకూడదో ఆగమం ద్వారా తెలుసుకుని, రాజు ప్రజలను ఎలా శిక్షిస్తాడో, అలాగే స్త్రీలకు గుణదోషాలను వివరించాలి. కొన్ని స్త్రీలు ప్రత్యేకంగా ఆగమాన్ని తెలుసుకుని నిజంగా సతీశీలతను పొందుతారు. కానీ శాస్త్రాధికారముందని చెప్పడం వ్యర్థం. కొంతమంది బ్రాహ్మణులు వేదాలు నేర్చుకుని, కర్మలలో నిమగ్నమై ఉంటారు. అయినా, కేవలం జన్మ వల్లే వారికి ఇక్కడ అధికారం ఉంది. వేద, శాస్త్రజ్ఞులు చేసే కర్మలు, శాస్త్రీయమైనవి, లోకరీతిలోనివి రెండూ ఉంటాయి. వారు దగ్గరలో ఉన్నా, శాస్త్రమే ఆధారం. వేటగాళ్లు, మత్స్యకారులు, గోపాళకులు మొదలైనవారు కూడా, దోషకరమైన రోజులు, గ్రహణాలు మొదలైనవి నివారిస్తారు. ఏది చేయాలో, చేయకూడదో, ఆచారాన్ని పాటించడం— ఇవే ప్రజలకు, శాస్త్రవాక్యాలకు ప్రాణం, తమ ఇష్టానికి ఆధారం. అందువల్ల, నాలుగు వర్ణాలకు, అన్ని ఆశ్రమాలకు, ముఖ్యమైనవి, గౌణమైనవి, ఇతర తేడాలకు— శాస్త్రాధికారం తెలుసుకోవాలి. లోకరీతి, శాస్త్రరీతి ఏది ముందు, ఏది తర్వాత తెలుసుకోవడం అసాధ్యం. అందువల్ల, శరీరానికి కర్మ ఎలా ఆధారం అయితే, శాస్త్రమే ఆధారం. ఆగమాల్లో, పురాణాల్లో, నాస్తికులు రెండు విధాలే గ్రహిస్తారు. మహానుభావులు చూపిన మార్గాన్ని సందేహం లేకుండా అనుసరించాలి. గృహస్థధర్మాలకు మూలం సతీస్త్రీలు. అందువల్ల, భర్తను సేవించడంలో విధిని ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను. ఇది శ్రీభవిష్య మహాపురాణంలో బ్రాహ్మ పర్వంలోని ఆగమప్రశంస అనే తొమ్మిదవ అధ్యాయము ముగిసింది.
స్త్రీదురాచారవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ఆరాధ్యానాం హి సర్వేషామయమారాధనే విధిః । చిత్త౧ జ్ఞానానువృత్తిశ్చ హితైషిత్వం చ సర్వదా । । ౧ కన్యా పునర్భూర్వేశ్యా చ త్రివిధా ఏవ యోషితః । ప్రియా మధ్యాప్రియా చైవ యోగ్యా మధ్యేతరా తథా । । ౨ సమా శ్రేష్ఠా చ నీచా చ భూయోపి త్రివిధాః పునః । పూర్వవత్పరయోర్వృత్తిరిష్టానుక్త్యా ౧ ప్రియాప్రియే । । ౩ అధమాప్రియయోరత్ర పతిపత్న్యాదికా మతా । నిషిద్ధానాం తు భక్ష్యాది తద్ధి యత్నాద్విధీయతే । । ౪ ఏకద్విత్వబహుత్వాద్యా౨ యే భేదాః సముదాహృతాః । జ్యేష్ఠాదివృత్తే వక్ష్యామస్తానశేషాన్ద్విజోత్తమాః । । ౫ వృత్తం చ ద్వివిధం స్త్రీణాం బాహ్యమాభ్యన్తరం తథా । భర్తురన్యజనే బాహ్యం తస్యాః శారీరమాన్తరమ్ । । ౬ జ్ఞాతీతరవిభాగేన తద్బాహ్యం ద్వివిధం పునః । పూజ్యం తుల్యం కనిష్ఠం చ తత్ప్రత్యేకం పునస్త్రిధా । । ౭ రహోరతం ప్రకాశం చ శారీరమపి తత్త్రిధా । భర్తుశ్చిత్తానుకూల్యేన ప్రయోక్తవ్యం యథోచితమ్ । । ౮ మాతా పితా స్వసా భ్రాతా పితృవ్యాచార్యమాతులాః । సభార్యా ౩ భగినీ భర్తా భర్తృమాతృపితృష్వసా । । ౯ ధాత్రీ వృద్ధాఙ్గనాదిశ్చ యస్తత్రాస్తా సమో జనః । ప్రథమోఢా సపత్నీ చ స్త్రీణాం మాన్యతమో గణః
బ్రహ్మ చెప్పాడు: ఎవరిని గౌరవించాలో, వారిని గౌరవించడంలో ఈ విధానం పాటించాలి— మనసుతో అంగీకరించి, జ్ఞానం కలిగి, ఎప్పుడూ మేలుకోరికతో ప్రవర్తించాలి. స్త్రీలు మూడు విధాలుంటారు— కన్య, పునర్వివాహిత, వేశ్య. వీరిలో ప్రియమైనది, మధ్యస్థమైనది, ప్రియంకాని, అలాగే యోగ్యమైనది, యోగ్యంకాని కూడా ఉంటారు. ఇంకా, సమానమైనది, శ్రేష్ఠమైనది, నిందనీయమైనది— ఇలా మళ్లీ మూడు రకాలు. ముందుగా చెప్పినట్లే, శ్రేష్ఠమైనది, నిందనీయమైనదిలో ప్రవర్తన కూడా ప్రియమైనదా, కాదా అనేది ఆధారంగా ఉంటుంది. అధమమైనది, ప్రియంకాని విషయంలో, భార్య-భర్తల మధ్య ఉండే ప్రవర్తనను అనుసరించాలి. నిషిద్ధమైనవారితో భోజనం మొదలైనవి చాలా జాగ్రత్తగా నియమించాలి. ఒక్కటి, రెండు, అనేకమంది— ఇలా ఉన్న తేడాలను వివరించాం. ఇప్పుడు పెద్దవారి ప్రవర్తనను వివరించబోతున్నాం. స్త్రీలకు ప్రవర్తన రెండు విధాలుగా ఉంటుంది— బాహ్యంగా, అంతర్గతంగా. భర్త కాకుండా ఇతరుల పట్ల బాహ్య ప్రవర్తన, భర్త పట్ల శారీరక, మానసిక ప్రవర్తన. బంధువులు, ఇతరులు అనే తేడాతో బాహ్య ప్రవర్తన కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. ప్రతి ఒక్కరిని గౌరవించదగినవారు, సమానమైనవారు, తక్కువవారు అని మూడుగా చూడాలి. రహస్యంగా, బహిరంగంగా, శారీరకంగా— ఇలా శారీరక సంబంధం కూడా మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. భర్త మనసుకు తగినట్లు, తగిన విధంగా ప్రవర్తించాలి. తల్లి, తండ్రి, అక్క, అన్న, చిన్నాన్న, గురువు, మామ, వారి భార్యలు, మరిది భార్య, భర్త, భర్త తల్లి, బాబాయి భార్య, ధాత్రి, వృద్ధ మహిళలు, సమాన స్థాయి వారు— వీరందరూ స్త్రీలకు అత్యంత గౌరవించదగినవారు. మొదటి భార్య, సపత్ని కూడా ఈ గణంలోకి వస్తారు.
1.10.౧౦ ఏషామేవ త్వపత్యాదిభగినీభ్రాతరస్తథా । కనిష్ఠా భర్తురిత్యాదిభార్యాశ్చాప్తసమో మతః । । ౧౧ హీనోఽన్యః శాసనీయస్తు తత్ర తావన్న విద్యతే । యోగ్యతా సుతసౌభాగ్యైర్న యావత్స్యాత్ప్రతిష్ఠితా । । ౧౨ యత్రాపి గురు భర్తౄణామానుకూల్యేన సర్వదా । వృత్తిః ప్రశస్యతే స్త్రీణాం పూజాచారావిరోధినీ
ఇవాళ్లలో పిల్లలు, సోదరీలు, సోదరులు, అలాగే చిన్న వయసు భర్తలు, అలాంటి భార్యలు కూడా సమాన స్థాయిలోని వారిగా భావించబడతారు. ఎవరు తక్కువ స్థాయిలో ఉంటే, వారిని బోధించాలి. కానీ కుమారుల సౌభాగ్యం, యోగ్యత కలిగేంతవరకు ఆమెను అలాంటి స్థాయిలో పరిగణించకూడదు. ఎక్కడ భర్త ఎప్పుడూ పెద్దవాడిగా ఉంటాడో, అక్కడ ఆడవారి ప్రవర్తన పూజాాచారం, మంచి నడవడికి విరుద్ధంగా కాకుండా ఉంటే, అది ప్రశంసించదగినదిగా చెప్పబడుతుంది.
౧౩ దేవరైః పతిమిత్రైశ్చ పరిహాసక్రియోచితైః । వివిక్తదేశావస్థానం వర్జయేదితి నర్మ చ । । ౧౪ ప్రాయశో హి కులస్త్రీణాం శీలవిధ్వంసహేతవః । దుష్టయోగో రహో నిత్యం స్వాతన్త్ర్యమతినర్మతా । । ౧౫ దుష్టసఙ్గే త్వరా స్త్రీణాం యువభిర్నర్మ నోచితమ్ । నిర్భేషతా స్వతన్త్రాణాం సాఫల్యం రహసి యజేత్ । । ౧౬ పుంసో దుష్టేఙ్గితాకారాన్దుష్టభావప్రయోజితాన్ । భ్రాతృవత్పితృవచ్చైతాన్పశ్యతీ పరివర్జయేత్ । । ౧౭ పుంసోఽ న్యాగ్రహమాలాపస్మితవిప్రేక్షితాని చ । కరాన్తరేణ ౧ ద్రవ్యాణాం నిబన్ధం గ్రహణార్పణమ్ । । ౧౮ ద్వారప్రదేశావస్థానం రాజమార్గావలోకనమ్ । ప్రేక్షోద్యానాదిశీలత్వం నిరుష్యాద్దేశమాలయమ్ । । ౧౯ బహూనాం దర్శనే స్థానం దృష్టివాక్కాయచాపలమ్ । ష్ఠీవనత్వం ససీత్కారముచ్చైర్హసితజల్పితమ్ । । 1.10.౨౦ సాఙ్గత్యం లిఙ్గిదుష్టస్త్రీభిఘృణీక్షణికాదిభిః । మన్త్రమణ్డలదీక్షాయాం సక్తిః సంవసనేషు చ । । ౨౧ ఇత్యేవమాదిదుర్వృత్తం ప్రాయోదుష్టజనోచితమ్ । వర్జయేత్పరిరక్షన్తీ కులత్రితయవాచ్యతామ్ । । ౨౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీదుర్వృత్తవర్ణనంనామ దశమోఽధ్యాయః
దేవరలు, భర్త మిత్రులు, హాస్యప్రియులు వంటి వారితో ఒంటరిగా, ఏకాంత ప్రదేశాల్లో ఉండడం, సరదా మాటలు మాట్లాడడం, ఇవన్నీ నివారించాలి. మంచి కుటుంబానికి చెందిన ఆడవారిలో చెడు ప్రవర్తనకు కారణాలు — చెడ్డవాళ్లతో రహస్యంగా కలవడం, స్వేచ్ఛగా ఉండడం, అతిగా హాస్యం చేయడం. చెడ్డవాళ్లతో కలిసినప్పుడు ఆడవారు తొందరగా ప్రవర్తిస్తారు; యువతులకు సరదా మాటలు తగవు. స్వతంత్రంగా ఉండే ఆడవారి ధైర్యాన్ని రహస్యంగా నియంత్రించాలి. పురుషుడు చెడు సంకేతాలు, చెడు ఉద్దేశ్యాలు చూపిస్తే, అతన్ని అన్నయ్యలాగా, తండ్రిలాగా భావించి దూరంగా ఉండాలి. పురుషుడు మర్యాద తప్పుగా మాట్లాడడం, చిరునవ్వులు, కన్నుల సంజ్ఞలు చేయడం, చేతిలో వస్తువులు ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం — ఇవన్నీ నివారించాలి. తలుపు దగ్గర నిలబడడం, రాజమార్గాన్ని చూడడం, తోటల్లో తిరగడం, అవసరం లేకుండా ఇంటి బయటకు పోవడం కూడా మంచిది కాదు. చాలామందిలో నిలబడి ఉండడం, కన్ను, మాట, శరీర చంచలత, ఉమ్మేయడం, ఊపిరిపీల్చడం, పెద్దగా నవ్వడం, అర్థంలేని మాటలు మాట్లాడడం, చెడ్డ ఆడవారితో స్నేహం, నిర్లజ్జత, తాత్కాలికంగా చూసే చూపులు — ఇవన్నీ దూరంగా ఉంచాలి. రహస్యమైన మంత్రాలు, ఇతరుల ఇళ్లలో ఉండడం — ఇవన్నీ చెడ్డవాళ్ల ప్రవర్తన; కుటుంబ గౌరవాన్ని కాపాడాలనుకునే ఆడవారు ఇవన్నీ తప్పించుకోవాలి.
స్త్రీణాం గృహస్థధర్మవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ యా పతిం దైవతం పశ్యేన్మనోవాక్కాయకర్మభిః । తచ్ఛరీరార్ధజాతేవ సర్వదా హితమాచరేత్ । । ౧ తత్ప్రియాం ప్రియవత్పశ్యేత్తద్ద్వేష్యా ద్వేష్యవత్సదా । అధర్మానర్థయుక్తేభ్యోఽయుక్తా చాస్య నివర్తతే । । ౨ ప్రియం కిమస్య కిం పథ్యం సామ్యం చాస్య కథం భవేత్ । జ్ఞాత్వైవం సర్వభృత్యేషు న ప్రమాద్యేత వై ద్విజాః । । ౩ దేవతాపితృకార్యేషు భర్తుః స్నానాశనాదిషు । సత్కారేఽభ్యాగతానాం చ యథౌచిత్యం న హాపయేత్ । । ౪ వేశ్మాత్మా చ శరీరం హి గృహిణీనాం ద్విధా కృతమ్ । సంస్కర్తవ్యం ప్రయత్నేన ప్రథమం పశ్చిమాదపి । । ౫ కృత్వా వేశ్మ సుసంమృష్టం త్రికాలవిహితార్చనమ్ । వృత్తకర్మోపభోగానాం సంస్కర్తవ్యం యథోచితమ్ । । ౬ ప్రాతర్మధ్యాపరాహ్ణేషు బహిర్మధ్యాన్తరేషు చ । గృహసమ్మార్జనం కృత్వా నిష్కారాన్న నిశి క్షిపేత్ । । ౭ గోమహిష్యాదిశాలానాం తత్పురీషాదిమాత్రకమ్ । వ్యపనేయం తు యత్నేన సమ్మార్జన్యా ప్రసాధనమ్ । । ౮ దాసకర్మకరాదీనాం బాహ్యాభ్యన్తరచారిణామ్ । పోషణాదివిధిం విద్యాదనుష్ఠానం చ కర్మసు । । ౯ శాకమూలఫలాదీనాం వల్లీనామౌషధస్య చ । సఙ్గ్రహః సర్వబీజానాం యథాకాలం యథాబలమ్ । । 1.11.౧౦ తామ్రకాంస్యాయసాదీనాం కాష్ఠవేణుమయస్య ౧ చ । మృన్మయానాం చ భాణ్డానాం వివిధానాం చ సఙ్గ్రహమ్ । । ౧౧ కుణ్డకాదిజలద్రోణ్యా కలశోదఞ్చతాలుకాః । శాకపాత్రాణ్యనేకాని స్నేహానాం గోరసస్య చ । । ౧౨ ముసలం కుణ్డనీయం తు యన్త్రకం౨ చూర్ణచాలనీ । దోహన్యో నేత్రకం మన్థా మణ్డన్యః శృఙ్ఖలాని చ । । ౧౩ సందంశః కుణ్డికా శూలాః పట్టపిప్పలకో దృషత్ । డావికా హస్తకో దర్వీ భ్రాష్టస్ఫుటలకాని చ । । ౧౪ తులాప్రస్థాదిమానాని మార్జన్యః పిటకాని చ । సర్వమేతత్ప్రకుర్వీత ప్రయత్నేన చ సర్వదా । । ౧౫ హింగ్వాదికమథో జాజీ పిపల్యో మారిచాని చ । రాజికా ధాన్యకం శుణ్ఠీ త్రిచతుర్జాతకాని చ । । ౧౬ లవణం క్షారవర్గాశ్చ సౌవీరకపరూషకౌ । ద్విదలామలకం చించా సర్వాశ్చ స్నేహజాతయః । । ౧౭ శుష్కకాష్ఠాని వల్లూరమరిష్టా పిష్టమాషయోః । వికారాః పయసశ్చాపి వివిధాః కన్దజాతయః । । ౧౮ నిత్యనైమిత్తికానాం హి కార్యాణాముపయోగతః । సర్వమిత్యాది సంగ్రాహ్యం యథావద్విభవోచితమ్ । । ౧౯ యత్కార్యాణాం సముత్పత్తావుపాహర్తుం న దృశ్యతే । తత్ప్రాగేవ యథాయోగం సఙ్గృహ్ణీయాత్ప్రయత్నతః । । 1.11.౨౦ ధాన్యానాం ఘృష్టపిష్టానాం క్షుణ్ణోపహతయోరపి । భృశం శుష్కార్ద్రసిద్ధానాం క్షయవృద్ధీ నిరూపయేత్ । । ౨౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి గృహధర్మవర్ణనం నామైకాదశోఽధ్యాయః
బ్రహ్మ చెప్పారు: భర్తను దేవుడిగా భావించి, మనసుతో, మాటతో, శరీరంతో ఆయనకు మేలు జరిగేలా ఎప్పుడూ ప్రవర్తించాలి. భర్త శరీరంలో భాగంగా పుట్టినదిలా, ఆయనకు ఇష్టమైనది తానూ ఇష్టంగా, ఆయనకు ఇష్టం లేనిది తానూ ఇష్టపడకుండా ఉండాలి. ధర్మానికి, మేలుకి విరుద్ధమైన వాటిని భర్తకు దూరంగా ఉంచాలి. భర్తకు ఏది ఇష్టమో, ఏది మంచిదో, ఎలా సమతా ఉండాలో తెలుసుకుని, ఇంట్లోని పనుల్లో ఎప్పుడూ నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. దేవతల పనులు, పితృకార్యాలు, భర్త స్నానం, భోజనం, అతిథులకు గౌరవం — ఇవన్నీ యథావిధిగా చేయడంలో ఎప్పుడూ తగ్గకూడదు. ఇంటి నిర్వహణ, తన శరీర సంరక్షణ — ఇవి రెండూ గృహిణికి ముఖ్యమైనవి; ముందుగా ఇంటిని శుభ్రంగా చేసి, తర్వాత తనను చూసుకోవాలి. ఇంటిని బాగా శుభ్రపరిచి, మూడుసార్లు పూజ చేసి, ఇంటి పనులు, అవసరాలు సరిగ్గా నిర్వహించాలి. ఉదయం, మద్యాహ్నం, సాయంత్రం, మధ్యలో కూడా ఇంటిని ఊడ్చి, రాత్రిపూట చెత్తను బయటకు వేయకూడదు. ఆవులు, ఎద్దులు, ఇతర జంతువుల పేడ, మలాన్ని శ్రద్ధగా తొలగించి, వాటి గదులను శుభ్రంగా ఉంచాలి. ఇంట్లో, బయట పనిచేసే పనివాళ్లను, వారి పోషణను, పనుల నిర్వహణను తెలుసుకుని, వాటిని సరిగ్గా చూసుకోవాలి. కూరగాయలు, మూలికలు, పండ్లు, విత్తనాలు, ఔషధాలు — వీటిని సమయానికి, తన శక్తికి తగినట్లు సేకరించాలి. రాగి, ఇత్తడి, ఇనుము, కలప, బాంబూ, మట్టి పాత్రలు, ఇతర అవసరమైన పాత్రలు కూడా సిద్ధంగా ఉంచాలి. నీళ్ళ కుండలు, గడపలు, కప్పులు, కూరగాయల పాత్రలు, నెయ్యి, పాల కోసం పాత్రలు సిద్ధంగా ఉంచాలి. ఉప్పు, మిరియాలు, జీలకర్ర, ధనియాలు, అల్లం, మసాలా పదార్థాలు, పులుపు, చింతపండు, నూనెలు — ఇవన్నీ సమకూర్చాలి. పొడి కలప, మంటకోసం దండు, పిండి, పాల పదార్థాలు, కందులు, అన్నీ సిద్ధంగా ఉంచాలి. ప్రతిరోజు, సందర్భానుసారంగా అవసరమైన వస్తువులు ఇంటి స్థాయికి తగినట్లు సేకరించాలి. అవసరం వచ్చినప్పుడు దొరకని వస్తువులను ముందుగానే జాగ్రత్తగా తెచ్చి ఉంచాలి. ధాన్యాలు — గింజలు, పిండి, పొడి, తడి, వండినవి — ఇవన్నింటిలో తగ్గుదల, పెరుగుదల ఎప్పుడూ గమనించాలి.
శూద్రాణాం క్షయవృద్ధ్యాది మన్తవ్యం వేతనాని చ । । ౨౨ క్షౌమకార్పాసయోర్విద్యాత్సూత్రం పఞ్చమభాగకమ్ । దేశకాలాదిభాగాత్తు ప్రత్యక్షాదేవ నిర్ణయః । । ౨౩ అవఘాతేన తూలస్య క్షయో వింశతిభాగకః । ఛన్నాం వ్యాప్తాం తు వాతేన తద్వదూర్ణాం ప్రచక్షతే । । ౨౪ పఞ్చాశద్భాగికీం హానిం సూత్రే కుర్వీత లక్షణాత్
శూద్రుల విషయంలో నష్టాలూ, లాభాలూ, జీతాలూ కూడా బాగా పరిగణించాలి. పట్టు, పత్తి వస్త్రాల తయారీలో నూలు భాగాన్ని ఐదవ వంతుగా లెక్కించాలి. అయినా, దేశం, కాలం, ఇతర పరిస్థితులనుబట్టి ప్రత్యక్షంగా నిర్ణయించాలి. పత్తిని కొట్టేటప్పుడు వచ్చే నష్టం ఇరవయ్యవ వంతు. అలాగే, గాలి వల్ల ఊదబడిన మేకి నూలు కూడా అంతే నష్టంగా భావించాలి. నూలు తయారీలో వచ్చే నష్టం యాభయ్యవ వంతుగా, దాని లక్షణాన్ని బట్టి నిర్ణయించాలి.
స్త్రీధర్మవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ప్రథమం ప్రతిబుధ్యేత ప్రవర్తేత స్వకర్మసు । పశ్చాద్భృత్యజనస్యాపి భుఞ్జీత చ శయీత చ । । ౧ భర్త్రా విరహితా స్త్రీ చ శ్వశురాభ్యాం విశేషతః । దేహలీం నాతివర్తేత ప్రతీకారే ౧ మహత్యపి । । ౨ ఉత్థాయ ప్రథమం భర్తురవిజ్ఞాతా న నిష్క్రమేత్ । క్షపాయాం సావశేషాయాం రాత్రౌ వా వాసరాదిషు । । ౩ తద్వాసభవనస్యైవ శనైరాహూయ కార్మికాన్ । స్వవ్యాపారేషు తాన్సర్వాంస్తత్రతత్ర నియోజయేత్ । । ౪ విబుద్ధస్య తతో భర్తుర్నిర్వర్త్యావశ్యకం విధిమ్ । గృహకార్యాణి సర్వాణి విదధీతాప్రమాదతః । । ౫ ముక్త్వావాసకనేపథ్యం కర్మయోగ్యం విధాయ చ । తత్కాలోచితకర్తవ్యమనుతిష్ఠేద్యథాక్రమమ్ । । ౬ మహానసం సుసమ్మృష్టం చుల్ల్యాదివిహితార్చనమ్ । సర్వోపకరణోపేతమసమ్బాధమనావిలమ్ । । ౭ న చాతిగుహ్యం ప్రకటం ప్రవిభక్తక్రియాశ్రయమ్ । భర్తురాప్తజనాకీర్ణం గూఢం కక్షాదివర్జితమ్ । । ౮ తత్ర పాకాదిభాణ్డాని బహిరన్తశ్చ కారయేత్ । నిణిక్తమలపఙ్కాని శుక్తివల్కాదిచూర్ణకైః । । ౯ నిశి కుర్వీత ధూమార్చిః శోధితాని దివాతపః । దధిపాత్రాణి కుర్వీత సదైవాన్తరితాని చ । । 1.13.౧౦ సాధుకారితదుగ్ధేషు శోధితేషు దివాతపే । ఈషద్గృహ్యోక్తపాత్రేషు స్వచ్ఛం యేన భవేద్దధి । । ౧౧ స్నేహగోరసపాకాది కృత్వా సుప్రత్యయేక్షితమ్ । కుర్యాత్స్వయమధిష్ఠాయ భర్తుః పాకవిధిక్రియామ్ । । ౧౨ కిం ప్రియం చ కిమాగ్నేయం షడ్రసాభ్యన్తరేషు చ । కిం పథ్యం కిమపథ్యం చ స్వాస్థ్యం౨ వాస్య కథం భవేత్ । । ఇతి యత్నాద్విజానీయాదనుష్ఠేయం చ తత్తథా । । । ౧౩ నిత్యానురాగం సత్కారమాహారం సుపరీక్షితమ్ । మహానసాదౌ కుర్వీత జనమాప్తం క్రమాగతమ్ । । ౧౪ శత్రు దాయాదసమ్బన్ధం క్రుద్ధభీతావమానితమ్ । అవాచ్యోపగృహీతం వా నైవమాదీని యోజయేత్ । । ౧౫ పునః పునః ప్రతిష్ఠాప్య గుప్తం స్వయమధిష్ఠితమ్ । భర్తురాహారపానాది విదధ్యాదప్రమాదతః । । ౧౬ పాకం నిర్వర్త్య మాత్రాణాం కృత్వా స్వేదప్రమార్జనమ్ । గన్ధతామ్బూలమాల్యాది కిఞ్చిదాదాయ మాత్రయా । । ౧౭ యథౌచిత్యాదితత్కాలే భర్తుర్వినయసమ్భ్రమైః । తత్కాలానుగతాత్యర్థమాహారముపపాదయేత్ । । ౧౮ స్వభావామయకాలానాం వైపరీత్యేన సర్వదా । సర్వమాహారపానాది ప్రయోజ్యం తద్విదో జగుః । । ౧౯ హీనతుల్యాధికత్వేన భర్తా పశ్యతి యం యథా । తం తథైవాధికం పశ్యేన్న్యాయతః ప్రతిపత్తిషు । । 1.13.౨౦ సాపత్నకాన్యపత్యాని పశ్యేత్స్వేభ్యో విశేషతః । భగినీవత్సపత్నీశ్చ తద్వధూన్నిజబన్ధువత్ । । ౨౧ గ్రాసాచ్ఛాదశిరోభ్యఙ్గస్నానమణ్డనకాదికమ్ । సపత్నీనామకృత్వా తు ఆత్మనోఽపి న కారయేత్ । । ౨౨ వ్యాధితానాం చికిత్సార్థమౌషధాదికమాదరాత్ । విదధ్యాదాత్మనస్తాసాం సర్వాశ్రితజనస్య చ । । ౨౩ తచ్ఛోకే శుచమాదద్యాత్తత్తుష్టౌ ముదమావహేత్ । భృత్యబన్ధుసపత్నీనాం తుల్యదుఃఖసుఖా భవేత్ । । ౨౪ లగ్ధావకాశా స్వప్యాచ్య నిశి సుప్తోత్థితా క్రమాత్ । అన్యత్ర వ్యయకర్తారం పతిం రహసి బోధయేత్ । । ౨౫ యదవద్యం సపత్నీనాం స్వయమస్మై న తద్వదేత్ । దౌఃశీల్యాది తు సాపాయం గూఢమస్మై నివేదయేత్ । । ౨౬ దుర్భగామనపత్యాం వా భర్త్రా చాతితిరస్కృతామ్ । ౧ అదుష్టాం సమ్యమాశ్వాస్య తేనైతామనుకూలయేత్ । । ౨౭ తథా వాగ్దణ్డపారుష్యైర్జనం భర్త్రా విపీడితమ్ । కుర్యాద్విధేయమాశ్వాస్య న చేద్దోషాయ తద్భవేత్ । । ౨౮ మత్వాత్మనోనపత్యత్వం కాలం చాపి గతం బహుమ్ । సన్తానాదికముద్దిశ్య కార్యమాత్మనివేదనమ్ । । ౨౯ యచ్చాన్యదపి జానీయాత్కిఞ్చిదస్య చికీర్షితమ్ । తత్కిలాజానతీవాస్య సిద్ధమేవ ప్రదర్శయేత్ । । 1.13.౩౦ వైవాహికం విధిం భర్తుః సర్వం కృత్వా ససమ్భ్రమమ్ । పరిణీతా చ తాం పశ్యేన్నిత్యం భగినికామివ । । ౩౧ పూజాం సమ్బన్ధివర్గస్య మఙ్గలం మఙ్గలాని చ । కుర్యాదభినవోఢాయాః సుప్రహష్టేన చేతసా । । ౩౨ మాతృవచ్ఛిక్షయేదేనాం గృహకృత్యేష్వమత్సరా । ప్రదేశికవిధిం వాస్యా విదధ్యాద్యత్నతః స్వయమ్ । । ౩౩ ఏవం భర్తురభిప్రాయ సర్వమిత్యాదికారయేత్ । సుఖార్థం వాపి సన్త్యజ్య స్త్రీణాం భర్తాధిదేవతా । । ౩౪ భర్తాధిదేవతా నార్యా వర్ణా బ్రాహ్మదేవతాః । బ్రాహ్మణా హ్యగ్నిదేవాస్తు ప్రజా రాజన్యదేవతాః । । ౩౫ తాసాం త్రివర్గసంసిద్ధౌ ప్రదిష్టం కారణద్వయమ్ । భర్తుర్యదనుకూలత్వం యచ్చ శీలమవిప్లుతమ్ । । ౩౬ న తథా యౌవనం లోకే నాపి రూపం న భూషణమ్ । యథా ప్రియానుకూలత్వం సిద్ధం శశ్వదనౌషధమ్ । । ౩౭ వయోరూపాదిహారిణ్యో దృశ్యన్తే దుర్భగాః స్త్రియః । వల్లభా మన్దరూపాశ్చ బహ్వ్యో గలితయౌవనాః । । ౩౮ తస్మాత్ప్రియత్వం లోకానాం నిదానం ౧యోగ్యతాపరమ్ । తాం వినాన్యే గుణా వన్ధ్యాః సర్వేఽనర్థకృతోఽపి వా । । ౩౯ తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన విదధ్యాదాత్మయోగ్యతామ్ । పరచిత్తజ్ఞతా చాస్యా మూలం సర్వక్రియాస్విహ । ।1.13.౪ ౦ బహిరాగచ్ఛతో జ్ఞాత్వా కాలం సంమృజ్య భూమికామ్ । సజ్జీకృతాసనా తిష్ఠేత్తస్యాజ్ఞాం ప్రతితత్పరా । । ౪౧ స్వయం ప్రక్షాలయేత్పాదావుత్థాప్య పరిచారికామ్ । తాలవృన్తాదికైః కుర్యాచ్ఛమస్వేదాపనోదనమ్ । । ౪౨ ఆహారస్నానపానాదౌ సస్పృహం యత్ర లక్షయేత్ । తదింగితజ్ఞా తత్త్వేన సిద్ధమస్మై నివేదయేత్ । । ౪౩ సపన్తీపతిబన్ధూనాం భర్తృచిత్తానుకూల్యతః । ప్రతిపత్తిం ప్రయుఞ్జీత స్వబన్ధూనాం న వై తథా । । ౪౪ తేషు చాత్మని చ జ్ఞాత్వా భర్తృచిత్తం ప్రసాదయేత్ । ప్రతిపత్తిం తథాప్యేషాం నాద్రియేత స్వబన్ధుషు । । ౪౫ అపి భర్తురభిప్రేతం నారీ తత్కులవాసినీ । సత్కారైర్నిజబన్ధూనాం తేన నోపైతి వాచ్యతామ్ । ।౪౬ పూజ్య ఏవ హి సమ్బన్ధః సర్వావస్థాసు యోషితామ్ । కస్తతోఽప్యుపకారాంశం లిప్సేత కులజః పుమాన్ । ।౪౭ సమ్పూజ్య స్వసుతాం తస్మై విధివత్ప్రతిపాద్యతే । తతోఽస్యా లిప్సతే నామ కిమకార్యమతః పరమ్ । । ౪౮ కన్యాం ప్రదాయ యైర్వృత్తిరాత్మనః పరికల్ప్యతే । దాసభణ్డనటాదీనాం మార్గోఽయం న మహాత్మనామ్ । ।౪౯ తస్మాత్స్త్రీబాంధవా నిత్యం ప్రీతిమాత్రైకసాధినీమ్ । ప్రతిపత్తిం సమాదద్యుః సమ్బన్ధిభ్యః ప్రసంగినీమ్ । 1.13.౫౦ తస్యా భర్తరి రక్షేత ప్రీతిం లోకే చ వాచ్యతామ్ । ఆత్మనోఽసత్ప్రవాదం చ చేష్టేరన్సాధువృత్తయః । । ౫౧ ఏవం విజ్ఞాయ సద్వృత్తం స్త్రీ వర్తేత తథా సదా । యేన తత్పరివర్గస్య భవేద్భర్తుశ్చ సమ్మతా । । ౫౨ ప్రియాపి సాధువృత్తాపి విఖ్యాతాభిజనాపి చ । జనాపవాదాత్సమ్ప్రాప సీతానర్థం సుదారుణమ్ । । ౫౩ సర్వస్యామిషభూతత్వాద్గుణదోషానభిజ్ఞతః । ప్రాయేణావినయౌచిత్యాత్స్త్రీణాం వృత్తం హి దుష్కరమ్ । । ౫౪ అగృహ్యత్వాన్మనోవృత్తేః ప్రాయః కపటదర్శనాత్ । నిరఙ్కుశత్వాల్లోకస్య నిర్వాచ్యా విరలాః స్త్రియః । । ౫౫ దైవయోగాదయోగత్వాద్వ్యవహారానభిజ్ఞతః । వాచ్యతాపత్తయో దృష్టాః స్త్రీణాం శుద్ధేఽపి చేతసి । । ౫౬ తాసాం దైవప్రతీకారో నోపభోగాదృతే భవేత్ । చారిత్రం లోకవృత్తం చ ఏతయోర్విదురౌషధమ్ । । ౫౭ హిందోలకాదిక్రీడాయాం ప్రసక్తాం తరుణీం నిశి । రమమాణాం విటైః సార్ధం విధవాం స్వైరచారిణీమ్ । । ౫౮ వృద్ధాదిభార్యాం ౧సజ్జాయాం యానగేయాదిసంగినీమ్ । కః శ్రద్దధ్యాత్సతీత్యేవం సాధ్వీమపి హి యోషితమ్ । । ౫౯ యౌ చాసామిఙ్గితాకారౌ సన్దిగ్ధార్థప్రసాధకౌ । తయోస్తత్త్వపరిజ్ఞానం విషయో యోగినాం౨ యది । । 1.13.౬౦ తస్మాద్యథోక్తమాచారమనుతిష్ఠేత్సుసంయతా । మిథ్యాలగ్నోప్యసద్వాదః కమ్పయత్యేవ తత్కులమ్ । । ౬౧ త్రికుల్యా వాచ్యతా రక్ష్యా ప్రతిష్ఠాప్యథ సన్తతిః । భర్తుస్త్రివర్గసిద్ధిశ్చ సాధ్యం తత్కులయోషితామ్ । । ౬౨ పాతయన్త్యేవ దౌఃశీల్యాదాత్మానం సకులత్రయమ్ । ఉద్ధరన్తి తదైవైతాః స్త్రియశ్చారిత్రభూషణాః । । ౬౩ భర్తృచిత్తానుకూలత్వం యాసాం శీలమవిచ్యుతమ్
స్త్రీ ధర్మం గురించి బ్రహ్మ చెప్పారు: ముందుగా, స్త్రీ తన పనులను చేయటానికి లేచి నిమగ్నమవాలి. ఆ తరువాతే సేవకులు చేసినట్టు తినడం, నిద్రించడం జరగాలి. భర్త ఇంట్లో లేనప్పుడు, ముఖ్యంగా అత్తగారూ, మామగారూ ఉన్నప్పుడు, ఎంత అవసరమైనా ఇంటి తలుపు దాటి బయటకు పోకూడదు. భర్తకు తెలియకుండా, రాత్రి చివరలోనో, తెల్లవారుఝామునో బయటకు వెళ్లకూడదు. ఇంట్లోని పనివారిని నెమ్మదిగా పిలిచి, వారికి తగిన పనులు అప్పగించాలి. భర్త లేచిన తర్వాత, అవసరమైన పనులన్నీ ఆలస్యం చేయకుండా శ్రద్ధగా చేయాలి. తన అలంకారాలూ, దుస్తులూ పక్కన పెట్టి, పనికిగల పనులు ముందుగా చేసి, తరువాత కాలానుసారంగా చేయవలసినవి చేయాలి. వంటగదిని బాగా శుభ్రంగా ఉంచాలి; పొయ్యి మొదలైనవి సరిగా అమర్చాలి; అన్ని పాత్రలు సిద్ధంగా ఉండాలి; గందరగోళం లేకుండా, స్పష్టంగా ఉండాలి. ఇంటి అంతర్గత విషయాలు బయటకు చెప్పకూడదు; పనులు విడదీసి చేయకుండా, భర్త నమ్మినవాళ్లతోనే వంటగదిని నడపాలి; రహస్యమైన ప్రదేశాలు లేకుండా చూడాలి. అక్కడ వంట పాత్రలను లోపల, బయట రెండింటినీ బాగా శుభ్రం చేయాలి; మలినాలు, మురికి మొదలైనవి శంఖపు పొడి, చెట్టు పొడి వంటివాటితో తొలగించాలి. రాత్రిపూట పాత్రలను మంటతో శుభ్రం చేయాలి; పగలు ఎండలో ఉంచాలి. పెరుగు పాత్రలు ఎప్పుడూ వేరుగా ఉంచాలి. బాగా మరిగిన పాలను ఎండలో ఉంచి, శుభ్రమైన పాత్రలో పెరుగు కలిపితే, మంచి పెరుగు అవుతుంది. నెయ్యి, పాలు మొదలైనవి శ్రద్ధగా తయారు చేసి, భర్తకు కావలసిన వంటను తానే పర్యవేక్షించాలి. ఏది భర్తకు ఇష్టమో, ఏది హవనం చేయదగినదో, ఆరు రుచుల్లో ఏది ఆరోగ్యకరమో, ఏది ఆరోగ్యానికి హానికరమో తెలుసుకొని, వాటిని తగినట్లు చేయాలి. ఎప్పుడూ ప్రేమ, గౌరవం, పరిశీలించిన ఆహారం వంటగదిలో సిద్ధం చేయాలి; నమ్మదగినవాళ్లను క్రమంగా పనులకు నియమించాలి. శత్రువులు, వారసులు, సంబంధం లేని వారు, కోపంగా ఉన్నవారు, భయపడేవారు, అవమానితులు, అపవాదం వచ్చినవారు—ఇలాంటి వారిని పనులకు పెట్టకూడదు. పదే పదే తన పర్యవేక్షణలో భర్తకు ఆహారం, పానీయం శ్రద్ధగా అందించాలి. వంట చేసి, చెమట తుడిచుకుని, తాను శుభ్రంగా తయారై, కొంత తాంబూలం, పువ్వు వంటివి కొద్దిగా తీసుకోవాలి. తగిన సమయంలో, వినయంగా, గౌరవంగా భర్తకు ఆహారం సమర్పించాలి. ఆరోగ్యం లేదా అనారోగ్యం ఉన్నప్పుడు, తెలిసినవారు చెప్పిన విధంగా అన్నీ ఆహారం, పానీయం అందించాలి. భర్త తక్కువవాడో, సమానవాడో, ఎక్కువవాడో ఎలా చూస్తాడో, అలాగే తాను కూడా చూడాలి. సహపత్నుల పిల్లలను తనవారిలా చూసుకోవాలి; సహపత్నులను అక్కాచెల్లెళ్లలా, వారి కోడళ్లను తన బంధువుల్లా చూడాలి. సహపత్నులకు తాను ముందు ఆహారం, దుస్తులు, తల నూనె, స్నానం, అలంకారం చేయించకూడదు; తనకూ చేయించుకోవద్దు. అనారోగ్యంగా ఉన్నవారికి, తనకూ, వారికీ, ఆధారంగా ఉన్నవారందరికీ మందులు, చికిత్స శ్రద్ధగా చేయించాలి. వారి దుఃఖంలో తాను కూడా దుఃఖించాలి; ఆనందంలో ఆనందించాలి; సేవకులు, బంధువులు, సహపత్నుల సుఖదుఃఖాలను సమానంగా పంచుకోవాలి. అవకాశం దొరికినప్పుడు రాత్రి నిద్రించాలి; క్రమంగా లేవాలి; అత్యవసరమైతే తప్ప భర్తను ఒంటరిగా పిలిచి చెప్పాలి. సహపత్నుల గురించి నిందించదగిన విషయాన్ని తానే భర్తకు చెప్పకూడదు; కానీ పెద్ద తప్పు జరిగితే, దాన్ని రహస్యంగా తెలియజేయాలి. దురదృష్టవశాత్తూ, పిల్లలు లేని సహపత్నిని, లేదా భర్త వదిలేసినవారిని, వారు తప్పు చేయకపోతే, ఓదార్చి, భర్తతో కలిపేలా చూడాలి. అలాగే, భర్త మాటలతో, శిక్షతో బాధించినవారిని, అవసరమైతే ఓదార్చాలి; లేకపోతే అది తప్పవుతుంది. తాను పిల్లలు లేనిదాన్ని, కాలం ఎక్కువ గడిచిందని భావిస్తే, సంతానం కోసం తగినది తానే సూచించాలి. భర్త చేయదలచిన మరేదైనా విషయం తెలిసినప్పుడు, తెలియనట్టు నటిస్తూ అది పూర్తయ్యేలా చూడాలి. భర్తకు వివాహకర్మలు శ్రద్ధగా చేసి, కొత్తగా వచ్చిన భార్యను ఎప్పుడూ చెల్లెల్లాగా చూడాలి. కొత్త కోడలికి సంబంధువులకు పూజలు, శుభకార్యాలు ఆనందంగా చేయాలి. అసూయ లేకుండా, తల్లి లాగా ఇంటిపనులు నేర్పాలి; స్థానిక ఆచారాలను తానే శ్రద్ధగా పాటించాలి. ఇలా భర్త మనసుకు అనుగుణంగా అన్ని పనులు చేయాలి; స్త్రీలకు భర్తే దేవుడు. స్త్రీలకు భర్తే పరమదైవం; బ్రాహ్మణులకు బ్రహ్మదేవతలు; ప్రజలకు రాజు దేవుడు. వీరి trivarga siddhi కి రెండు కారణాలు: భర్తకు అనుకూలత, అవ్యాజమైన స్వభావం. యవ్వనం, అందం, ఆభరణాలు కన్నా భర్తకు ప్రీతిపాత్రత ఎక్కువ; అది ఎప్పటికీ లాభదాయకం. వయస్సు, అందం ఉన్నవారు దురదృష్టవంతులుగా ఉండొచ్చు; అందం లేనివారు, వృద్ధులు భర్తకు ప్రీతిపాత్రులై ఉండొచ్చు. అందుకే, భర్తకు ప్రీతిపాత్రతే ప్రధానమైన అర్హత; అది లేకపోతే మిగతా గుణాలన్నీ వ్యర్థం. అందుకే, అన్ని విధాలా తాను అర్హురాలిగా తయారవ్వాలి; భర్త మనసు తెలుసుకోవడమే అన్ని పనులకు మూలం. భర్త ఇంటికి వచ్చినప్పుడు, సమయం తెలుసుకుని, నేల శుభ్రం చేసి, కూర్చోనిచోట సిద్ధంగా ఉండాలి; అతని ఆజ్ఞకు సిద్ధంగా ఉండాలి. తానే భర్త పాదాలు కడగాలి; పనివారిని లేపి, తాళపత్రం వంటివాటితో చెమట, దుమ్ము తుడవాలి. భర్తకు తినడం, స్నానం, తాగడం కావాలని సంకేతం కనిపిస్తే, వెంటనే సిద్ధంగా ఉన్నవి అందించాలి. భర్త బంధువులకు, స్నేహితులకు అతని మనసుకు అనుగుణంగా ప్రవర్తించాలి; తన బంధువులకు అంతగా చేయకూడదు. వారిలో, తనలో భర్త మనసు తెలుసుకుని, అతన్ని సంతోషపెట్టాలి; తన బంధువులకు అంతగా ప్రాముఖ్యత ఇవ్వకూడదు. భర్త కోరినా, తన బంధువులను గౌరవించడం వల్ల అపవాదం వస్తే, అలా చేయకూడదు. స్త్రీలు ఎప్పుడూ సంబంధాన్ని గౌరవించాలి; దానికి ప్రతిఫలం ఆశించే పురుషుడు ఎవడు? తన కుమార్తెను భర్తకు సమర్పించి గౌరవించిన తర్వాత, ఇంకేమీ ఆశించాల్సిన అవసరం లేదు. కుమార్తెను ఇచ్చి జీవనం సాగించేవారు దాసులు, నటులు లాంటి వారు; ఇది మంచివారి మార్గం కాదు. అందుకే, స్త్రీలు, వారి బంధువులు ఎప్పుడూ భర్త కుటుంబానికి ప్రేమ, మంచి ప్రవర్తన చూపాలి. భర్త ప్రేమను, తన పేరు ప్రతిష్టను కాపాడాలి; మంచి ప్రవర్తన కలవారు అపవాదం రాకుండా చూసుకోవాలి. మంచి ప్రవర్తన తెలుసుకుని, స్త్రీ ఎప్పుడూ భర్త కుటుంబానికి ఇష్టపడేలా ప్రవర్తించాలి. ఎంత ప్రియమైనా, ఎంత మంచి వృత్తి ఉన్నా, ఎంత గొప్ప కుటుంబమయినా, అపవాదం వల్ల సీతలా పెద్ద కష్టాన్ని పొందవచ్చు. నిజమైన గుణదోషాలు తెలియకపోవడం, నియమం, శిష్టాచారం లేకపోవడం వల్ల స్త్రీల ప్రవర్తన కష్టమే. మనసు పట్టుకోవడం కష్టం; మోసపూరితంగా కనిపించవచ్చు; ప్రజలు నియంత్రణ లేకుండా ప్రవర్తించేవారు; అపవాదం రాని స్త్రీలు అరుదు. దైవయోగం, అవకాశాల్లేకపోవడం, ప్రవర్తన తెలియకపోవడం వల్ల, మనసు శుద్ధిగా ఉన్నా, స్త్రీలకు అపవాదం రావచ్చు. వారికి దైవాన్ని తప్ప, ప్రవర్తన, పేరు ప్రతిష్టే ఔషధం. యువతులు ఊయల, ఆటల్లో మునిగిపోయి, రాత్రిళ్లు ప్రియులతో విహరిస్తే, విధవలు స్వేచ్ఛగా తిరిగితే, వృద్ధ భార్యలు, సహపత్నులు, వాహనాల్లో, పాటల్లో పాల్గొనేవారు—ఇలాంటి వారిని ఎవరు పటివ్రతగా నమ్ముతారు? అందుకే, మంచి స్త్రీ అయినా అనుమానం రావచ్చు. ఇలాంటి స్త్రీల సంకేతాలు, రూపాలు నిజంగా తెలుసుకోవడం యోగులకు మాత్రమే సాధ్యం. అందుకే, నియమంగా ప్రవర్తించాలి; అబద్ధ అపవాదం వచ్చినా కుటుంబాన్ని కదిలిస్తుంది. మూడు తరాల కుటుంబంలో పేరు ప్రతిష్టను కాపాడాలి; సంతానం స్థాపన, భర్త trivarga siddhi స్త్రీల చేత సాధించాలి. చెడు ప్రవర్తన వల్ల తాము, కుటుంబం నాశనం అవుతారు; మంచి ప్రవర్తన వల్ల వారిని పైకి తీసుకెళ్తారు.
పతిపరదేశవాసే స్త్రీణాం శృఙ్గారనిషేధః బ్రహ్మోవాచ ప్రేషితే మణ్డనం స్త్రీణాం పత్యౌ మఙ్గలమాత్రకమ్ । నిష్పాదనం చ యత్నేన తదారబ్ధస్య కర్మణః । । ౧ శయ్యాముపార్జనమర్థానాం వ్యయానాం పరిహాపణమ్ । । ౨ వ్రతోపవాసతాత్పర్యం తద్వార్తాపరిమార్గణమ్ । దైవజ్ఞేక్షణికప్రశ్నో దేవానాముపయాచనమ్ । । ౩ నిత్యం తస్యాగమాశంసా క్షేమార్థం దేవపూజనమ్ । న చాత్యుజ్జ్వలవేషత్వం న సదా తైలధారణమ్ । ।౪ జ్ఞాతివేశ్మ న గన్తవ్యం సకామగమనేన ౧ చ । గురూణామాజ్ఞయా యావద్భర్తురాప్తజనైః సహ । । ౫ తత్రాపి న చిరం తిష్ఠేత్స్నానాదీన్వాపి నాచరేత్ । యావదర్థం క్షణం స్థిత్వా తతః శీఘ్రం సమాచరేత్ । । ౬ ఆగతే ప్రకృతిస్థైవ కృత్వా తాత్కాలికం విధిమ్ । ముక్తప్రవాసనే పథ్యే స్నాతే భుక్తవతి ప్రియే । । ౭ ఆత్మానం సమలఙ్కృత్య సవిశేషం ముదాన్వితా । దేవపూజోపహారాదీన్దద్యాత్ప్రాగుపపాదితాన్ । । ౮ కనిష్ఠామాతృవజ్జ్యేష్ఠాం తదపత్యాని చాత్మవత్ । పశ్యేత్తత్పరివర్గం తు నిత్యం స్వపరివర్గవత్ । । ౯ తత్పురోనాసనే తిష్ఠేత్పతిం నామంత్రయేత చ । తదభిప్రాయతః కుర్యాత్ప్రవృత్తిం సర్వకర్మసు । । 1.14.౧౦ న సంసృజేత తద్ద్విష్టైః సఖ్యం కుర్వీత తత్ప్రియైః । జనమాప్తతమం తస్య సదాభర్తుశ్చ మానయేత్ । । ౧౧ పైతృకాత్సముపానీతం వసుసౌగంధికాదికమ్ । తస్మై నివేద్యాత్మతయా తదా తదుపయోజయేత్ । । ౧౨ సోపి తత్ప్రీతయే కించిదాదద్యాదల్పమూల్యకమ్ । సంగోప్య మాతృవత్స్థేయం తత్తథైవోపయోజయేత్ । । ౧౩ తత్ప్రీత్యర్థం గృహీతం యద్వైలక్ష్యాదినివృత్తయే । సవిశేషం ప్రసంగేన తస్యైతత్ప్రతిపాదయేత్
భర్త ఇంట్లో లేని సమయంలో స్త్రీ అలంకారం చేయడం శుభకార్యాలకే పరిమితం కావాలి. అప్పటివరకు ప్రారంభించిన పనులను శ్రద్ధగా పూర్తి చేయాలి; మంచం, సంపాదన, ఖర్చులను జాగ్రత్తగా చూసుకోవాలి. వ్రతాలు, ఉపవాసాలు నిష్ఠగా చేయాలి; వాటి గురించి తెలుసుకోవాలి; జ్యోతిష్కులు, దేవతలను సంప్రదించాలి. భర్త తిరిగి రావాలని ఆశిస్తూ, ఆయన క్షేమం కోసం దేవతలను పూజించాలి. ఎప్పుడూ అతిగా మెరిసే దుస్తులు ధరించకూడదు; నూనెను తరచూ రాయుకోకూడదు. బంధువుల ఇంటికి తన ఇష్టానుసారం వెళ్లకూడదు; పెద్దల అనుమతితో, భర్త నమ్మినవాళ్లతో మాత్రమే వెళ్లాలి. అక్కడ కూడా ఎక్కువసేపు ఉండకూడదు; స్నానం వంటివి చేయకూడదు; అవసరమైనంతసేపు ఉండి, వెంటనే తిరిగి రావాలి. భర్త తిరిగి వచ్చినప్పుడు, అప్పటి ఆచారాన్ని పాటించాలి. ప్రయాణం ముగించి, స్నానం చేసి, తినిన తర్వాత, సంతోషంగా, ప్రత్యేకంగా అలంకరించి, ముందే సిద్ధం చేసిన కానుకలు, పూజా వస్తువులు భర్తకు అందించాలి. పెద్ద భార్యను తల్లిలా, ఆమె పిల్లలను తన పిల్లలుగా చూడాలి; వారి కుటుంబాన్ని ఎప్పుడూ తన కుటుంబంలా చూడాలి. భర్త ఎదుట కూర్చుని, ఆయన పేరుతో సంభోదించి, ఆయన అభిప్రాయానికి అనుగుణంగా అన్ని పనులు చేయాలి. భర్తకు ఇష్టముకాని వారితో కలవకూడదు; ఆయనకు ఇష్టమైనవారితో స్నేహం చేయాలి; ఆయనకు అత్యంత సన్నిహితులను ఎప్పుడూ గౌరవించాలి. తండ్రిగారి ఇంటి నుంచి వచ్చిన ధనం, సుగంధ వస్తువులు భర్తకు సమర్పించి, ఆయన చెప్పినట్లు ఉపయోగించాలి. భర్త ఆనందం కోసం కొంత తాను ఉంచుకోవచ్చు; తల్లిలా దాచుకుని, ఆయన చెప్పినట్లు ఉపయోగించాలి. భర్త సంతోషం కోసం, లేదా సంకోచం పోవడానికి తీసుకున్నది, తగిన సమయంలో, ప్రత్యేకంగా ఆయనకు ఇవ్వాలి.
౧౫ తథా కల్పితనేపథ్యా భర్తుః పర్యాయవాసరే । హ్రియమాదయమానేవ౩ పతిం గచ్ఛేద్విసర్జితా । । ౧౬ గత్వా రహసి భర్తారం తత్కాలోచితసంభ్రమైః । తద్భావానుగతైస్తైస్తైః సవిశేషముపాచరేత్ । । ౧౭ ప్రతిబుధ్య తతః కాలే సవిశేషం త్రపాన్వితా । జ్యేష్ఠాయ వసతిం గచ్ఛేద్విశేషేణ తథా పునః । । ౧౮ అప్రాతికూల్యం జ్యేష్ఠాయా హితమన్యత్ర యోషితః । తతః శనైస్త్వవచ్ఛిద్య పతిం స్వవశమానయేత్ । । ౧౯ బహిష్పాకాదియోగేన చతుఃషష్ట్యా రహోగతమ్ । జ్యేష్ఠామతిశయానేవ భర్తారముపరఞ్జయేత్ । । 1.14.౨౦ ప్రాగల్భ్యం రహసి స్త్రీణాం లజ్జాధిక్యం తతోఽన్యదా । చిత్తజ్ఞానానువృత్తిశ్చ పత్యౌ సంసేవనం పరమ్ । । ౨౧ ఏవమారాధ్య భర్తారం గృహమాక్రమ్య చ క్రమాత్ । గౌరవం ప్రతిపత్తిం వా జ్యేష్ఠాదిషు న హాపయేత్ । । ౨౨ గృహవ్యాపారదానేషు పతిం గుఢం తధా వదేత్ । అధికుర్యాదనిచ్ఛన్తీ జ్యేష్ఠైవేనాం యథా బలాత్ । । ౨౩ సాపి విజ్ఞాయ భర్తారం కనిష్ఠాకృష్టమానసమ్ । విశ్రామం ప్రార్థయేదేనామధికుర్యాత్సుతామివ । । ౨౪ మత్వా భర్తురభిప్రేతం రక్షన్తీ నిజగౌరవమ్ । కృతం భర్త్రనుకూలం స్యాత్తదిష్టాయానుమోదయేత్ । । ౨౫ స్థానినో యదభిప్రేతం భృత్యైః కిం క్రియతేఽన్యథా । క్లిశ్యతే తత్ర మూఢాత్మా పరతన్త్రో వృథా జనః । । ౨౬ తస్మాత్సర్వాస్వవస్థాసు మనోవాక్కాయకర్మభిః । హితం స్వామ్యనుకూలత్వం నారీణాం తు విశేషతః । । ౨౭ సాపి జ్యేష్ఠాపతిం చైవ గృహతన్త్రం చ సర్వదా । సమావర్జ్య ౧ గుణైర్ధీరా ప్రాగవస్థాం న విస్మరేత్ । । ౨౮ న సౌభాగ్యమదం కుర్యాన్న చౌద్ధత్యాదివిక్రియామ్ । నితరామానతిం గచ్ఛేత్సదానార్యభయాదివ । । ౨౯ యథా యోగ్యతయా పత్యౌ సౌభాగ్యమభివర్ధతే । స్పర్ధయేచ్య కులస్త్రీణాం ప్రశ్రయోపాధికం తథా । । 1.14.౩౦ ఏవమారాధ్య భర్తారం తత్కార్యేష్వప్రమాదినీ । పూజ్యానాం పూజనే నిత్యం భృత్యానాం భరణేషు చ । । ౩౧ గుణానామర్జనే నిత్యం శీలవత్పరిరక్షణే । ప్రేత్య చేహ చ నిర్ద్వన్ద్వం సుఖమాప్నోత్యనుత్తమమ్ । । ౩౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీధర్మేషు సపత్నీకర్తవ్యవర్ణనం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః
భర్త మనసు ఇతర పనుల్లో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు, భార్య తన అలంకరణను సరిచేసుకొని, మర్యాదగా, నిగూఢంగా అతని దగ్గరకు వెళ్ళాలి. భర్తను ఒంటరిగా కలిసినప్పుడు, ఆ సమయానికి తగిన విధంగా, అతని మనసుకు అనుగుణంగా, ప్రేమతో సేవ చేయాలి. తర్వాత, మర్యాదతో, కొంత సంకోచంతో, పెద్దవారి ఇంటికి వెళ్ళాలి. పెద్దవారికి ఎటువంటి అపకారం చేయకుండా, ఇతర స్త్రీలకు కూడా మేలు చేయాలి. అలా చేస్తూ, భర్తను మెల్లగా తనవైపు తిప్పుకోవాలి. ఇంటి పనుల్లో, పెద్దవారిని మించిపోయేలా, భర్తను సంతోషపెట్టాలి. ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు ధైర్యంగా ఉండాలి, ఇతర సమయాల్లో మర్యాదతో ఉండాలి. భర్త మనసు ఎలా ఉందో గ్రహించి, తాను చేసే పనులు అతనికి అనుకూలంగా ఉండేలా చూసుకోవాలి. ఇంటిలో ఎవరి పనైనా, భర్తకు తెలియకుండా, మంచి కోసం చేస్తే తప్పు లేదు. ఇంటి వ్యవహారాల్లో, తనకు తక్కువగా అనిపించకుండా, ఎప్పుడూ గౌరవంగా ఉండాలి. తన అదృష్టాన్ని చూపిస్తూ, గర్వంగా ప్రవర్తించకూడదు. ఎప్పుడూ వినయంగా ఉండాలి. భర్తతో అనుబంధాన్ని పెంచుకుంటూ, ఇతర స్త్రీలకు కూడా గౌరవం చూపాలి. భర్తను సంతుష్టిపరిచే విధంగా, ఇంటి పనుల్లో అప్రమత్తంగా ఉండాలి. పెద్దవారిని, ఇంటి వ్యవహారాలను ఎప్పుడూ గౌరవించాలి. తన అదృష్టాన్ని, సౌభాగ్యాన్ని చూపిస్తూ, ఎప్పుడూ వినయంగా ఉండాలి. భర్తను ఆనందపరిచే విధంగా, ఇంటి పనుల్లో శ్రద్ధగా ఉండాలి. మంచి లక్షణాలతో, ఇంటిని బాగుపరిచే విధంగా, ఎప్పుడూ తన స్థితిని మరచిపోకూడదు. ఎప్పుడూ వినయంగా, భయంతో, మంచి పేరును సంపాదించాలి. భర్తతో అనుబంధాన్ని పెంచుకుంటూ, ఇతర స్త్రీలకు కూడా గౌరవం చూపాలి. మంచి లక్షణాలతో, ఇంటిని బాగుపరిచే విధంగా, ఎప్పుడూ తన స్థితిని మరచిపోకూడదు. భర్తను ఆనందపరిచే విధంగా, ఇంటి పనుల్లో శ్రద్ధగా ఉండాలి. మంచి లక్షణాలతో, ఇంటిని బాగుపరిచే విధంగా, ఎప్పుడూ తన స్థితిని మరచిపోకూడదు.
స్త్రీధర్మవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ దుర్భగా చ పునర్నిత్యముపవాసాదితత్పరా । బాహ్యేషు పతికృత్యేషు స్యాద్విశేషాభియోగినీ । । ౧ న ప్రశంసాం సపత్నీషు నిందాం చాపి తథాత్మని । అసూయాం భర్తురీర్ష్యాం వా ప్రణయం వాపి దర్శయేత్ । । ౨ మద్విధా యా హి బహ్వేతత్తచ్చాత్త్యంతికమశ్నుతే । యదస్యా యుష్మతో యాయాద్భార్యాశబ్దాభిధేయతామ్ । । ౩ న చ నిర్భూషణా తిష్ఠేన్న చాప్యుద్ధతభూషణా । నాన్యదా గంధమాల్యాది గ్రాహ్యం పత్యుపచారతః । । ౪ తన్న్యూనం సర్వశో గ్రాహ్యం వల్లభాయా విశేషతః । భూషణం గన్ధమాల్యం తు తావత్కాలమలక్షితమ్ । । ౫ సమ్బాధానాం ప్రదేశానాం నిత్యం స్వేదాదిమార్జనమ్ । దన్తనాసాదిపఙ్కానాం విగన్ధస్య చ శోధనమ్ । । ౬ నిమిత్తం భర్తురేతాసాం యత్కించిదభిలక్షయేత్ । నానేన వా తయోర్యత్నం విదధ్యాదఙ్గమార్జనే । । ౭ సర్వాసాం చ సపత్నీనాం సర్వత్రానుగతా భవేత్ । వైతసీం వృత్తిమాస్థాయ వల్లభాయా విశేషతః । । ౮ అన్యస్యా యదనుష్ఠేయం యన్న సీదేత్సమర్పితమ్ । భర్తుశ్చావిదితం యత్నాత్తత్కుర్యాదవిరోధి చేత్ । । ౯ కోశవస్త్రాన్నతామ్బూలగన్ధాపానౌషధాదికమ్ । తత్సర్వమనియుక్తానాం దోషవత్వాద్విరుధ్యతే । । 1.15.౧౦ యత్తు ముక్తమనుష్ఠేయం గహసమ్మార్జనాదికమ్ । స్త్రీణామనధికారేఽపి ప్రాయస్తద్విధిరుచ్యతే । । ౧౧ అభ్యఙ్గోద్వర్తనం స్నానం భోజనం మణ్డనాని చ । కుర్యాద్భర్తురపత్యానాం ధాత్రీకర్మాణి సాదరమ్ । । ౧౨ ఆత్మవత్తాన్యపత్యాని సాధయత్యనుయోగతః । స్వేనాప్యమీషాం విత్తేన విదధ్యాన్మణ్డనాదికమ్ । । ౧౩ భోగః స్వయమపత్యైర్వా స్త్రీవిత్తస్య పతిర్విధా । పూర్వే వయస్యభినన్ద్య పశ్చిమే చోపయోజనమ్ । । ౧౪ ఉభయోగస్తు వా మా వా కర్మజః పృథగేవ సః । సద్వృత్తే త్వధికాం ఖ్యాతిం కుర్వీత క్రియయా పునః । । ౧౫ న కాపి దుర్భగా నామ సుభగా నామ జాతితః । వ్యవహారాద్భవత్యేష నిర్దేశో రిపుమిత్రవత్ । । ౧౬ భర్తృచిత్తాపరిజ్ఞానాదననుష్ఠానతోఽపి వా। వృత్తైర్లోకవిరుద్ధైశ్చ యాన్తి దుర్భగతాం స్త్రియః । । ౧౭ ప్రానుకూల్యాన్మనోవృత్తైః పరోఽపి ప్రియతాం వ్రజేత్ । ప్రాతికూల్యాన్నిజోప్యాశు ప్రియః ప్రద్వేషతామియాత్ । । ౧౮ తస్మాత్సర్వాస్వవస్థాసు మనోవాక్కాయకర్మభిః । ప్రియం సమాచరేన్నిత్యం తచ్చితానువిధాయినీ । । ౧౯ యామన్యాం కామయేత్తాసాం తం తయా సంప్రయోజయేత్ । కుపితాం చ ప్రియాం కాఞ్చిద్యత్నాదస్మై ప్రసాదయేత్ । । 1.15.౨౦ తత్పాదపరిచర్యాయాం గోత్రసంవాహనే ౧ తథా । పీడనే శిరసశ్చైవ పరం కౌశలమభ్యసేత్ । । ౨౧ పీడనం మృదు మధ్యం చ గాత్రావస్థావిశేషతః । ముఖగాత్రాదిభిర్లిఙ్గైః ప్రయోజ్యం తత్సుఖావహమ్ । । ౨౨ బాహూరుకటిపృష్ఠేషు స్కంధే శిరసి పాదయోః । గాఢమర్దనమిచ్ఛన్తి ప్రాయోన్యత్రాపి మధ్యమమ్ । । ౨౩ నిర్మాంసేషు ప్రదేశేషు నాభిమూలేషు మర్మసు । హృద్గణ్డకకపోలాదావిచ్ఛన్తి మృదుమర్దనమ్ । । ౨౪ గాఢం జాగ్రదవస్థాయామర్ధసుప్తస్య మధ్యమమ్ । కిఞ్చిత్సపరిఘాతం చ మృదుసుప్తస్య నేతి వా । । ౨౫ విరుద్ధం సర్వగాత్రేషు౨ లోమవస్తు విశేషతః । ఉత్కణ్డూయత్యు సోద్ధర్షం స్నేహాక్తేషు చ మర్ద నమ్ । । ౨౬ స్పర్శాద్రోమాఞ్చజననం సనఖచ్ఛురితం శనైః । పులకోల్లేఖనోపేతం శిరఃకండూశ్చ పార్శ్వయోః । । ౨౭ తేషు తేషు చ గాత్రేషు తత్ప్రయోజ్యం తథాతథా । నిద్రాగమాయ తత్కాలే రాగసంధుక్షణాయ చ । । ౨౮ తిష్ఠతశ్చోపవిష్టస్య ౧ జాగ్రతః స్వపతోఽపి వా । సంవాహనం ప్రశంసంతి యదత్యర్థం సుఖావహమ్ । । ౨౯ నైష్పన్ద్యం పులకోద్భేదో గాత్రాణామక్షిమీలనమ్ । తత్ప్రదేశార్పణం కిఞ్చిద్బోధేద్వికృతిదర్శనమ్ । । 1.15.౩౦ ఊరూ మూలాదిదేశే చ తత్పాణిప్రతిపీడనమ్ । లక్షయేన్నిపుణా౨ యత్ర తత్రైవాధికమాచరేత్ । । ౩౧ ఏవమేవ యథోద్దిష్టం స్త్రీవృత్తం యానుతిష్ఠతి । పతిమారాధ్య సమ్పూర్ణ త్రివర్గం సాధిగచ్ఛతి
బ్రహ్మ దేవుడు ఇలా అన్నాడు: ఎప్పుడూ ఉపవాసాలు, ఇతర నియమాల్లో నిమగ్నమై, భర్త పనుల్లో శ్రద్ధగా ఉండే స్త్రీ, తన సహధర్మిణులను పొగడకూడదు, తానెప్పుడూ తక్కువగా మాట్లాడుకోకూడదు. భర్తపై అసూయ, ఈర్ష్య, అనవసర ప్రేమ చూపించకూడదు. ఇలాంటి లక్షణాలు ఉన్నవారే నిజంగా మంచి భార్యగా పిలవబడతారు. అలంకరణలో అతిగా లేకుండా, అలంకారాలు లేకుండా ఉండకూడదు. భర్త కోసం మాత్రమే గంధం, పుష్పాలు ధరించాలి. శరీర శుద్ధికి ఎప్పుడూ శ్రద్ధ పెట్టాలి. భర్త కోసం ఏదైనా అవసరం ఉంటే, దానికి తగిన విధంగా శ్రద్ధ వహించాలి. ఇంట్లోని ఇతర స్త్రీలతో స్నేహంగా, సహనంగా ఉండాలి. ఇతరులు చేసే పనుల్లో, భర్తకు తెలియకుండా మంచి కోసం చేస్తే తప్పు లేదు. ధనం, వస్త్రాలు, ఆహారం, తాంబూలం, గంధం, ఔషధాలు — ఇవన్నీ భర్త అనుమతి లేకుండా తీసుకోవద్దు. ఇంటి శుభ్రత, ఇతర పనుల్లో, స్త్రీలకు కూడా హక్కు ఉంది. స్నానం, అలంకరణ, భోజనం, పిల్లల సంరక్షణ — ఇవన్నీ భర్త, పిల్లల కోసం శ్రద్ధగా చేయాలి. తన పిల్లలతో పాటు, ఇతర పిల్లలను కూడా ప్రేమగా చూసుకోవాలి. తన సంపాదనతో కూడా అలంకరణ చేయవచ్చు. స్త్రీ ధనం భర్తకు చెందుతుంది. మంచి ప్రవర్తనతో, మంచి పేరు సంపాదించాలి. ఎవ్వరూ జన్మతో అదృష్టవంతులు, దురదృష్టవంతులు కారు. ప్రవర్తన, భర్త మనసు గ్రహించడంలో తప్పు చేస్తేనే దురదృష్టం వస్తుంది. భర్త మనసుకు అనుగుణంగా ప్రవర్తిస్తే, ఎవ్వరైనా ప్రియమైనవారవుతారు. అందుకే, ఎప్పుడూ మనసు, మాట, కర్మలతో భర్తకు అనుకూలంగా ప్రవర్తించాలి. భర్తకు ఇష్టమైనవారిని కలిపించాలి, కోపంగా ఉన్నవారిని శాంతింపజేయాలి. పాద సేవ, శరీర మర్దనలో నైపుణ్యం సాధించాలి. శరీర భాగాల ప్రకారం మర్దనం చేయాలి. మృదువుగా, మధ్యంగా, గట్టిగా — అవసరాన్ని బట్టి చేయాలి. ఎవరు ఇలా ప్రవర్తిస్తారో, వారు భర్తను సంతోషపరిచి, మూడు పురుషార్థాలను పొందుతారు.
ప్రతిపత్కల్పవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ ఇత్యుక్త్వా భగవాన్బ్రహ్మా స్త్రీలక్షణమశేషతః । సద్వృత్తం చ తథా స్త్రీణాం జగామ స నిజాలయమ్ । । ౧ ఋషయశ్చ తథా జగ్ముః స్వాని ధిష్ణ్యాన్యశేషతః । స్త్రీలక్షణం తథా వృత్తం శ్రుత్వా కృత్స్నం మహీపతే । । ౨ ఇత్థం లక్షణసమ్పన్నాం భార్యాం ప్రాప్య మహీపతే । కర్తవ్యం యద్గృహస్థేన తదిదానీం నిబోధ మే । । ౩ బైవాహికాగ్నౌ కుర్వీత గృహ్యం కర్మ యథావిధి । పఞ్చయజ్ఞవిధానం తు పక్తిం కుర్యాత్సదా గృహీ । ।౪ పఞ్చ సూనా గృహస్థస్య తేన స్వర్గం న గచ్ఛతి । కణ్డనీ పేషణీ చుల్లీ ఉదకుమ్భీః ప్రమార్జనీ । । ౫ ఆసాం క్రమేణ సర్వాసాం విశుద్ధ్యర్థం మనీషిభిః । పఞ్చోద్దిష్టా మహాయజ్ఞాః ప్రత్యహం గృహమేధినామ్ । । ౬ అధ్యాపనం బ్రహ్మయజ్ఞః పితృయజ్ఞశ్చ తర్పణమ్ । హోమో దైవో బలిర్భౌమస్తథాన్యోఽతిథిపూజనమ్ । ।౭ పఞ్చైతాన్యో మహాయజ్ఞాన్న హాపయతి శక్తితః । స గృహేఽపి వసన్నిత్యం సూనోదోర్షైర్న లిప్యతే । । ౮ దేవతాతిథిభృత్యానాం పితౄణామాత్మనశ్చ యః । న నిర్వపతి పఞ్చానాముచ్ఛ్వసన్న చ జీవతి । । ౯ శతానీక ఉవాచ యస్య నాస్తి గృహే త్వగ్నిః స మృతో నాత్ర సంశయః । న స పూజయితుం శక్తో దేవాదీన్బ్రాహ్మణోత్తమః । । 1.16.౧౦ నిరగ్నికస్య విప్రస్య కథం దేవాదయో ద్విజ. । ప్రీతాః స్యుః శాన్తయే తస్య పరం కౌతూహలం మమ । । ౧౧ సుమన్తురువాచ సాధు పృష్టోఽస్మి రాజేన్ద్ర శ్రూయతాం పరమం వచః। అనగ్నయస్తు యే విప్రాస్తేషాం శ్రేయోఽభిధీయతే । । ౧౨ వ్రతోపవాసనియమైర్నానాదానైస్తథా ౧ నృప । దేవాదయో భవన్త్యేవ ప్రీతాస్తేషాం న సంశయః । । ౧౩ విశేషాదుపవాసేన తిథౌ కిల మహీపతే । ప్రీతా దేవాదయస్తేషాం భవన్తి కురునన్దన । । ౧౪ శతానీక ఉవాచ భగవంస్త్వం తిథీన్బ్రూహి తిథీనాం చ విధిం హి మే । ప్రాశనం గృహ్యధర్మాంశ్చ ఉపవాసవిధీనపి । । ౧౫ ముచ్యేమ యేన పాపౌఘాత్త్వత్ప్రసాద్ద్విజోత్తమ । సంసారాచ్చాపి విప్రేన్ద్ర శ్రేయసే జగతస్తథా । । ౧౬ సుమన్తురువాచ శృణు కౌరవ కర్మాణి తిథిగుహ్యాశ్రితాని తు । శ్రుతాని ఘ్నన్తి పాపాని ఉపోషితఫలాని చ । । ౧౭ ప్రతిపది క్షీరప్రాశనం ద్వితీయాయాం లవణవర్జనమ్ । తృతీయాయాం తిలాన్నం ప్రాశ్నీయాచ్చతుర్థ్యాం క్షీరాశనశ్చ పఞ్చమ్యామ్ । । ఫలాశనః సదా షష్ఠ్యాం శాకాశనః సప్తమ్యాం బిల్వాహారోష్టమ్యాం తు । । ౧౮ పిష్టాశనో నవమ్యామనగ్నిపాకాహారో దశమ్యామేకాదశ్యాం ఘృతాహారో ద్వాదశ్యాం పాయసాహారః । త్రయోదశ్యాం గోమూత్రాహారశ్చతుర్దశ్యాం యవాన్నాహారః । । ౧౯ కుశోదకప్రాశనః పౌర్ణమాస్యాం హవిష్యాహారోఽమావాస్యాయామ్ । ఏష ప్రాశనవిధిస్తిథీనామేవ చానేన విధినా పక్షమేకం యో వర్తయతి । । 1.16.౨౦ సోఽశ్వమేధఫలం దశగుణఫలమవాప్నోతి । స్వర్గే మన్వన్తరాణి యావత్ప్రతివసతి । । ౨౧ ఉపగీయమానోప్సరోగన్ధర్వైర్మాసత్రయచతుష్టయమ్ । సోశ్వమేధరాజసూయానాం శతగుణమవాప్నోతి । । ౨౨ స్వర్గే ఉపగీయమానోప్సరోగన్ధర్వైశ్చతుర్యుగానాం దశశతీర్యావత్ప్రతివసతి । తథాష్టమాసపారణే రాజసూయాశ్వమేధాభ్యాం సహస్రగుణఫలమవాప్నోతి । । ౨౩ స్వర్గే చతుర్దశ మన్వతరాణి యావత్ప్రతివసతి । ఉపగీయమానోప్సరోగన్ధర్వైర్య ఏవం నియమమాస్థాయ వర్షమేకం వర్తయతి । । ౨౪ స సవితుర్లోకే కాలం మన్వన్తరం ప్రతివసతి । । ౨౫ య ఏవం నియమాన్రాజన్నాశ్వయుజనవమ్యాం మాఘమాసస్య సప్తమ్యాం వైశాఖతృతీయాయాం కార్తికపౌర్ణమాస్యాం తిథివ్రతాని గృదృణాతి బ్రహ్మచారీ గృహస్థో వనస్థో నారీ నరో వా శూద్రః ప్రయతమానసః దీర్ఘాయుష్యం సవితుః సాలోక్యం వ్రజతి।।౨౬ యైశ్చాపి పురా రాజన్ననేన విధినా ఏతాసు తిథిష్వన్యజన్మాన్తరే ఉపవాసవిధిః కృతః దానాని దత్తాని వివిధప్రకారాణి బ్రాహ్మణానాం తపస్విజనేషు వా । । ౨౭ త్రిరాత్రోపవాసినాం తీర్థయాత్రాతపోగురుమాతాపితృశుశ్రూశానిరతానాం తేషాం స్వర్గాదిభోగవాసనాదిహాగతానాం ఫలనిష్పత్తిచిహ్నాని మనుష్యలోకే ప్రత్యక్షత ఏవ దృశ్యన్తే । । ౨౮ హస్త్యశ్వయానయుగ్యధనరత్నకనకహిరణ్యకటకకేయూరగ్రైవేయకకటిసూత్రకర్ణాలఙ్కారముకుటవరవస్త్రవరనారీ-వరవిలేపనసురూపగుణదీర్ఘాయుషో విగతాధివ్యాధయో దానోపవాసరతానాం ఫలాన్యేతాని నృత్యగీత-వాదిత్రమఙ్గలపాఠకశబ్దైరిహాద్యాపి పుణ్యకృతో బోధ్యమానా దృశ్యన్త ఇతి । । ౨౯ తథాకృతోపవాసా అపి హి దృశ్యన్తే । । 1.16.౩౦ తథా అదత్తదానా అకృతపుణ్యాశ్చ ప్రత్యక్షత ఏవ దృశ్యన్తే । । ౩౧ తద్యథా కాణకుష్ఠిబధిరజడమూకవ్యఙ్గా రోగదారిద్ర్యోపసర్గవ్యాధిహతాయుషశ్చ దృశ్యంతేఽద్యాపి మానవాః । । ౩౨ శతానీక ఉవాచ ద్విజేన్ద్ర తిథయః ప్రోక్తాః సమాసేన త్వయా బుధ । విస్తరేణైవ మే భూయః ప్రబ్రూహి ద్విజసత్తమ । । ౩౩ రహస్యం యత్తిథీనాం తు దేవానాం చ విచేష్టితమ్ । యానీష్టాని చ దేవానాం భోజ్యాని నియమాస్తథా । । ౩౪ తాని మే వద ధర్మజ్ఞ యేన పూతో భవేన్వహమ్ । నిర్ద్వన్ద్వో హి యథా విప్ర లభే యాగఫలాని తు । । ౩౫ సుమన్తురువాచ రహస్యం యత్తిథీనాం చ భోజనం ఫలమేవ తు । యావచ్చ యేన నియమో విశేషాత్స్త్రీజనస్య చ । । ౩౬ ఏతత్తే సర్వమాఖ్యామో రహస్యం తన్నిబోధ మే । యన్మయా నోక్తపూర్వం హి కస్యచిత్సుప్రియస్య హి । । ౩౭ తత్తేఽహం సమ్ప్రవక్ష్యామి యస్య దేవస్య యా తిథిః । దేవతానాం రహస్యాని వ్రతాని నియమాస్తథా । । ౩౮ తాఞ్ఛృణుష్వ మహాబాహో గదతో మమ నారద । సృష్టిం పూర్వం వదిష్యామి సంక్షేపేణ తిథిం ప్రతి । । ౩౯ తమోభూతమిదం త్వాసీదలభ్యమవితర్కితమ్ । జగద్బ్రహ్మా సమాగత్యాసృజదాత్మానమాత్మనా । । 1.16.౪౦ సంభూతాత్మైవ ఆత్మాసావణ్డమధ్యాద్వినిఃసృతః । ఆత్మనైవాత్మనో హ్యణ్డం సృష్ట్వా స విభురాదితః । । ౪౧ బ్రహ్మా నారాయణాఖ్యోఽసౌ సృష్టిం కర్తుం సముద్యతః । తాభ్యాం సోణ్డకపాలాభ్యాం దివం భూమిం చ నిర్మమే । । ౪౨ దిశశ్చైవోపదిశశ్చైవ దేవాదీన్దానవాంస్తథా । తిథిం పూర్వామిమాం రాజంశ్చకారాథ విభుః స్వయమ్ । । ౪౩ తిథీనాం ప్రవరా యస్మాద్బ్రహ్మణా సముదాహృతా । ప్రతిపాదితా పరే పూర్వే ప్రతిపత్తేన తూచ్యతే । । ౪౪ అస్మాత్పదాత్తు తిథయో యస్మాత్త్వన్యాః ప్రకీర్తితాః । అస్యాన్తే కథయిష్యామి ఉపవాసవిధిం పరమ్ । । ౪౫ కార్త్తిక్యాం మాఘసప్తమ్యాం వైశాఖస్య యుగాదిషు । నియమోపవాసం ప్రథమం గ్రాహయేత విధానవిత్
సుమంతుడు ఇలా చెప్పాడు: బ్రహ్మ దేవుడు స్త్రీల లక్షణాలు, మంచి ప్రవర్తన గురించి వివరంగా చెప్పి తన లోకానికి వెళ్ళిపోయాడు. ఋషులు కూడా తమ తమ స్థలాలకు వెళ్ళారు. రాజా! ఇలా మంచి లక్షణాలు ఉన్న భార్యను పొందిన గృహస్థుడు ఏం చేయాలో ఇప్పుడు విను. వివాహాగ్నిలో విధిగా గృహకర్మలు చేయాలి. ఐదు యజ్ఞాలు ఎప్పుడూ చేయాలి. ఐదు సూనాలు — కండన, పేసన, చుల్లి, నీటి కుండ, శుభ్రత — ఇవి ఇంట్లో తప్పనిసరిగా ఉంటాయి. వీటి పవిత్రత కోసం ఐదు మహాయజ్ఞాలు ప్రతిరోజూ చేయాలి. బ్రహ్మయజ్ఞం, పితృయజ్ఞం, హోమం, భూతబలి, అతిథి పూజ — ఇవి ఐదు మహాయజ్ఞాలు. వీటిని శక్తి మేర చేయవలెను. దేవతలు, అతిథులు, సేవకులు, పితృదేవతలు, తనకు కూడా నిత్యం పూజ చేయాలి. ఇంట్లో అగ్ని లేకపోతే, ఆ ఇంటివాడు మృతుడే. అగ్ని లేని బ్రాహ్మణుడు దేవతలను సంతుష్టిపరచలేడు. అగ్ని లేని వారికి ఉపవాసాలు, దానాలు, నియమాలతో దేవతలు సంతోషిస్తారు. ముఖ్యంగా ఉపవాసంతో దేవతలు ప్రసన్నమవుతారు. రాజా! ప్రతి తిథికి తగిన విధంగా ఉపవాస నియమాలు పాటిస్తే, పాపాలు తొలగిపోతాయి. ప్రతి తిథికి తగిన ఆహారం తీసుకోవాలి. ఇలా ఒక పక్షం నియమంగా పాటిస్తే, అశ్వమేధయాగానికి పదింతల ఫలం లభిస్తుంది. మూడునాలుగు నెలలు ఇలా చేస్తే, రాయసూయ, అశ్వమేధాలకు వంద రెట్లు ఫలం లభిస్తుంది. ఏడాది పాటు నియమంగా చేస్తే, సూర్యలోకంలో మానవుడు నివసిస్తాడు. గత జన్మల్లో ఎవరు ఇలా ఉపవాసాలు, దానాలు, తపస్సు చేసారో, వారికి ఇహలోకంలోనే ఫలితాలు కనబడతాయి. మంచి పనులు చేసినవారికి ఐశ్వర్యం, ఆరోగ్యం, సౌభాగ్యం లభిస్తాయి. చెడు పనులు చేసినవారికి వ్యాధులు, దారిద్ర్యం, తక్కువ ఆయుష్షు కలుగుతాయి. అందుకే, ప్రతి ఒక్కరు నియమంగా తిథి వ్రతాలు పాటించాలి.