దీపాగ్నిః పావకో నామ గృహ్యాగ్నిర్ధరణీపతిః
దీపాగ్ని అనే అగ్ని గృహంలో ఉండే అగ్నిగా, భూమికి అధిపతిగా పరిగణించబడుతుంది.
ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే మధ్యమపర్వణి ప్రథమభాగేఽగ్నినామవర్ణనంనామ సప్తదశోఽధ్యాయః
ఈ విధంగా శ్రీ భవిష్య మహాపురాణంలో మధ్యమపర్వలో, మొదటి భాగంలో, అగ్నుల పేర్లను వివరించే పదిహేడవ అధ్యాయము ముగిసింది.
శ్రీ గణేశాయ నమః । । ఽ నమో భగవతే వాసుదేవాయ నారాయణం నమస్కృత్య నరం చైవ నరోత్తమమ్ । దేవీం సరస్వతీం చైవ తతో జయముదీరయేత్ । । ౧ జయతి పరాశరసూనుః సత్యవతీహృదయనన్దనో వ్యాసః । యస్యాస్యకమలగలితం వాఙ్మయమమృతం జగత్పిబతి । । ౨ మూకఙ్కరోతి వాచాలం పఙ్గు లఙ్ఘయతే గిరిమ్ । యత్కృపా తమహం వన్దే పరమానన్దమాధవమ్ । । ౩ పారాశర్యవచః సరోజమమలం గీతార్థగన్ధోత్కటం, నానాఖ్యానకకేసరం హరికథాసమ్బోధనాబోధితమ్ । లోకే సజ్జనషట్పదైరహరహః పేపీయమానం ముదా, భూయాద్భారతపఙ్కజం కలిమలప్రధ్వంసి నః శ్రేయసే । । ౪ యో గోశతం కనకశృఙ్గమయం దదాతి, విప్రాయ వేదవిదుషే చ బహుశ్రుతాయ । పుణ్యాం భవిష్యసుకథాం శృణుయాత్సమగ్రాం, పుణ్యం సమం భవతి తస్య చ తస్య చైవ । । ౫ కృత్వా పురాణాని పరాశరాత్మజః సర్వాణ్యనేకాని సుఖావహాని । తత్రాత్మసౌఖ్యాయ భవిష్యధర్మాన్ కలౌ యుగే భావి లిలేఖ సర్వమ్ । । ౬ తత్రాపి సర్వర్షివరప్రముఖ్యైః పరాశరాద్యైర్మునిభిః ప్రణీతాన్ । స్మృత్యుక్తధర్మాగమసంహితార్థాన్ వ్యాసః సమాసాదవదద్భవిష్యమ్ । । ౭ అల్పాయుషో లోకజనాన్సమీక్ష్య విద్యావిహీనాన్పశువత్సుచేష్టాన్ । తేషాం సుఖార్థం ప్రతిబోధనాయ వ్యాసః పురాణం ప్రథితం చకార । । ౮ జయతి భువనదీపో భాస్కరో లోకకర్త్తా, జయతి చ శితిదేహః శార్ఙ్గఃధన్వా మురారిః । । జయతి చ శశిమౌలీ రుద్రనామాభిధేయో, జయతి చ స తు దేవో భానుమాంశ్చిత్రభానుః । । ౧ శ్రియావృతం తు రాజానం శతానీకం మహాబలమ్ । అభిజగ్ముర్మహాత్మానః సర్వే ద్రష్టుం మహర్షయః । । ౨ భృగురత్రిర్వసిష్ఠశ్చ పులస్త్యః పులహః క్రతుః । పరాశరస్తథా వ్యాసః సుమన్తుర్జైమినిస్తథా । । ౩ మునిః పైలో యాజ్ఞవల్క్యో గౌతమస్తు మహాతపాః । భారద్వాజో మునిర్ధీమాంస్తథా నారదపర్వతౌ । । ౪ వైశమ్పాయనో మహాత్మా శౌనకశ్చ మహాతపాః । దక్షోఽఙ్గిరాస్తథా గర్గో గాలవశ్చ మహాతపాః । । ౫ తానాగతానృషీన్దృష్ట్వా శతానీకో మహీపతిః । విధివత్పూజయామాస అభిగమ్య మహామతిః । । ౬ పురోహితం పురస్కృత్య అర్ధ్యం గాం స్వాగతేన చ । పూజయిత్వా తతః సర్వాన్ప్రణమ్య శిరసా భృశమ్ । । ౭ సుఖాసీనాంస్తతో రాజా నిరాతఙ్కాన్ గతక్లమాన్ । ఉవాచ ప్రణతో భూత్వా బాహుముద్ధృత్య దక్షిణమ్ । । ౮ ఇదానీం సఫలం జన్మ మన్యేఽహం భువి సత్తమాః । ఆత్మనో ద్విజశార్దూలా! తథా కీర్తిర్యశో బలమ్ । । ౯ ధన్యోఽహం పుణ్యకర్మా చ యతో మాం ద్రష్టుమాగతాః । యేషాం స్మరణమాత్రేణ యుష్మాకం పూయతే నరః । । 1.1.౧౦ శ్రోతుమిచ్ఛామ్యహం కిఞ్చిద్ధర్మశాస్త్రమనుత్తమమ్ । ఆనృశంస్యం సమాశ్రిత్య కథయధ్వమ్ మహాబలాః! । । ౧౧ యేనాహం ధర్మశాస్త్రం తు శ్రుత్వా గచ్ఛే పరాం గతిమ్ । యథాగతో మమ పితా శ్రుత్వా వై భారతం పురా । । ౧౨ తథోక్తాస్తేన రాజ్ఞా వై బ్రాహ్మణాస్తే సమన్తతః । సమాగమ్య మిథస్తే తు విమృశ్య చ ౧ భృశమ్ తదా । । ౧౩ పూజయిత్వా తతో వ్యాసమిదం వచనమబ్రువన్ । వ్యాసం ప్రసాదయ విభో! ఏష తే కథయిష్యతి । । ౧౪ తిష్ఠత్యస్మిన్మహాబాహో! వయం వక్తుం న శక్నుమః । తిష్ఠమానే గురౌ శిష్యః కథం వక్తి మహామతే! । । ౧౫ ౨అయం గురుః సదాస్మాకం సాక్షాన్నారాయణస్తథా । కృపాలుశ్చ తథా చాయం తథా దివ్యవిధానవిత్ । । ౧౬ చతుర్ణామపి వర్ణానాం పావనాయ మహాత్మనామ్ । ధర్మశాస్త్రమనేనోక్తం ధర్మాద్యైః సుసమన్వితమ్ । । ౧౭ బిభేతి గహనాచ్ఛాస్త్రాల్లోకో వ్యాధిరివౌషధాత్ । భారతస్య చ విస్తారో మునినా వ్యాహృతః స్వయమ్ । । ౧౮ యథా స్వాదు చ పథ్యం చ దద్యాస్త్వం భిషగౌషధమ్ । తథా రమ్యం చ శాస్త్రం చ భారతం కృతవాన్మునిః । । ౧౯ ఆస్తిక్యారోహసోపానమేతద్భారతముచ్యతే । తచ్ఛ్రుత్వా స్వర్గనరకౌ లోకః సాక్షాదవేక్షతే । । 1.1.౨౦ దేవతాతీర్థతపసాం భారతాదేవ నిశ్చయః । న జన్యతే నాస్తికతా తస్య మీమాంసకైరపి । । ౨౧ విష్ణౌ ౧ దేవేషు వేదేషు గురుషు బ్రాహ్మణేషు చ । భక్తిర్భవతి కల్యాణీ భారతాదేవ ధీమతామ్ । । ౨౨ ధర్మార్థకామమోక్షాణాం భరతాత్సిద్ధిరేవ హి । అజిహ్మో భారతః పన్థా నిర్వాణపదగామినామ్ । । ౨౩ మోక్షధర్మార్థకామానాం ప్రపఞ్చో భారతే కృతః । అనిత్యతాపసన్తప్తా భవన్తి తస్య ముక్తయే । । ౨౪ విపత్తిం భారతాచ్ఛ్రుత్వా వృష్ణిపాణ్డవసమ్పదామ్ । దుఃఖావసానాద్రాజేన్ద్ర! పుణ్యం చ సంశ్రయేద్బుధః । । ౨౫ ఏవంవిధం భారతం వై ప్రోక్తం యేన మహాత్మనా । సోఽయం నారాయణః సాక్షాత్ వ్యాసరూపీ మహామునిః । । ౨౬ స తేషాం వచనం శ్రుత్వా ప్రతాపీ యో మహీపతిః । ప్రసాదయామాస మునిం వ్యాసం శాస్త్రవిశారదమ్ । । ౨౭ శతానీక ఉవాచ అఞ్జలిః శిరసా బ్రహ్మన్! కృతోఽయం పాదయోస్తవ । బ్రూహి మే ధర్మశాస్త్రం ౫ తు యేనా పూతతాం వ్రజే । । ౨౮ సముద్ధర భవాదస్మాత్కీర్తయిత్వా కథాం శుభామ్ । యథా మమ పితా పూర్వం కీర్తయిత్వా తు భారతమ్ । । ౨౯ వ్యాస ఉవాచ తస్యైతద్వచనం శ్రుత్వా వ్యాసో వచనమబ్రవీత్ । ఏష శిష్యః సుమన్తుర్మే కథయిష్యతి తే ప్రభో! । । 1.1.౩౦ యదిచ్ఛసి మహాబాహో! ప్రీతిదం చాద్భుతం శుభమ్ । శ్రవ్యం భరతశార్దూల! సర్వపాపభయాపహమ్ । । ౩౧ యథా వైశమ్పాయనేన పురా ప్రోక్తం పితుస్తవ । మహాభారతవ్యాఖ్యానం బ్రహ్మహత్యావ్యపోహనమ్ । । ౩౨ అథ తమృషయః సర్వే రాజానమిదమబ్రువన్ । సాధు ప్రోక్తం మహాబాహో! వ్యాసేనామితబుద్ధినా । । ౩౩ సుమన్తుం పృచ్ఛ రాజర్షే! సర్వశాస్త్రవిశారదమ్ । అస్మాకమపి రాజేన్ద్ర! శ్రవణే జాయతే మతిః । అథ వ్యాసో మహాతేజాః సుమన్తుమృషిమబ్రవీత్ । । ౩౪ కథయాస్మై కథాస్తాత! యాః శ్రుత్వా మోదతే నృపః । భారతాదికథానాం తు యత్రాస్య రమతే మనః । । ౩౫ అసావపి మహాతేజాః శ్రుత్వా భావం మహామతేః । వ్యాసస్య ద్విజశార్దూల! ఋషీణాం చాపి సర్వశః । । ౩౬ చకార వక్తుం స మనస్తస్మై రాజ్ఞే మహామతిః । వ్యాసస్య శాసనాద్విప్ర! ఋషీణాం చైవ సర్వశః । । ౩౭ అథ రాజా మహాతేజా ఆజమీఢో ద్విజోత్తమమ్ । ప్రణమ్య శిరసాత్యర్థం ప్రవక్తుముపచక్రమే । । ౩౮ శతానీక ఉవాచ పుణ్యాఖ్యానం మమ బ్రహ్మన్! పావనాయ ప్రకీర్తయ । శ్రుత్వా యద్బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠ! ముచ్యేఽహం సర్వపాతకాత్ । । ౩౯ సుమన్తురువాచ నానావిధాని శాస్త్రాణి సన్తి పుష్పాని భారత । యాని శ్రుత్వా నరో రాజన్! ముచ్యతే సర్వకిల్బిషైః । । 1.1.౪౦ కిమిచ్ఛసి మహాబాహో! శ్రోతుం యత్త్వాం బ్రవీమి వై । భారతాదికథానాం తు యాసు ధర్మాదయః స్థితాః । । ౪౧ శతానీక ఉవాచ మతాని కాని విప్రేన్ద్ర ౧! ధర్మశాస్త్రాణి సువ్రత! । యాని శ్రుత్వా నరో విప్ర! ముచ్యతే సర్వకిల్బిషైః । । ౪౨ సుమన్తురువాచ శ్రూయన్తాం ధర్మశాస్త్రాణి మనుర్విష్ణుర్యమోఽఙ్గిరాః । వసిష్ఠదక్షసంవర్తశాతాతపపరాశరాః । । ౪౩ ఆపస్తమ్బోఽథ ఉశనా కాత్యాయనబృహస్పతీ । గౌతమఃశఙ్ఖలిఖితౌ హారీతోఽత్రిరథాపి వా । । ౪౪ ఏతాని ధర్మశాస్త్రాణి శ్రుత్వా జ్ఞాత్వా చ భారత! । వృన్దారకపురం గత్వా మోదతే నాత్ర సంశయః । । ౪౫ శతానీక ఉవాచ యాన్యేతాని త్వయోక్తాని ధర్మశాస్త్రాణి సువ్రత! । నేచ్ఛామి శ్రోతుం విప్రేన్ద్ర! ౩ శ్రుతాన్యేతాని హి ద్విజ! । । ౪౬ త్రయాణామపి వర్ణానాం ప్రోక్తానామపి పణ్డితైః । శ్రేయసే న తు శూద్రాణాం తత్ర మే వచనం శృణు । । ౪౭ చతుర్ణామిహ వర్ణానాం శ్రేయసే యాని సువ్రత! । భవన్తి ద్విజశార్దూల! శ్రుతాని భువనత్రయే । । ౪౮ విశేషతశ్చతుర్థస్య వర్ణస్య ద్విజసత్తమ! । । ౪౯ బ్రాహ్మణాదిషు వర్ణేషు త్రిషు వేదాః ప్రకల్పితాః । మన్వాదీని చ శాస్త్రాణి తథాఙ్గాని సమన్తతః । । 1.1.౫౦ శూద్రాశ్చైవ భృశం దీనాః ప్రతిభాన్తి ద్విజప్రభో । ధర్మార్థకామమోక్షస్య శస్తాః స్యురవనే కథమ్ । । ౫౧ ఆగమేన విహీనా హి అహో కష్టం మతం మమ్ । కశ్చైషామాగమః ప్రోక్తః పురా ద్విజమనీషిభిః । । త్రివర్గప్రాప్తయే బ్రహ్మఞ్ఛ్రేయసే చ తథోభయోః । । ౫౨ సుమన్తురువాచ సాధు సాధు మహాబాహో! శృణు మే పరమం వచః । చతుర్ణామపి వర్ణానాం యాని ప్రోక్తాని శ్రేయసే । । ౫౩ ధర్మశాస్త్రాణి ౧ రాజేన్ద్ర! శృణు తాని నృపోత్తమ । విశేషతశ్చ శూద్రాణాం పావనాని మనీషిభిః । । ౫౪ అష్టాదశపురాణాని చరితం రాఘవస్య చ । రామస్య కురుశార్దూల! ధర్మకామార్థసిద్ధయే । । ౫౫ తథోక్తం భారతం వీర! పారాశర్యేణ ధీమతా । వేదార్థసకలం యోజ్య౩ ధర్మశాస్త్రాణి చ ప్రభో! । । ౫౬ కృపాలునా కృతం శాస్త్రం చతుర్ణామిహ శ్రేయసే । వర్ణానాం భవమగ్నానాం కృతం పోతో హ్యనుత్తమమ్ । । ౫౭ అష్టాదశపురాణాని అష్టౌ వ్యాకరణాని చ । జ్ఞాత్వా సత్యవతీసూనుశ్చక్రే భారతసంహితామ్ । । ౫౮ యాం శ్రుత్వా పురుషో రాజన్! ముచ్యతే బ్రహ్మహత్యయా । ప్రథమం ప్రోచ్యతే బ్రాహ్మం ద్వితీయం చైన్ద్రముచ్యతే । । ౫౯ యామ్యం ప్రోక్తం తతో రౌద్రం వాయవ్యం వారుణం తథా । సావిత్రం చ తథా ప్రోక్తమష్టమం వైష్ణవం తథా । । 1.1.౬౦ ఏతాని వ్యాకరణాని పురాణాని నిబోధ మే । బ్రాహ్మం పాద్మం వైష్ణవం చ శైవం భాగవతం తథా । । ౬౧ తథాన్యన్నారదీయం చ మార్కణ్డేయం చ సప్తమమ్ । ఆగ్నేయమష్టమం వీర భవిష్యం నవమం స్మృతమ్ । । ౬౨ దశమం బ్రహ్మవైవర్త్తం లైఙ్గమేకాదశం స్మృతమ్ । వారాహం ద్వాదశం ప్రోక్తం స్కాన్దం చైవ త్రయోదశమ్ । । ౬౩ చతుర్దశం వామనం చ కౌర్మం పఞ్చదశం స్మృతమ్ । మాత్స్యం చ గారుడం చైవ బ్రహ్మాణ్డం చ తతః పరమ్ । । ౬౪ ఏతాని కురుశార్దూల ధర్మశాస్త్రాణి పణ్డితైః । సాధారణాని ప్రోక్తాని వర్ణానాం శ్రేయసే సదా । । ౬౫ చతుర్ణామిహ రాజేన్ద్ర శ్రోతుమర్హాణి సువ్రత । కిమిచ్ఛసి మహాబాహో శ్రోతుమేషాం నృపోత్తమ । । ౬౬ శతానీక ఉవాచ భారతం తు శ్రుతం విప్ర తాతస్యాఙ్కగతేన తు । రామస్య చరితం చాపి శ్రుతం బ్రహ్మన్సమన్తతః । । ౬౭ పురాణాని చ విప్రేన్ద్ర భవిష్యం న తు సువ్రత । పురాణం వద విప్రేన్ద్ర! భవిష్యం కౌతుకం హి మే । । ౬౮ సుమన్తురువాచ సాధు సాధు మహాబాహో సాధు పృష్టోఽస్మి ౪ మానద । శృణు మే వదతో రాజన్ పురాణం నవమం మహత్ । । ౬౯ యచ్ఛ్రుత్వా సర్వపాపేభ్యో ముచ్యతే మానవో నృప । అశ్వమేధఫలం ప్రాప్య గచ్ఛేద్ భానౌ న సంశయః । । 1.1.౭౦ ఇదం తు బ్రహ్మణా ప్రోక్తం ధర్మశాస్త్రమనుత్తమమ్ । విదుషా బ్రాహ్మణేనేదమధ్యేతవ్యం ప్రయత్నతః
శ్రీ గణేశాయ నమః. భగవంతుడు వాసుదేవునికి నమస్కారం. నారాయణునికి, ఉత్తమ పురుషునికి, దేవీ సరస్వతికి నమస్కరించి, విజయాన్ని కోరాలి.
౭౧ శిష్యేభ్యశ్చైవ వక్తవ్యం చాతుర్వర్ణ్యేభ్య ఏవ హి । అధ్యేతవ్యం న చాన్యేన బ్రాహ్మణం క్షత్రియం వినా । । శ్రోతవ్యమేవ శూద్రేణ నాధ్యేతవ్యం కదాచన
ఈ ధర్మశాస్త్రాన్ని నాలుగు వర్ణాల వారికి మాత్రమే చదవాలని, బ్రాహ్మణుడు క్షత్రియుడిని లేకుండా చదవకూడదని, శూద్రుడు మాత్రం ఎప్పుడూ చదవకూడదని శిష్యులకు చెప్పాలి.
౧౦౫ తచ్ఛ్రుత్వా పురుషో భక్త్యా ఇదం ఫలమవాప్నుయాత్ । ఋద్ధిర్వృద్ధిస్తథా శ్రీశ్చ భవన్తి తస్య నిశ్చితమ్ । । ౧౦౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహమే పర్వణి కథాప్రస్తావనే ప్రథమోఽధ్యాయః
ఈ పురాణాన్ని భక్తితో వినినవాడు, ధన, వృద్ధి, శ్రీ, కీర్తి లభిస్తాయి.
అథ ద్వితీయోఽధ్యాయః సృష్టివర్ణనం పురాణానాం బ్రహ్మపఞ్చమాస్యాదుత్పత్తివర్ణనఞ్చ సుమన్తురువాచ శృణుష్వేదం మహాబాహో పురాణం పఞ్చలక్షణమ్ । యచ్ఛ్రుత్వా ముచ్యతే రాజన్పురుషో బ్రహ్మహత్యయా । । ౧ పర్వాణి చాత్ర వై పఞ్చ కీర్తితాని స్వయమ్భువా । ప్రథమం కథ్యతే బ్రాహ్మం ద్వితీయం వైష్ణవం స్మృతమ్ । । ౨ తృతీయం శైవమాఖ్యాతం చతుర్థం త్వాష్ట్రముచ్యతే । పఞ్చమం ప్రతిసర్గాఖ్యం సర్వలోకైః సుపూజితమ్ । । ౩ ఏతాని తాత పర్వాణి లక్షణాని నిబోధ మే । సర్గశ్చ ప్రతిసర్గశ్చ వంశో మన్వన్తరాణి చ । । ౪ వంశానుచరితం చైవ పురాణం పఞ్చలక్షణమ్ । చతుర్దశభిర్విద్యాభిర్భూషితం కురునన్దన । । ౫ అఙ్గాని చతురో వేదా మీమాంసా న్యాయవిస్తరః । పురాణం ధర్మశాస్త్రం చ విద్యా హ్యేతాశ్చతుర్దశ । । ౬ ఆయుర్వేదో ధనుర్వేదో గాన్ధర్వశ్చైవ తే త్రయః । అర్థశాస్త్రం చతుర్థం తు విద్యా హ్యష్టాదశైవ తాః । । ౭ ప్రథమం కథ్యతే సర్గో భూతానామిహ సర్వశః । యచ్ఛ్రుత్వా పాపనిర్ముక్తో యాతి శాన్తిమనుత్తమామ్ । । ౮ జగదాసీత్పురా తాత తమోభూతమలక్షణమ్ । అవిజ్ఞేయమతర్క్యం చ ప్రసుప్తమివ సర్వశః । । ౯ తతః స భగవానీశో హ్యవ్యక్తో వ్యఞ్జయన్నిదమ్ । మహాభూతాని వృత్తౌజాః ప్రోత్థితస్తమనాశనః
ఇప్పుడు రెండవ అధ్యాయము ప్రారంభమైంది. సృష్టి మరియు పురాణాల లక్షణాలను వివరించబడుతుంది.
1.2.౧౦ యోఽసావతీన్ద్రియోఽగ్రాహ్యః సూక్ష్మోఽవ్యక్తః సనాతనః । సర్వభూతమయోఽచిన్త్యః స ఏష స్వయముత్థితః । । ౧౧ యోఽసౌ షడ్వింశకో లోకే తథా యః పురుషోత్తమః । భాస్కరశ్చ మహాబాహో పరం బ్రహ్మ చ కథ్యతే । । ౧౨ సోఽభిధ్యాయ శరీరాత్స్వాత్సిసృక్షుర్వివిధాః ప్రజాః । అత ఏవ ససర్జాదౌ తాసు వీర్యమవాసృజత్ । । ౧౩ యస్మాదుత్పద్యతే సర్వం సదేవాసురమానుషమ్ । బీజం శుక్రం తథా రేత ఉగ్రం వీర్యం చ కథ్యతే । । ౧౪ వీర్యస్యైతాని నామాని కథితాని స్వయమ్భువా । తదణ్డమభవద్ధైమం జ్వాలామాలాకులం విభో । । ౧౫ యస్మిఞ్జజ్ఞే స్వయం బ్రహ్మా సర్వలోకపితామహః । సురజ్యేష్ఠశ్చతుర్వక్త్రః పరమేష్ఠీ పితామహః । । ౧౬ క్షేత్రజ్ఞః పురుషో వేధాః శమ్భుర్నారాయణస్తథా । పర్యాయవాచకైః శబ్దైరేవ బ్రహ్మా ప్రకీర్త్యతే । । ౧౭ సదా మనీషిభిస్తాత విరఞ్చిః కఞ్జజస్తథా
శాశ్వతమైన, సూక్ష్మమైన, అందరికీ అందని, అన్ని భూతాలకు మూలమైన పరబ్రహ్మను ఈ లోకంలో సూర్యుడు, పురుషోత్తముడు, భాస్కరుడు అని కూడా పిలుస్తారు.
అథ తృతీయోఽధ్యాయః గర్భాధానాదారభ్య సమాసాత్సర్వసంస్కారవర్ణనమాచమనాదివిధివర్ణనఞ్చ శతానీక ఉవాచ జాతకర్మాదిసంస్కారాన్వర్ణానామనుపూర్వశః । ఆశ్రమాణాం చ మే ధర్మం కథయస్వ ద్విజోత్తమ । । ౧ సుమన్తురువాచ గర్భాధానం పుంసవనం సీమన్తోన్నయనం తథా । జాతకర్మాన్నప్రాశశ్చ చూడామౌఞ్జీనిబన్ధనమ్ । । ౨ బైజికం గార్భికం చైనో ద్విజానామపమృజ్యతే । స్వాధ్యాయేన వ్రతైర్హోమైస్త్రైవిద్యేనేజ్యయా శ్రుతైః । । ౩ మహాయజ్ఞైశ్చ బ్రాహ్మీయం యజ్ఞైశ్చ క్రియతే తనుః । శృణుష్వైకమనా రాజన్యథా సా క్రియతే తనుః । । ౪ ప్రాఙ్నాభికర్తనాత్పుంసో జాతకర్మ విధీయతే । మన్త్రవత్ప్రాశనం చాస్య హిరణ్యమధుసర్పిషామ్ । । ౫ నామధేయం దశమ్యాం తు కేచిదిచ్ఛన్తి పార్థివ । ద్వాదశ్యామపరే రాజన్మాసి పూర్ణే తథా పరే । । ౬ అష్టాదశేఽహని తథాఽన్యే వదన్తి మనీషిణః । పుణ్యే తిథౌ ముహూర్తే చ నక్షత్రే చ గుణాన్వితే । । ౭ మఙ్గల్యం తాత విప్రస్య శివశర్మేతి పార్థివ । రాజన్యస్య విశిష్టం ౧ తు ఇన్దువర్మేతి కథ్యతే
రాజు శుద్ధమైన హృదయంతో, అపవిత్రమైన ఆలోచనలు, చర్యలు లేకుండా కర్మలు చేయాలి.
వైశ్యస్య ధనసంయుక్తం శూద్రస్య చ జుగుప్సితమ్ । ధనవర్ధనేతి వైశ్యస్య సర్వదాసేతి హీనజే । । ౯ మనునా చ తథా ప్రోక్తం నామ్నో లక్షణముత్తమమ్ । శర్మవద్బ్రాహ్మణస్య స్యాద్రాజ్ఞో రక్షాసమన్వితమ్ । । 1.3.౧౦ వైశ్యస్య పుష్టిసంయుక్తం శూద్రస్య ప్రేష్యసంయుతమ్ । స్త్రీణాం సుఖోద్యమక్రూరం విస్పష్టార్థమనోరమమ్ । । ౧౧ మఙ్గల్యం దీర్ఘవర్ణాన్తమాశీర్వాదాభిధానవత్ । ద్వాదశేఽహని రాజేన్ద్ర శిశోర్నిష్కమణం గృహాత్ । । ౧౨ చతుర్థే మాసి కర్త్తవ్యం తథాన్యేషాం మతం విభో । షష్ఠేఽన్నప్రాశనం మాసి యథేష్టం మఙ్గలం కులే । । ౧౩ చూడాకర్మ ద్విజాతీనాం సర్వేషామనుపూర్వశః । ప్రథమేఽబ్దే తృతీయే వా కర్తవ్యం కురునన్దన । । ౧౪ గర్భాష్టమేఽబ్దే కుర్వీత బ్రాహ్మణస్యోపనాయనమ్ । గర్భాదేకాదశే రాజన్క్షత్రియస్య వినిర్దిశేత్ । । ౧౫ ద్వాదశేఽబ్దేఽపి గర్భాత్తు వైశ్యస్య వ్రతమాదిశేత్ । బ్రహ్మవర్చసకామేన కార్యం విప్రస్య పఞ్చమే । । ౧౬ బలార్థినా తథా రాజ్ఞః షష్ఠే ఽబ్దే కార్యమేవ హి । అర్థకామేన వైశ్యస్య అష్టమే కురునన్దన । । ౧౭ ఆషోడశాద్బ్రాహ్మణస్య సావిత్రీ నాతివర్తతే । ద్వావింశతేః క్షత్రబన్ధోరాచతుర్వింశతేర్విశః । । ౧౮ అత ఊర్ధ్వం తు యే రాజన్యథాకాలమసంస్కృతాః । సావిత్రీపతితా వ్రాత్యా వ్రాత్యస్తోమాదృతే ౩ క్రతోః । । ౧౯ న చాప్యేభిరపూతైస్తు ఆపద్యపి హి కర్హిచిత్ । బ్రాహ్మం యౌనం చ సమ్బన్ధమాచరేద్బ్రాహ్మణైః సహ । । 1.3.౨౦ భవన్తి రాజంశ్చర్మాణి వ్రతినాం త్రివిధాని చ । కార్ష్ణరౌరవవాస్తాని బ్రహ్మక్షత్రవిశాం నృప । । ౨౧ వశీరంశ్చానుపూర్వ్యేణ వస్త్రాణి వివిధాని తు । బ్రహ్మక్షత్రవిశో రాజఞ్ఛాణక్షౌమాదికాని చ । । ౨౨ మౌఞ్జీ త్రివృత్సమా శ్లక్ష్ణా కార్యా విప్రస్య మేఖలా । క్షత్రియస్య చ మౌర్వీజ్యా వైశ్యస్య శణతాన్తవీ । । ౨౩ ముఞ్జాలాభే తు కర్తవ్యా కుశాశ్మన్తకబల్వజైః । త్రివృత్తా గ్రన్థినైకేన త్రిభిః పఞ్చభిరేవ చ । । ౨౪ కార్పాసముపవీతం స్యాద్విప్రస్యోర్ధ్వవృతం త్రివృత్ । శణసూత్రమయం రాజ్ఞో వైశ్యస్యావికసౌత్రికమ్ । । ౨౫ పుష్కరాణి తథా చైషాం భవన్తి త్రివిధాని తు । బ్రహ్మణో బైల్వపాలాశౌ తృతీయం ప్లక్షజం నృప । । ౨౬ వాటఖాదిరౌ క్షత్రియస్తు తథాన్యం వేతసోద్భవమ్ । పైలవోదుమ్బరౌ వైశ్యస్తథాశ్వత్థజమేవ హి । । ౨౭ దణ్డానేతాన్మహాబాహో ధర్మతోఽర్హన్తి ధారితుమ్ । కేశాన్తికో బ్రాహ్మణస్య దణ్డః కార్యః ప్రమాణతః । । ౨౮ లలాటసమ్మితో రాజ్ఞః స్యాత్తు నాసాన్తికో విశః । ఋజవస్తే తూ సర్వే స్యుర్బ్రాహ్మణాః సౌమ్యదర్శనాః । । ౨౯ అనుద్వేగకరా నౄణాం సత్వచో నాగ్నిదూషితాః । ప్రగృహ్య చేప్సితం దణ్డముపస్థాయ చ భాస్కరమ్ । । 1.3.౩౦ సమ్యగ్గురుం తథా పూజ్య చరేద్భైక్ష్యం యథావిధి । భవత్పూర్వం చరేద్భైక్ష్యముపనీతో ద్విజోత్తమః । । ౩౧ భవన్మధ్యం తు రాజన్యో వైశ్యస్య భవదుత్తరమ్ । మాతరం వా స్వసారం వా మాతుర్వా భగినీం నిజామ్ । । ౩౨ భిక్షేత భైక్ష్యం ప్రథమం యా చైనం నావమానయేత్ । సువర్ణం రజతం చాన్నం సా పాత్రేఽస్య వినిర్దిశేత్ । । ౩౩ సమాహృత్య తతో భైక్ష్యం యావదర్థమమాయయా । నివేద్య గురవేఽశ్నీయాదాచమ్య ప్రాఙ్ముఖః శుచిః । । ౩౪ ఆయుష్యం ప్రాఙ్ముఖో భుఙ్క్తే యశస్యం దక్షిణాముఖః । శ్రియం ప్రత్యఙ్ముఖో భుఙ్క్తే ఋతం ౧ భుఙ్క్తే ఉదఙ్ముఖః । । ౩౫ ఉపస్పృశ్య ద్విజో రాజన్నన్నమద్యాత్సమాహితః । భుక్త్వా చోపస్పృశేత్సమ్యగద్భిః ఖాని చ సంస్పృశేత్ । । ౩౬ తథాన్నం పూజయేన్నిత్యమద్యాచ్చైతదకుత్సయన్ । దర్శనాత్తస్య హష్యేద్వై ప్రసీదేచ్చాపి భారత। । ౩౭ అభినన్ద్య తతోఽశ్నీయాదిత్యేవం మనురబ్రవీత్ । పూజితం త్వశనం నిత్యం బలమోజశ్చ యచ్ఛతి। । ౩౮ అపూజితం తు తద్భుక్తముభయం నాశయేదిదమ్
నోచ్ఛిష్టం కస్యచిద్దద్యాన్నాద్యాచ్చైతత్తథాన్తరా । । ౩౯ యస్త్వన్నమన్తరా కృత్వా లోభాదత్తి నృపోత్తమ । వినాశం యాతి స నర ఇహ లోకే పరత్ర చ । । యథాభవత్పురా వైశ్యో ధనవర్ద్ధనసంజ్ఞితః । । 1.3.౪౦ శతానీక ఉవాచ స కథమన్తరం పూర్వమన్నస్య ద్విజసత్తమ । కిమన్తరం తథాన్నస్య కథం వా తత్కృతం భవేత్ । । ౪౧ సుమన్తురువాచ పురా కృతయుగే రాజన్వైశ్యో వసతి పుష్కరే । ధనవర్ధననామా వై సమృద్ధౌ ధనధాన్యతః । । ౪౨ నిదాఘకాలే రాజేన్ద్ర స కృత్వా వైశ్వదేవికమ్ । సపుత్రభ్రాతృభిః సార్ధం తథా వై మిత్రబన్ధుభిః । । ఆహారం కురుతే రాజన్భక్ష్యభోజ్యసమన్వితమ్
ఎవరైనా మిగిలిన అన్నం తినకూడదు; లోభంతో తింటే ఈ లోకంలో, పరలోకంలో నాశనం కలుగుతుంది.
సుసమౌ చరణౌ కృత్వా తథా బద్ధశిఖో నృప । । ౫౮ న తిష్ఠన్న చ సంజల్పంస్తథా చానవలోకయన్ । న త్వరన్కుపితో వాపి త్యక్త్వా రాజన్సుదూరతః । । ౫౯ ప్రసన్నాభిస్తథాద్భిస్తు ఆచాన్తః శుచితామియాత్ । నోష్ణాభిర్న సఫేనాభిర్యుక్తాభిః కలుషేణ చ । । 1.3.౬౦ వర్ణేన రసగన్ధాభ్యాం హీనాభిర్న చ భారత । సబుద్బుదాభిశ్చ తథా నాచామేత్పణ్డితో నృప । । ౬౧ పఞ్చతీర్థాని విప్రస్య శ్రూయన్తే దక్షిణే కరే । దేవతీర్థం పితృతీర్థం బ్రహ్మతీర్థం చ మానద । । ౬౨ ప్రాజాపత్యం తథా చాన్యత్తథాన్యత్సౌమ్యముచ్యతే । అఙ్గుష్ఠమూలోత్తరతో యేయం రేఖా మహీపతే । । ౬౩ బ్రాహ్మం తీర్థం వదన్త్యేతద్వసిష్ఠాద్యా ద్విజోత్తమాః । కాయం కనిష్ఠికామూలే అఙ్గుల్యగ్రే తు దైవతమ్ । । ౬౪ తర్జన్యఙ్గుష్ఠయోరన్తః పిత్ర్యం తీర్థముదాహృతమ్ । కరమధ్యే స్థితం సౌమ్యం ప్రశస్తం దేవకర్మణి । । ౬౫ దేవార్చాబలిహరణం ప్రవిక్షపణమేవ చ । ఏతాని దేవతీర్థేన కుర్యాత్కురుకులోద్వహ । । ౬౬ అన్ననిర్వపణం రాజంస్తథా సపవనం ౧ నృప । లాజాహోమం తథా సౌమ్యం ప్రాజాపత్యేన కారయేత్ । । ౬౭ కమణ్డలూపస్పర్శనం దధిప్రాశనమేవ చ । సౌమ్యతీర్థేన రాజేన్ద్ర సదా కుర్యాద్విచక్షణః । । ౬౮ పితౄణాం తర్పణం కార్యం పితృతీర్థేన ధీమతా । బ్రాహ్మేణ చాపి తీర్థేన సదోషస్పర్శనం పరమ్ । । ౬౯ ౨ఘనాఙ్గులికరం కృత్వా ఏకాగ్రః సుమనా ద్విజః । త్రిః కృత్వా యః పిబేదాపో ముఖశబ్దవివర్జితః । । 1.3.౭౦ శృణు యత్ఫలమాప్నోతి ప్రీణాతి చ యథా సురాన్ । ప్రథమం యత్పిబేదాప ఋగ్వేదస్తేన తృప్యతి । । ౭౧ యద్ద్వితీయం యజుర్వేదస్తేన ప్రీణాతి భారత । యత్తృతీయం సామవేదస్తేన ప్రీణాతి భారత । । ౭౨ ప్రథమం యన్మృజేదాస్యం దక్షిణాఙ్గుష్ఠమూలతః । అథర్వవేదః ప్రీణాతి తేన రాజన్నసంశయః । । ౭౩ ఇతిహాసపురాణాని యద్ద్వితీయం ప్రమార్జతి । యన్మూర్ధానం హి రాజేన్ద్ర అభిషిఞ్చతి వై ద్విజః । । ౭౪ తేన ప్రీణాతి వై రుద్రం శిఖామాలభ్య వై ఋషీన్ । యదక్షిణీ చాలభతే రవిః ప్రీణాతి తేన వై । । ౭౫ నాసికాలమ్భనాద్వాయుం ప్రీణాత్యేవ న సంశయః । యచ్ఛ్రోత్రమాలభేద్విప్రో దిశః ప్రీణాతి తేన వై । । ౭౬ యమం కుబేరం వరుణం వాసవం చాగ్నిమేవ చ । యద్బాహుమన్వాలభతే ఏతాన్ప్రీణాతి తేన ౧ వై । । ౭౭ యన్నాభిమన్వాలభతే ప్రాణానాం గ్రన్థిమేవ చ । తేన ప్రీణాతి రాజేన్ద్ర ఇతీయం వైదికీ శ్రుతిః । । ౭౮ అభిషిఞ్చతి యత్పాదౌ విష్ణుం ప్రీణాతి తేన వై । యద్భూమ్యాచ్ఛాదకం వారి విసర్జయతి మానద । । ౭౯ వాసుకిప్రముఖాన్నాగాంస్తేన ప్రీణాతి భారత । యద్బిన్దవోఽన్తరే భూమౌ పతన్తీహ నరాధిప । । 1.3.౮౦ భూతగ్రామం తతస్తస్తు ప్రీణన్తీహ చతుర్విధమ్ । అఙ్గుష్ఠేన ప్రదేశిన్యా లభేత చాక్షిణీ నృప । । ౮౧ అనామికాఙ్గుష్ఠికాభ్యాం నాసికామాలభేన్నృప । మధ్యమాఙ్గుష్ఠాభ్యాం ముఖం సంస్పృశేద్భరతర్షభ । । ౮౨ కనిష్ఠికాఙ్గుష్ఠకాభ్యాం కర్ణమాలభతే నృప । అఙ్గులీభిస్తథా బాహుమఙ్గుష్ఠేన తు మఙ్గలమ్ । । ౮౩ thumb|300px|అఙ్గులయః thumb|300px|పురాణేషు అఙ్గులివిన్యాసః thumb|300px|సామవేదే అఙ్గులివిన్యాసః నాభిం కురుకులశ్రేష్ఠ శిరః సర్వాభిరేవ చ । అఙ్గుష్ఠోగ్నిర్మహాబాహో ప్రోక్తో వాయుః ప్రదేశినీ । । ౮౪ అనామికా తథా సూర్యః కనిష్ఠా మాఘవా విభో । ప్రజాపతిర్మధ్యమా జ్ఞేయా తస్మాద్భరతసత్తమ । । ౮౫ ఏవమాచమ్య విప్రస్తు ప్రీణాతి సతతం జగత్ । సర్వాశ్చ దేవతాస్తాత లోకాంశ్చాపి న సంశయః । । ౮౬ తస్మాత్పూజ్యః సదా విప్రః సర్వదేవమయో హి సః । బ్రాహ్మేణ విప్రతీర్థేన నిత్యకాలముపస్పృశేత్ । । ౮౭ కాయత్రైదేశికాభ్యాం వా న పిత్ర్యేణ కదాచన । హృద్గాభిః పూయతే విప్రః కణ్ఠగాభిస్తు భూమిపః । । ౮౮ వైశ్యోద్భిః ప్రాశితాభిస్తు శూద్రః స్పృష్టాభిరన్తతః । ఉద్ధృతే దక్షిణే పాణావుపవీత్యుచ్యతే బుధః । । ౮౯ సవ్యేన ప్రాచీనావీతీ నివీతీ కణ్ఠసంజ్ఞితే । మేఖలామజినం దణ్డముపవీతం కమణ్డలుమ్ । । 1.3.౯౦ అస్తు ప్రాస్య వినష్టాని గృహ్ణీతాన్యాని మన్త్రవిత్ । ఉపవీత్యాచమేన్నిత్యమన్తర్జాను మహీపతే । । ౯౧ ఏవం తు విప్రో హ్యాచాన్తః శుచితాం యాతి భారత । యాస్త్వేతాః కరమధ్యే తు రేఖా విప్రస్య భారత । । ౯౨ గఙ్గాద్యాః సరితః సర్వా జ్ఞేయా భారతసత్తమ । యాన్యఙ్గులిషు పర్వాణి గిరయస్తాని విద్ధి వై । । ౯౩ సర్వదేవమయో రాజన్కరో విప్రస్య దక్షిణః । హస్తోపస్పర్శనవిధిస్తవాఖ్యాతో మహీపతే । । ౯౪ ఏషు సర్వేషు లోకేషు యేనాచాన్తో దివం వ్రజేత్ । । ౯౫ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణ్యుపస్పర్శనవిధివర్ణనం నామ తృతీయోఽధ్యాయః
ప్రణవార్థసావిత్రీమాహాత్మ్యోపనయనవిధివర్ణనఞ్చ సుమన్తురువాచ కేశాన్తః షోడశే వర్షే బ్రాహ్మణస్య విధీయతే । రాజన్యబన్ధోర్ద్వావింశే వైశ్యస్య త్ర్యధికే తతః । । ౧ అమన్త్రికా సదా కార్యా స్త్రీణాం చూడా మహీపతే । సంస్కారహేతోః కాయస్య యథాకాలం విభాగశః । । ౨ వైవాహికో విధిః స్త్రీణాం సంస్కారో నైగమః స్మృతః । నివసేద్వా గురోర్వాపి గృహే వాగ్నిపరిక్రియా । । ౩ ఏష తే కథితో రాజన్నౌపనాయనికో విధిః । ద్విజాతీనాం మహాబాహో ఉత్పత్తివ్యఞ్జకః పరః । । ౪ కర్మయోగమిదానీం తే కథయామి మహాబల । ఉపనీయ గురుః శిష్యం ప్రథమం శౌచమాదిశేత్ । । ౫ ఆచారమగ్నికార్యం చ సన్ధ్యోపాసనమేవ చ । అధ్యాపయేత్తు సచ్ఛిష్యాన్సదాచాన్త ఉదఙ్ముఖః । । ౬ బ్రహ్మాఞ్జలికరో నిత్యమధ్యాప్యో విజితేన్ద్రియః । లఘువాసాస్తథైకాగ్రః సుమనా సుప్రతిష్ఠితః । । ౭ బ్రహ్మారమ్భేఽవసానే చ పాదౌ పూజ్యౌ గురోః సదా । సంహత్య హస్తావధ్యేయం స హి బ్రహ్మాఞ్జలిః స్మృతః । । ౮ వ్యత్యస్తపాణినా కార్యముపసఙ్గ్రహణం గురోః । సవ్యేన సవ్యః స్ప్రష్టవ్యో దక్షిణేన తు దక్షిణః । । ౯ అధ్యేష్యమాణం తు గురుర్నిత్యకాలమతన్ద్రితః । అధీష్వ భో ఇతి బ్రూయాద్విరామోఽస్త్వితి వారయేత్ । । 1.4.౧౦ బ్రహ్మణః ప్రణవం కుర్యాదాదావన్తే చ సర్వదా । స్రవత్యనోఙ్కృతం పూర్వం పరస్తాచ్చ విశీర్యతే । । ౧౧ శ్రూయతాం చాపి రాజేన్ద్ర యథోఙ్కారం ద్విజోఽర్హతి । ప్రాక్కూలాన్పర్యుపాసీనః పవిత్రైశ్చైవ పావితః । । ౧౨ ప్రాణాయామైస్త్రిభిః పూతస్తతస్త్వోఙ్కారమర్హతి । ఓంకారలక్షణం చాపి శృణుష్వ కురునన్దన । । ౧౩ అకారం చాప్యుకారం చ మకారం చ ప్రజాపతిః । వేదత్రయాత్తు నిర్గృహ్య భూర్భువః స్వరితీతి చ । । ౧౪ త్రిభ్య ఏవ తు వేదేభ్యః పాదంపాదమదూదుహత్ । తదిత్యృచోఽస్యాః సావిత్ర్యాః పరమేష్ఠీ ప్రజాపతిః । । ౧౫ ఏతదక్షరమేతాం చ జపన్వ్యాహృతిపూర్వికామ్ । సన్ధ్యయోరుభయోర్విప్రో వేద పుణ్యేన యుజ్యతే । । ౧౬ సహస్రకృత్వస్త్వభ్యస్య బహిరేతత్త్రికం ద్విజః । మహతోఽప్యేనసో మాసాత్త్వచేవాహిర్విముచ్యతే । । ౧౭ ఏతయర్చా విసంయుక్తః కాలే చ క్రియయా స్వయా । విప్రక్షత్రియవిడ్యోనిర్గర్హణాం యాతి సాధుషు । । ౧౮ శృణుష్వైకమనా రాజన్పరమం బ్రహ్మణో ముఖమ్ । ఓంకారపూర్వికాస్తిస్రో మహావ్యాహృతయోఽవ్యయాః । । ౧౯ త్రిపదా చైవ సావిత్రీ విజ్ఞేయా బ్రహ్మణో ముఖమ్ । యోఽధీతేఽహన్యహన్యేతాం త్రీణి వర్షాణ్యతన్ద్రితః । । 1.4.౨౦ స బ్రహ్మ పరమభ్యేతి వాయుభూతః ఖమూర్తిమాన్ । ఏకాక్షరం పరం బ్రహ్మ ప్రాణాయామః పరన్తప । । ౨౧ సావిత్ర్యాస్తు పరం నాస్తి మౌనాత్సత్యం విశిష్యతే । తపః కియా హోమక్రియా తథా దానక్రియా నృప । । ౨౨ అక్షయాన్తాః సదా రాజన్యథాహ భగవాన్మనుః । అవరం స్వక్షరం జ్ఞేయం బ్రహ్మ చైవ ప్రజాపతిః । । ౨౩ విధియజ్ఞాత్సదా రాజఞ్జపయజ్ఞో విశిష్యతే । నానావిధైర్గుణోద్దేశైః సూక్ష్మాఖ్యాతైర్నృపోత్తమ । । ౨౪ పాంశుః స్యాల్లక్షగుణః సహస్రో మానసః స్మృతః । యే పాకయజ్ఞాశ్చత్వారో విధియజ్ఞేన చాన్వితాః । । ౨౫ సర్వే తే జపయజ్ఞస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్ । జపాదేవ తు సంసిధ్యేద్ద్బ్రాహ్మణో నాత్ర సంశయః । । ౨౬ కుర్యాదన్యన్న వా కుర్యాన్మైత్రో బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే । పూర్వాం సన్ధ్యాం జపంస్తిష్ఠేత్సావిత్రీమార్కదర్శనాత్ । । ౨౭ పశ్చిమాం తు సమాసీనః సమ్యగృక్షవిభావనాత్ । దినస్యాదౌ భవేత్పూర్వా శర్వర్యాదౌ తథా పరా । । ౨౮ సనక్షత్రా పరా జ్ఞేయా అపరా సదివాకరా । జపంస్తిష్ఠన్పరాం సన్ధ్యాం నైశమేనో వ్యపోహతి । । ౨౯ అపరాం తు సమాసీనో మలం హన్తి దివాకృతమ్ । నోపతిష్ఠతి యః పూర్వాం నోపాస్తే పశ్చిమాం నృప । । 1.4.౩౦ స శూద్రవద్బహిష్కార్యః సర్వస్మాద్ద్విజకర్మణః । అపాం సమీపే నియతో నైత్యకం విధిమాస్థితః । । ౩౧ సావిత్రీమప్యధీయీత గత్యాఽరణ్యం సమాహితః । వేదోపకరణే రాజన్స్వాధ్యాయే చైవ నైత్యకే । । ౩౨ నాత్ర దోషోస్త్యనధ్యాయే హోమమన్త్రేషు వా విభో । నైత్యకే నాస్త్వనధ్యాయో బ్రహ్మసత్రం హి తత్కృతమ్ । । ౩౩ బ్రహ్మాహుతిహుతం పుష్యమనధ్యాయవషట్కృతమ్ । ఋగేకాం యస్త్వధీయీత విధినా నియతో ద్విజః । । ౩౪ తస్య నిత్యం క్షరత్యేషా పయో మేధ్యం ఘృతం మధు । అగ్నిశుశ్రూషణం భైక్షమధః శయ్యాం గురోర్హితమ్ । । ౩౫ ఆసమావర్తనాత్కుర్యాత్కృతోపనయనో ద్విజః । ఆచార్యపుత్రశుశ్రూషాం జ్ఞానదో ధార్మికః శుచిః । । ౩౬ ఆప్తః శక్తోన్నదః సాధుః స్వాధ్యాప్యా దశ ధర్మతః । నాపృష్టః కస్యచిద్బ్రూయాన్న చాన్యాయేన పృచ్ఛతః । । ౩౭ జానన్నపి హి మేధావీ జడవల్లోక ఆచరేత్ । అధర్మేణ చ యః ప్రాహ యశ్చాధర్మేణ పృచ్ఛతి । । ౩౮ తయోరన్యతరః ప్రైతి విద్వేషం వా నిగచ్ఛతి । ధర్మార్థౌ యత్ర న స్యాతాం శుశ్రూషా చాపి తద్విధా । । న తత్ర విద్యా వప్తవ్యా శుభం బీజమివోషరే । । ౩౯ విద్యయైవ సమం కామం మర్తవ్యం బ్రహ్మవాదినా । ఆపద్యపి హి ఘోరాయాం న త్వేనామీరిణే వపేత్ । ।1.4.౪ ౦ విద్యా బ్రాహ్మణమిత్యాహ శేవధిస్తేఽస్మి రక్ష మామ్ । అసూయకాయ మా ప్రాదాస్తథా స్యాం వీర్యవత్తమా । ।౪ ౧ శేవం సుఖముశన్తీహ కేచిజ్జ్ఞానం ప్రచక్షతే । తౌ ధారయతి వై యస్మాచ్ఛేవధిస్తేన సోచ్యతే । ।౪౨ యమేవ తు శుచిం విద్యాన్నియతం బ్రహ్మచారిణమ్ । తస్మై మాం బ్రూహి విప్రాయ నిధిపాయాప్రమాదినే । ।౪ ౩ బ్రహ్మ యస్త్వననుజ్ఞాతమధీయానాదవాప్నుయాత్ । । ౪౪ లౌకికం వైదికం వాపి తథాధ్యాత్మికమేవ చ । స యాతి నరకం ఘోరం రౌరవం భీమదర్శనమ్ । । ౪౫ అణుమాత్రాత్మకం దేహం షోడశార్ధమితి స్మృతమ్ । ఆదదీత యతో జ్ఞానం తం పూర్వమభివాదయేత్ । । ౪౬ సావిత్రీసారమాత్రోఽపి వరో విప్రః సుయన్త్రితః । నాయన్త్రితస్త్రివేదోఽపి సర్వాశీ సర్వవిక్రయీ । । ౪౭ శయ్యాసనేధ్యాచరితే శ్రేయసా న సమావిశేత్ । శయ్యాసనస్థశ్చైవేనం ప్రత్యుత్థాయాభివాదయేత్ । । ౪౮ ఊర్ధ్వం ప్రాణా హ్యుత్క్రామన్తి యూనః స్థవిర ఆగతే । ప్రత్యుత్థానాభివాదాభ్యాం పునస్తాన్ప్రతిపద్యతే । । ౪౯ అభివాదనశీలస్య నిత్యం వృద్ధోపసేవినః । చత్వారి సమ్యగ్వర్ధన్తే ఆయుః ప్రజ్ఞా యశో బలమ్ । । 1.4.౫౦ అభివాదపరో విప్రో జ్యాయాంసమభివాదయేత్ । అసౌ నామాహమస్మీతి స్వనామ పరికీర్తయేత్ । । ౫౧ నామధేయస్య యే కేచిదభివాదం న జానతే । తాన్ప్రాజ్ఞోఽహమితి బ్రూయాత్స్త్రియః సర్వాస్తథైవ చ । । ౫౨ భోః శబ్దం కీర్తయేదన్తే స్వస్య నామ్నోభివాదనే । నామ్నః స్వరూపభావో హి భో భావ ఋషిభిః స్మృతః । । ౫౩ ఆయుష్మాన్భవ సౌమ్యేతి వాచ్యో విప్రోఽభివాదనే । అకారశ్చాస్య నామ్నోఽన్తే వాచ్యః పూర్వాక్షరః ప్లుతః । । ౫౪ యో న వేత్త్యభివాదస్య విప్రః ప్రత్యభివాదనమ్ । నాభివాద్యః స విదుషా యథా శూద్రస్తథైవ సః । । ౫౫ అభివాదే కృతే యస్తు న కరోత్యభివాదనమ్ । ఆశీర్వా కురుశార్దూల స యాతి నరకం ధ్రువమ్ । । ౫౬ అభీతి భగవాన్విష్ణుార్వాదయామీతి శఙ్కరః । ద్వావేవ పూజితౌ తేన యః కరోత్యభివాదనమ్ । । ౫౭ బ్రాహ్మణం కుశలం పృచ్ఛేత్క్షత్రబన్ధుమనామయమ్ । వైశ్యం క్షేమం సమాగమ్య శూద్రమారోగ్యమేవ తు । । ౫౮ న వాచ్యో దీక్షితో నామ్నా యవీయానపి యో భవేత్ । భో భవత్పూర్వకత్వేన ఇతి స్వాయమ్భువోఽబ్రవీత్ । ౫౯ పరపత్నీ తు యా రాజన్నసమ్బద్ధా తు యోనితః । వక్తవ్యా భవతీత్యేవం సుభగే భగనీతి చ । । 1.4.౬౦ పితృవ్యాన్మాతులాన్రాజఞ్ఛ్వశురానృత్విజో గురూన్ । అసావహమితి బ్రూయాత్ప్రత్యుత్థాయ జఘన్యజః । । ౬౧ మాతృష్వసా మాతులానీ శ్వశ్రూరథ పితృష్వసా । సమ్పూజ్యా గురుపత్నీ చ సమాస్తా గురుభార్యయా । । ౬౨ జ్యేష్ఠస్య భ్రాతుర్యా భార్యా సవర్ణాహన్యహన్యపి । ౨పూజయన్ప్రయతో విప్రో యాతి విష్ణుసదో నృప । । ౬౩ ప్రవాసాదేత్య సమ్పూజ్యా జ్ఞాతిసమ్బన్ధియోషితః । పితుర్యా భగినీ రాజన్మాతుశ్చాపి విశామ్పతే । । ౬౪ ఆత్మనో భగినీ యా చ జ్యేష్ఠా కురుకులోద్వహ । సదా స్వమాతృవద్ధృత్తిమాతిష్ఠేద్భారతోత్తమ । । ౬౫ గరీయసీ తతస్తాభ్యో మాతా జ్ఞేయా నరాధిప । పుత్రమిత్రభాగినేయా ద్రష్టవ్యా హ్యాత్మనా సమాః । । ౬౬ దశాబ్దాఖ్యం పౌరసఖ్యం పఞ్చాబ్దాఖ్యం కలాభృతామ్ । అబ్దపూర్వం శ్రోత్రియాణాం స్వల్పేనాపి స్వయోనిషు । । ౬౭ బ్రాహ్మణం దశవర్షం చ శతవర్షం చ భూమిపమ్ । పితాపుత్రౌ విజానీయాద్బ్రాహ్మణస్తు తయోః పితా । । ౬౮ ఇత్యేవం క్షత్రియపితా వైశ్యస్యాపి పితామహః । ప్రపితామహశ్చ శూద్రస్య ప్రోక్తో విప్రో మనీషిభిః । । ౬౯ విత్తం బన్ధుర్వయః కర్మ విద్యా భవతి పఞ్చమీ । ఏతాని మాన్యస్థానాని గరీయో యద్యదుత్తరమ్ । । 1.4.౭౦ పఞ్చానాం త్రిషు వర్గేషు భూయాంసి గుణవన్తి చ । యస్య స్యుః సోఽత్ర మానార్హః శూద్రోఽపి దశమీం గతః । । ౭౧ చక్రిణో దశమీస్థస్య రోగిణో భారిణః ౧ స్త్రియాః । స్నాతకస్య తు రాజ్ఞశ్చ పన్థా దేయో వరస్య చ । । ౭౨ ఏషాం సమాగమే తాత పూజ్యౌ స్నాతకపార్థివౌ । ఆభ్యాం సమాగమే రాజన్స్నాతకో నృపమానభాక్ । । ౭౩ అధ్యాపయేద్యస్తు శిష్యం కృత్వోపనయనం ద్విజః । సరహస్యం సకల్పం చ వేదం భరతసత్తమ । । తమాచార్యం మహాబాహో ప్రవదన్తి మనీషిణః । । ౭౪ ఏకదేశం తు వేదస్య వేదాఙ్గాన్యపి వా పునః । యోఽధ్యాపయతి వృత్త్యర్థముపాధ్యాయః స ఉచ్యతే । । ౭౫ నిషేకాదీని కార్యాణి యః కరోతి నృపోత్తమ । అధ్యాపయతి చాన్యేన స విప్రో గురురుచ్యతే । । ౭౬ అగ్న్యాధేయం పాకయజ్ఞానగ్నిష్టోమాదికాన్మఖాన్ । యః కరోతి వృతో యస్య స తస్యర్త్విగిహోచ్యతే । । ౭౭ య ఆవృణోత్యవితథం బ్రహ్మణా శ్రవణావుభౌ । స మాతా స పితా జ్ఞేయస్తం న ద్రుహ్యేత్కథఞ్చన
౭౮ ఉపాధ్యాయాన్దశాచార్యం ఆచార్యాణాం శతం పితా । సహస్రేణ పితుర్మాతా గౌరవేణాతిరిచ్యతే । । ౭౯ ఉత్పాదకబ్రహ్మదాత్రోర్గరీయాన్బ్రహ్మదః పితా । బ్రహ్మజన్మ హి విప్రస్య ప్రేత్య చేహ చ శాశ్వతమ్ । । 1.4.౮౦ కామాన్మాతా పితా చైనం యదుత్పాదయతో మిథః । సమ్భూతిం తస్య తాం విద్యాద్యద్యోనావభిజాయతే । । ౮౧ ఆచార్యస్తస్య తాం జాతిం విధిద్వేదపారగః । ఉత్పాదయతి సావిత్ర్యా సా సత్యా సాఽజరామరా । । ౮౨ ఉపాధ్యాయమాదితః కృత్వా యే పూజ్యాః కథితాస్తవ । మహాగురుర్మహాబాహో సర్వేషామధికః స్మృతః । । ౮౩ సహస్రశతసంఖ్యోఽసావాచార్యాణామిదం మతమ్ । చతుర్ణామపి వర్ణానాం స మహాగురురుచ్యతే । । ౮౪ శతానీక ఉవాచ య ఏతే భవతా ప్రోక్తా ఉపాధ్యాయముఖా ద్విజాః । విదితా ఏవ మే సర్వే న మహాగురురేవ హి । । ౮౫ సుమన్తురువాచ జయోపజీవీ యో విప్రః స మహాగురురుచ్యతే । అష్టాదశపురాణాని రామస్య చరితం తథా । । ౮౬ విష్ణుధర్మాదయో ధర్మాః శివధర్మాశ్చ భారత । కార్ష్ణం వేదం పఞ్చమం తు యన్మహాభారతం స్మృతమ్ । । ౮౭ శ్రౌతా ౧ ధర్మాశ్చ రాజేన్ద్ర నారదోక్తా మహీపతే । జయేతి నామ ఏతేషాం ప్రవదన్తి మనీషిణః । । ౮౮ ఏవం విప్రకదమ్బస్య ధారకః౨ ప్రవరః స్మృతః । యస్త్వేతాని సమస్తాని పురాణానీహ విన్దతి । । ౮౯ భారతం చ మహాబాహో స సర్వజ్ఞో మతో నృణామ్ । తస్మాత్స పూజ్యో రాజేన్ద్ర వర్ణైర్విప్రాదిభిః సదా । । 1.4.౯౦ కిం త్వయా న శ్రుతం వాక్యం యదాహ భగవాన్విభుః । అల్పం వా బహు వా యస్య శ్రుతస్యోపకరోతి యః । । తమపీహ గురుం విద్యాచ్ఛ్రుతోపక్రియయా తయా
సుమంతుడు వివరించాడు: బ్రాహ్మణుని జన్మను కలిగించే తండ్రి, తల్లి వేల మంది తండ్రులకంటే ఎక్కువ గౌరవించబడుతుంది. బ్రాహ్మణుని వంశం ఈ లోకంలో, పరలోకంలో శాశ్వతంగా ఉంటుంది.
౯౧ బ్రాహ్మస్య జన్మనః కర్తా స్వధర్మస్య చ శాసితా । బాలోఽపి విప్రో వృద్ధస్య పితా భవతి ధర్మతః
బ్రాహ్మణుని జన్మను కలిగించేవాడు, అతని ధర్మాన్ని పాలించేవాడు కూడా. చిన్నవాడు అయినా ధర్మపరంగా వృద్ధునికి తండ్రిగా పరిగణించబడతాడు.
స్త్రీణాం శుభాశుభలక్షణవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ షట్త్రింశదాబ్దికం చర్యం గురౌ త్రైవేదికం వ్రతమ్ । తదర్ధికం పాదికం వా గ్రహణాన్తికమేవ చ । । ౧ వేదానధీత్య వేదౌ వా వేదం వాపి నృపోత్తమ । అవిప్లుతబ్రహ్మచర్యో గృహస్థాశ్రమమావసేత్ । । ౨ తం ప్రతీతం స్వధర్మేణ బ్రహ్మదాయహరం పితుః । స్రగ్విణం తల్ప ౧ ఆసీనమర్హయేత్ప్రథమం గవా । । ౩ గురుణా సమనుజ్ఞాతః సమావృత్తౌ యథావిధి । ఉద్వహేత ద్విజో భార్యాం సవర్ణాం లక్షణాన్వితామ్ । । ౪ శతానీక ఉవాచ లక్షణం ద్విజశార్దూల స్త్రీణాం వద మహామునే । కీదృగ్లక్షణసంయుక్తా ౧ కన్యా స్యాత్సుఖదా నృప । । ౫ సుమన్తురువాచ యదుక్తం బ్రాహ్మణా పూర్వం స్త్రీలక్షణమనుత్తమమ్ । శ్రేయసే సర్వలోకానాం శుభాశుభఫలప్రదమ్ । । ౬ తత్తే వచ్మి మహాబాహో శృణుష్వైకమనా నృప । శ్రుతేన యేన జానీషే కన్యాం శోభనలక్షణామ్ । । ౭ సుఖాసీనం సురశ్రేష్ఠమభిగమ్య మహర్షయః । పప్రచ్ఛుర్లక్షణం స్త్రీణాం యత్పృష్టోఽహం త్వయాధునా । । ౮ ప్రణమ్య శిరసా దేవమిదం వచనమబ్రువన్ । భగవన్బ్రూహి నః సర్వం స్త్రీణాం లక్షణముత్తమమ్ । । ౯ శ్రేయసే సర్వలోకానాం శుభాశుభఫలప్రదమ్ । ప్రశస్తామప్రశాస్తాం చ జానీమో యేన కన్యకామ్ । । 1.5.౧౦ తేషాం తద్వచనం శ్రుత్వా విరిఞ్చో వాక్యమబ్రవీత్ । శృణుధ్వం ద్విజశార్దూలా వచ్మి యుష్మాస్వశేషతః । । ౧౧ ప్రతిష్ఠితతలౌ సమ్యగ్రతామ్భోజసమప్రభౌ । ఈదృశౌ చరణౌ ధన్యౌ యోషితాం భోగవర్ధనౌ । । ౧౨ కరాలైరతినిర్మాసై రూక్షైరర్ధశిరాన్వితైః । దారిద్ర్యం దుర్భగత్వం చ ప్రాప్నువన్తి న సంశయః । । ౧౩ అఙ్గుల్యః సంహతా వృత్తాః స్నిగ్(?)ధాః సూక్ష్మనఖాస్తథా । కుర్వన్త్యత్యన్తమైశ్వర్యం రాజభావం చ యోషితః । । ౧౪ హ్రస్వాః సుజీవితం హ్రస్వా విరలా విత్తహానయే । దారిద్ర్యం మూలమగ్నాసు ప్రేష్యం చ పృథులాసు చ । । ౧౫ పరస్పరసమారూఢైస్తనుభిర్వృత్తపర్వభిః । బహూనపి పతీన్హత్వా దాసీ భవతి వై ద్విజాః । । ౧౬ అఙ్గుష్ఠోన్నతపర్వాణస్తుఙ్గాగ్రాః కోమలాన్వితాః । రత్నకాఞ్చనలాభాయ విపరీతా విపత్తయే । । ౧౭ సుభగత్వం నఖైః స్నిగ్ధైరాతామ్రైశ్చ ధనాద్ యతా । పుత్రాః స్యురున్నతైరేభిః సుసూక్ష్మైశ్చాపి రాజతా । । ౧౮ పాణ్డురైః స్ఫుటితై రూక్షైర్నీలైర్ధూమ్రైస్తథా ఖరైః
౧౦౮ మత్సకాశాత్పునః శ్రుత్వా లక్షణం పురుషస్య చ । యథాధునా భవద్భిస్తు శ్రుతం మత్తో ద్విజోత్తమాః । । ౧౦౯ లక్షణేభ్యః ప్రశస్తం తు స్త్రీణాం సద్వృత్తముచ్యతే । సద్వృత్తముక్త్వా యా స్త్రీ సా ప్రశస్తా న చ లక్షణైః । । 1.5.౧౧౦ ఈదృగ్లక్షణసమ్పన్నాం సుకన్యాముద్వహేత్తు యః । ఋద్ధిర్వృద్ధిస్తథా కీర్తిస్తత్ర తిష్ఠతి నిత్యశః । । ౧౧౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీలక్షణవర్ణనం నామ పఞ్చమోఽధ్యాయః
సుమంతుడు చెప్పాడు: స్త్రీకి మంచి లక్షణాలు కన్నా మంచి వృత్తి ముఖ్యమైనది. మంచి వృత్తి కలిగిన స్త్రీను పెళ్లి చేసుకుంటే, ధన, వృద్ధి, కీర్తి ఎప్పటికీ ఉంటుంది.
స్త్రీలక్షణసద్వృత్తవర్ణనమ్ శతానీకఉవాచ సద్వృత్తం శ్రోతుమిచ్ఛామి దేవస్త్రీణాం సువిస్తరాత్ । ఉత్తమాధమమధ్యం చ సమ్బన్ధే స్త్రీకృతే యథా । । ౧ సుమన్తురువాచ శతానీక మహాబాహో బ్రహ్మలోకే పితామహః । ఉక్త్వా స లక్షణం స్త్రీణాం సద్వృత్తం చోక్తవాన్పునః
శతానికుడు అడిగాడు: దేవా! స్త్రీల సద్గుణాలు, వారి వృత్తి, ఉత్తమ, మధ్య, అధమ స్థాయిలలో ఎలా ఉంటాయో విస్తృతంగా చెప్పండి.
౪౪ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీలక్షణసద్వృత్తవర్ణనం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః
తన ఇంట్లో భార్యా పిల్లలు ఆకలితో బాధపడటాన్ని కన్నా, పురుషుడు నరకంలో తీవ్రమైన బాధలు అనుభవించినా మంచిదే.
౭౧ ఏవమేవ యథోద్దిష్టం స్త్రీవృత్తం యోఽనుతిష్ఠతి । ప్రాప్నోత్యేవ స సమ్పూర్ణం త్రివర్గం ౫ లోకసమ్భవమ్ । । ౭౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి వివాహధర్మేషు స్త్రీవిషయే నరవృత్తవర్ణనం నామాష్టమోఽధ్యాయః
ఇలా పై విధంగా చెప్పిన స్త్రీల ప్రవర్తనను ఎవరు పాటిస్తారో వారు సంపూర్ణంగా ధర్మ, అర్థ, కామ లక్ష్యాలను, అలాగే లోకాల్లోని సర్వ ఫలితాలను పొందుతారు. ఇది శ్రీభవిష్య మహాపురాణంలో బ్రాహ్మ పర్వంలో వివాహధర్మాలలో, స్త్రీల విషయమై, పురుషుల ప్రవర్తన వివరించే ఎనిమిదవ అధ్యాయము ముగిసింది.
౭౨ దేవార్చాం పురతః ౧ కృత్వా బ్రాహ్మణైశ్చ నృపోత్తమ । శ్రోతవ్యమేవ శూద్రైశ్చ తథాన్యైశ్చ ద్విజాతిభిః । । ౭౩ శ్రౌతం స్మార్తం హి వై ధర్మం ప్రోక్తమస్మిన్నృపోత్తమ । తస్మాచ్ఛూద్రైర్వినా విప్రాన్న శ్రోతవ్యం కథఞ్చన । ౭౪ ఇదం శాస్త్రమధీయానో బ్రాహ్మణః సంశితవ్రతః । మనోవాగ్దేహజైర్నిత్యం కర్మదోషైర్న లిమ్పతే । । ౭౫ శృణ్వన్తి చాపి యే రాజన్ భక్త్యా వై బ్రాహ్మణాదయః । ముచ్యన్తే పాతకైః సర్వైర్గచ్ఛన్తి చ దివం ప్రభో । । ౭౬ శ్రావయేచ్చాపి యో విప్రః సర్వాన్వర్ణాన్నృపోత్తమ । స గురుః ప్రోచ్యతే తాత వర్ణానామిహ సర్వశః । । ౭౭ స పూజ్యః సర్వకాలేషు సర్వైర్వర్ణైర్నరాధిప । పృథివీం చ తథైవేమాం కృత్స్నామేకోఽపి సోఽర్హతి । । ౭౮ ఇదం స్వస్త్యయనం శ్రేష్ఠమిదం బుద్ధివివర్ధనమ్ । ఇదం యశస్యం సతతమిదం నిఃశ్రేయసం పరమ్ । । ౭౯ అస్మిన్ధర్మోఽఖిలేనోక్తో గుణదోషౌ చ కర్మణామ్ । చతుర్ణామపి వర్ణానామాచారశ్చాపి శాశ్వతః । । 1.1.౮౦ ఆచారః ప్రథమో ధర్మః శ్రుత్యుక్తశ్చ నరోత్తమ । తస్మాదస్మిన్సమాయుక్తో నిత్యం స్యాదాత్మవాన్ద్విజః । । ౮౧ ఆచారాద్విచ్యుతో విప్రో న వేదఫలమశ్నుతే । ఆచారేణ చ సంయుక్తః సమ్పూర్ణఫలభాక్స్మృతః । । ౮౨ ఏవమాచారతో దృష్ట్వా ధర్మస్య మునయో గతిమ్ । సర్వస్య తపసో మూలమాచారం జగృహుః పరమ్ । । ౮౩ అన్యే చ మానవా రాజన్నాచారం సంశ్రితా సదా । ఏవమస్మిన్పురాణే తు ఆచారస్య తు కీర్తనమ్ । । ౮౪ వృత్తాన్తాని చ రాజేన్ద్ర తథా చోక్తాని పణ్డితైః । త్రిలోక్యాస్తు సముత్పత్తిః సంస్కారవిధిరుత్తమః । । శ్రవణం చేతిహాసస్య విధానం కథ్యతే నృప । । ౮౫ తథాస్మిన్కథ్యతే రాజన్మాహాత్మ్యం వాచకస్య తు । వ్రతచర్యాశ్రమాచారాః స్నాతకస్య పరో విధిః । । ౮౬ దారాదిగమనం చైవ వివాహానాం చ లక్షణమ్ । పుంసాం చ లక్షణం రాజన్యోషితాం చాత్ర కథ్యతే । । ౮౭ మహాయజ్ఞవిధానం చ శాస్త్రకల్పం చ శాశ్వతమ్ । పృథివ్యా లక్షణం తాత దేవార్చాయాః సులక్షణమ్ । । ౮౮ వృత్తీనాం లక్షణం చైవ స్నాతకస్య వ్రతాని చ । భక్ష్యాభక్ష్యం చ శౌచం చ ద్రవ్యాణాం శుద్ధిరేవ చ । । ౮౯ స్త్రీధర్మయోగస్తాపస్యం మోక్షః సంన్యాస ఏవ చ । రాజ్ఞశ్చ ధర్మో హ్యఖిలః కార్యాణాం చ వినిర్ణయః । । 1.1.౯౦ మాహాత్మ్యం సవితుశ్చాత్ర తీర్థానాం చ విశామ్పతే । నారాయణస్య మాహాత్మ్యం తథా రుద్రస్య కథ్యతే । । ౯౧ మహాభాగ్యం చ విప్రాణాం మాహాత్మ్యం పుస్తకస్య చ । దుర్గాదేవ్యాస్తథా చోక్తం సత్యస్య చ మహామతే । । ౯౨ సంక్షిప్తం ౧ సంవిధానం చ ధర్మం స్త్రీపుంసయోరపి । విభాగం ధర్మద్యూతం చ కథకానాం చ శోధనమ్ । । ౯౩ వైశ్యశూద్రోపచారం చ సంకీర్ణానాం చ సంభవమ్ । ఆపద్ధర్మం చ వర్ణానాం ప్రాయశ్చిత్తవిధిం తథా । । ౯౪ సంధ్యావిధిం ప్రేతశుద్ధిం స్నానతర్పణయోర్విధిమ్ । వైశ్వదేవవిధిం చాపి తథా భోజ్యవిధిం నృప । । ౯౫ లక్షణం దన్తకాష్ఠస్య చరణవ్యూహముత్తమమ్ । సంసారగమనం చైవ త్రివిధం కర్మసమ్భవమ్ । । ౯౬ నైఃశ్రేయసం కర్మణాం చ గుణదోషపరీక్షణమ్ । దారాణాం లక్షణం ప్రోక్తం తథా పాత్రపరీక్షణమ్ । । ౯౭ ప్రసూతిం చాపి గర్భస్య తథా కర్మఫలం నృప । జాతిధర్మాన్కులధర్మాన్వేదధర్మాంశ్చ ౧ పార్థివ । । ౯౮ వైతానవ్రతికానాం చ తథాసౌ ప్రోక్తవాన్విభుః । బ్రహ్మా కురుకులశ్రేష్ఠ శంకరాయ మహాత్మనే । । ౯౯ శంకరేణ తథా విష్ణోః కథితం కురునన్దన । విష్ణునాపి పునః ప్రోక్తం నారదాయ మహీపతే । । 1.1.౧౦౦ నారదాత్ప్రాప్తవాఞ్ఛక్రః శక్రాదపి పరాశరః । పరాశరాత్తతో వ్యాసో వ్యాసాదపి మయా విభో । । ౧౦౧ ఏవం పరమ్పరాప్రాప్తం పురాణమిదముత్తమమ్ । శృణు త్వమపి రాజేన్ద్ర మత్సకాశాత్పరం హితమ్ । । ౧౦౨ సర్వాణ్యేవ పురాణాని సంజ్ఞేయాని నరర్షభ । ద్వాదశైవ సహస్రాణి ప్రోక్తానీహ మనీషిభిః । । ౧౦౩ పునర్వృద్ధిం గతానీహ ఆఖ్యానైర్వివిధైర్వృష । యథా స్కాన్దం తథా చేదం భవిష్యం కురునన్దన । । ౧౦౪ స్కాన్దం శతసహస్రం తు లోకానాం జ్ఞాతమేవ హి । భవిష్యమేతదృషిణా లక్షార్ద్ధం సంఖ్యయా కృతమ్
పూజను ముందు బ్రాహ్మణులకు సమర్పించి, శూద్రులు మరియు ఇతర ద్విజులు వినాలి. ఈ గ్రంథంలో చెప్పిన ధర్మం, శ్రౌత, స్మార్త విధానాలు, నాలుగు వర్ణాల ఆచారాలు, త్రిలోక సృష్టి, సంస్కారాలు, వ్రతాలు, వివాహ లక్షణాలు, భక్ష్యాభక్ష్యాలు, శౌచం, స్త్రీధర్మం, రాజధర్మం, నారాయణుని, రుద్రుని మహాత్మ్యం, పుస్తక మహిమ, దుర్గాదేవి, సత్యం, ధర్మవిభాగాలు, వైశ్య-శూద్రుల ఉపచారాలు, అపద్ధర్మం, ప్రాయశ్చిత్తాలు, సంధ్యావిధి, ప్రేతశుద్ధి, భోజ్యవిధి, దంతకాష్ట లక్షణాలు, సంసారగమనము, దారుల లక్షణాలు, ప్రసూతి, జాతి-కుల-వేదధర్మాలు, వ్రతాలు, బ్రహ్మ, శంకరుడు, విష్ణువు, నారదుడు, పరాశరుడు, వ్యాసుడు, మయుడు ఇలా పరంపరగా ఈ పురాణం అందింది. ఈ పురాణాన్ని భక్తితో వినినవాడు, శ్రద్ధతో చదివినవాడు, శుభం, యశస్సు, బుద్ధి, మోక్షం పొందుతాడు.
వైశ్యుని సంపదకు అభివృద్ధి, శూద్రుని సంపదకు తక్కువ విలువ ఉంటుంది. సద్గుణాలు కలిగిన స్త్రీకి మంగళమైన పేరు, శుభమైన లక్షణాలు ఉండాలి.
విప్రుడు శుద్ధంగా, శాంతంగా, శుద్ధమైన నీటితో ఆచమనము చేయాలి. చేతిలోని రేఖలు, వేలిముద్రలు, శరీర భాగాల స్పర్శ ద్వారా దేవతలు, వేదాలు, లోకాలు సంతృప్తి చెందుతాయి. అలా ఆచమనము చేసినవాడు పూజ్యుడు, శుద్ధతను పొందుతాడు.
సుమంతుడు చెప్పాడు: బ్రాహ్మణునికి ఉపనయనము పదహారు సంవత్సరాలలో, క్షత్రియునికి ఇరవై రెండు సంవత్సరాలలో, వైశ్యునికి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల తరువాత చేయాలి. స్త్రీలకు శుద్ధి కోసం ఈ సంస్కారం అవసరం.
సుమంతుడు వివరించాడు: స్త్రీలు ముప్పై ఆరు సంవత్సరాలు గురువు వద్ద వ్రతాన్ని పాటించాలి. వేదాలు చదవని వారు కూడా గృహధర్మాన్ని పాటించాలి. స్త్రీలకు శుభ-అశుభ లక్షణాలు, మంచి లక్షణాలు, మంచి వృత్తిని తెలుసుకోవాలి.
౨ యథోక్తం బ్రహ్మణాం తేషామృషీణాం కురునన్దన । స ప్రేయో వచనం శ్రుత్వా బ్రహ్మా వచనమబ్రవీత్ । । ౩ శృణుధ్వం ద్విజశార్దూలాః స్త్రీణాం సద్వృత్తమాదితః । వక్ష్యే యుష్మానశేషం వై లోకానుగ్రహకామ్యయా । । ౪ త్రివర్గప్రాప్తయే వక్ష్యే స్త్రీవృత్తం గృహమేధినామ్ । ప్రాగ్విద్యాదీనుపాదాయ తైరర్థాంశ్చ యథాక్రమమ్ । । విన్దేత సదృశీం భార్యాం శాస్త్రదృష్టేన కర్మణా । । ౫ గృహాశ్రమో హి నిఃస్వానాం మహత్యేషా విడమ్బనా । తస్మాత్పూర్వముపాదేయం విత్తమేవ గృహైషిణా । । ౬ వరం సోఢా మనుష్యేణ తీవ్రా నరకవేదనా । న త్వేవ చ గృహే దృష్టం పుత్రదారక్షుధార్దితమ్ । । ౭ అసమ్భవే శిశుం దృష్ట్వా రుదన్తం ప్రార్థనాపరమ్ । వజ్రసారమయం మన్యే హదయం యన్న దీర్యతే । । ౮ సాధ్వీం భార్యాం ప్రియాం దృష్ట్వా కుచైలాం క్షుత్కృశీకృతామ్ । అస్య దుఃఖస్య తన్నాస్తి సుఖం యత్సమతాం వ్రజేత్ । । ౯ రూక్షాన్వివర్ణాన్క్షుధితాన్భూమిప్రస్తరశాయినః । పుత్రదారాన్నిజాన్దృష్ట్వా కిమకార్యం భవేన్నృణామ్ । । 1.6.౧౦ బాహూత్తరీయం క్షుత్క్షామం దృష్ట్వా దీనముఖం సుతమ్ । మృత్యురేవోత్సవః పుంసాం వ్యసనం జీవితం ద్విజాః । । ౧౧ పరిసీదత్స్వపత్యేషు దృష్ట్వా దీనముఖో ప్రియామ్ । వజ్రకార్యశరీరాస్తే యే న యాన్తి సహస్రధా । । ౧౨ తస్మాదర్థవిహీనస్య పుంసో దారపరిగ్రహాత్ । కుతస్త్రివర్గ సంసిద్ధిర్యాతనైవ హి తస్య సా । । ౧౩ అభార్యస్యాధికారోఽస్తి న ద్వితీయాశ్రమే యథా । తద్వదర్థవిహీనానాం సర్వత్ర నాధికరితా । । ౧౪ కేచిత్త్వపత్యమేవాహుస్త్రివర్గావాప్తిసాధనమ్ । పుంసామర్థః కలత్రం చ యేఽన్యే నీతివిదో విదుః । । ౧౫ ధర్మోఽపి ద్వివిధో యస్మాదిష్టాపూర్తక్రియాత్మకః । స చ దారాత్మకః సర్వం జ్ఞేయమర్థైకసాధనమ్ । । ౧౬ నిజేనాపి ౧ దరిద్రేణ లోకో లజ్జతి బన్ధునా । పరోఽపి హి మనుష్యాణామైశ్వర్యాత్స్వజనాయతే । । ౧౭ న దరిద్రం సమీపేఽపి స్థితవన్తం ప్రపశ్యతి । దూరస్థమపి విత్తాఢ్యమాదరాద్భజతే జనః । । ౧౮ తస్మాత్ప్రయత్నతః పూర్వమర్థమేవ ప్రసాధయేత । స హి మూలం త్రివర్గస్య గుణానాం గౌరవస్య చ । । ౧౯ సర్వేఽపి హి గుణా విద్యాకులశీలాదయో నృణామ్ । సన్తి తస్మిన్నసన్తోఽపి సన్తి సన్తోఽపి నాసతి । । 1.6.౨౦ శాస్త్రం శిల్పం కలాః కర్మ యచ్చాన్యదపి చేష్టితమ్ । సాధనం సర్వమర్థానామర్థా ధర్మాదిసాధనాః । । ౨౧ సాధనానాం త్రివర్గోఽస్తి తం వినా కేవలం నృణామ్ । అజాగలస్తనస్యేవ నిధనాయైవ సంభవః । । ౨౨ ప్రాక్పుణ్యైర్విపులా సమ్పద్ధర్మకామాదిహేతుజా । భూయో ధర్మేణ సాముత్ర తయా౩ తావితి ౪ చ క్రమః. । । ౨౩ ఏకచక్రకమేతద్ధి ప్రోక్తమన్యోన్యహేతుకమ్ । పూర్వపశ్చిమబాహుభ్యాముత్తరాధరమధ్యమాః । । ౨౪ విజ్ఞాయ మతిమానేవం యస్త్రివర్గం నిషేవతే । సంఖ్యాశతసమాయుక్తైరవాప్నోత్యుత్తరోత్తరమ్ । । ౨౫ నాభార్యస్యాధికారోఽస్తి త్రివర్గే నిర్ధనస్య వా । నా భార్యాయామతః పూర్వమర్థమైవ ప్రసాధయేత్ । । ౨౬ తస్మాత్క్రమాగతైరర్థేః స్వయం వాధిగతైర్యుతః । క్రియాయోగ్యైః సమర్థశ్చ కుర్యాద్దారపరిగ్రహమ్ । । ౨౭ అనురూపే కులే జాతాం శ్రుతవిత్తక్రియాదిభిః । లభేతానిన్దితాం కన్యాం మనోజ్ఞాం ధర్మసాధనామ్ । । ౨౮ పుమానర్ధపుమాంస్తావద్యావద్భార్యాం న విదన్తి । తస్మాద్యథాక్రమం కాలే కుర్యాద్దారపరిగ్రహమ్ । । ౨౯ ఏకచక్రో రథో యద్వదేకపక్షో యథా ఖగః । అభార్యోఽపి ౧నరస్తద్వదయోగ్యః సర్వకర్మసు । । 1.6.౩౦ పత్నీపరిగ్రహాద్ధర్మస్తథార్థో బహులాభతః । సత్ప్రీతియోగాత్కామోఽపి త్రయమస్యాం విదుర్బుధాః । । ౩౧ త్రిధా వివాహసమ్బన్ధో హీనతుల్యాధికైః సహ । తుల్యైః సహ సమస్తేషామితరౌ నీచమధ్యమౌ । । ౩౨ అసమైర్నిన్ద్యతే సద్భిరుత్తమైః పరిభూయతే । తుల్యైః ప్రశస్యతే యస్మాత్తస్మాత్సాధుతమో మతః । । ౩౩ కృత్వైవాధికసమ్బన్ధమపమానం సమశ్నుతే । న చైషామానతిం గచ్ఛేన్నైవ నీచైః సహేష్యతే
బ్రహ్మా మహర్షులకు ఇలా ఉపదేశించాడు: "ద్విజశ్రేష్ఠులారా! స్త్రీల సద్గుణాలను మొదట నుండీ నేను వివరంగా చెబుతాను. లోకానికి మేలు కలగాలని, మీరు అందరూ తెలుసుకోవాలని చెబుతున్నాను. ధర్మార్థకామాల సాధన కోసం గృహస్థుల స్త్రీల ప్రవర్తనను వివరించబోతున్నాను. విద్య, ఇతర విషయాలు తెలుసుకొని, వాటి క్రమాన్ని అనుసరించి, శాస్త్రబద్ధంగా తగిన భార్యను ఎంపిక చేసుకోవాలి. ధనంలేని గృహస్థాశ్రమం గొప్ప హాస్యాస్పదంగా మారుతుంది. అందువల్ల ముందుగా ధనం సంపాదించుకోవడం అవసరం. మానవుడు ఎంతటి నరకవేదన అయినా భరించగలడు, కానీ తన ఇంట్లో పిల్లలు, భార్య ఆకలితో బాధపడటం చూడలేడు. పిల్లలు ఆకలితో ఏడుస్తుంటే, మనసు కరిగిపోవడం సహజం. ప్రియమైన భార్యను, పిల్లలను ఆకలితో బాధపడుతూ, చీరలు చించుకొని, బలహీనంగా ఉన్నప్పుడు చూసినప్పుడు, ఆ దుఃఖానికి సమానమైన సుఖం లేదు. ఆకలితో బాధపడుతూ నేలపై పడుకున్న భార్యా పిల్లలను చూసినప్పుడు, మనిషి ఏ పని చేసినా ఆశ్చర్యం లేదు. ఆకలితో ముఖం వాడిపోయిన కుమారుడిని చూస్తే, మరణమే ఉత్సవంగా అనిపిస్తుంది, జీవితం బాధగా మారుతుంది. పిల్లలు బాధపడుతుంటే, భార్య ముఖం దిగులుగా ఉన్నప్పుడు, మనసు రాళ్లా మారిపోతుంది. ధనం లేని మనిషికి భార్యను పెళ్లి చేసుకోవడం వల్ల ధర్మార్థకామాలు సిద్ధించవు, కేవలం బాధే మిగులుతుంది. భార్య లేని వాడికి రెండవ ఆశ్రమంలో హక్కు ఉండదు, అలాగే ధనం లేనివారికీ ఎక్కడా హక్కు ఉండదు. కొందరు సంతానమే ధర్మార్థకామాల సాధనానికి మార్గమని అంటారు, మరికొందరు భార్యే ప్రధానమని చెబుతారు. ధర్మం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఇష్టాపూర్తి రూపంలో. ఇవన్నీ భార్య ద్వారా సంపాదించదగినవే. బంధువుల్లోనే దరిద్రుడు ఉంటే మనిషి సిగ్గుపడతాడు; ధనవంతుడు అయితే పరాయివాడు కూడా మనవాడవుతాడు. దరిద్రుడిని ఎవరూ పట్టించుకోరు, ధనవంతుడిని మాత్రం అందరూ గౌరవిస్తారు. అందువల్ల ముందుగా ధనం సంపాదించుకోవాలి. అదే ధర్మార్థకామాలకు మూలం. విద్య, కుటుంబం, శీలం మొదలైన అన్ని గుణాలు ధనంలో ఉంటేనే విలువైనవి, లేకపోతే విలువ ఉండదు. శాస్త్రం, కళలు, పనులు అన్నీ ధనాన్ని సాధించడానికే ఉపకరిస్తాయి. ధనం లేకపోతే జీవితం వ్యర్థమవుతుంది. పూర్వ జన్మల పుణ్యఫలంగా సంపద లభిస్తుంది, ఆ సంపదతో ధర్మం, కామం కూడా సిద్ధిస్తాయి. ఇవన్నీ పరస్పరంగా సహాయపడతాయి. ఎవరు ధర్మార్థకామాలను సరిగ్గా అనుసరిస్తారో వారు అన్ని విధాలుగా అభివృద్ధి చెందుతారు. భార్య లేనివారికీ, ధనం లేనివారికీ ధర్మార్థకామాలలో హక్కు ఉండదు. అందువల్ల ముందుగా ధనం సంపాదించాలి. సంపాదించిన ధనంతో, తగిన వయస్సులో, తగిన కుటుంబంలో పుట్టిన, మంచి లక్షణాలు ఉన్న, అందమైన, అపవాదం లేని కూతురిని భార్యగా చేసుకోవాలి. భార్య లేని వాడు అర్ధమైన వాడే. అందువల్ల తగిన సమయంలో భార్యను ఎంపిక చేసుకోవాలి. రథానికి ఒక చక్రం లేనట్లుగా, పక్షికి ఒక రెక్క లేనట్లుగా, భార్య లేని వాడు కూడా అన్ని పనులకు అనర్హుడు. భార్యను స్వీకరించడంవల్ల ధర్మం, ధన సంపాదన, సంతోషం లభిస్తాయి. వివాహ సంబంధాలు తక్కువ, సమాన, ఎక్కువ స్థాయిల వారితో ఏర్పడతాయి. సమాన స్థాయిలో వివాహం ఉత్తమం. తక్కువ స్థాయిలో వివాహం నిందించబడుతుంది, ఎక్కువ స్థాయిలో అవమానం కలుగుతుంది."
వివాహ-ధర్మవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ౩ అసపిణ్డా చ యా మాతురసగోత్రా చ యా పితుః । సా ప్రశస్తా ద్విజాతీనాం దారకర్మణి మైథునే । । ౧ సహజో న భవేద్యస్యా న చ విజ్ఞాయతే పితా । నోపయచ్ఛేత తాం ప్రాజ్ఞః పుత్రికాధర్మశఙ్కయా । । ౨ బ్రాహ్మణానాం ప్రశస్తా స్యాత్సవర్ణా దారకర్మణి । కామశస్తు ప్రవృత్తానామిమాః స్యుః క్రమశోఽవరాః । । ౩ క్షత్రస్యాపి సవర్ణా స్యాత్ప్రథమా ద్విజసత్తమాః । ద్వే చావరే తథా ప్రోక్తే కామతస్తు న ధర్మతః । ।౪ వైశ్యస్యైకా వరా ప్రోక్తా సవర్ణా చైవ ధర్మతః । తథావరా కామతస్తు ద్వితీయా న తు ధర్మతః । । ౫ శూద్రైవ భార్యా శూద్రస్య ధర్మతో మనురబ్రవీత్ । చతుర్ణామపి వర్ణానాం పరిణేతా ద్విజోత్తమః । । ౬ న బ్రాహ్మణక్షత్రియయోరాపద్యపి హి తిష్ఠతోః । కస్మింశ్చిదపి వృతాన్తే శూద్రా భార్యోపదిశ్యతే । । ౭ హీనజాతిస్త్రియం మోహాదుద్వహన్తో ద్విజాతయః । కులాన్యేవ నయన్త్యాశు ససన్తానాని శూద్రతామ్ । । ౮ శూద్రమారోప్య వేద్యాం తు పతితోత్రిర్బభూవ హ । ఉతథ్యః పుత్రజననాత్పతితత్వమవాప్తవాన్ । । ౯ శూద్రస్య పుత్రమాసాద్య శౌనకః శూద్రతాం గతః । భృగ్వాదయోప్యేవమేవ పతితత్వమవాప్నుయుః । । 1.7.౧౦ శూద్రాం శయనమారోప్య బ్రాహ్మణో యాత్యధోగతిమ్ । జనయిత్వా సుతం తస్యాం బ్రాహ్మణ్యాదేవ హీయతే । । ౧౧ దేవపిత్ర్యాతిథేయాని తత్ప్రధానాని యస్య తు । నాదన్తి పితరో దేవాః స చ స్వర్గం న గచ్ఛతి । । ౧౨ వృషలీఫేనపీతస్య నిఃశ్వాసోపహతస్య చ । తస్యాం చైవ ప్రసూతస్య నిష్కృతిర్న విధీయతే । । ౧౩ చతుర్ణామపి విప్రేన్ద్రాః ప్రేత్యేహ చ హితాహితమ్ । సమాసతో బ్రవీమ్యేష వివాహాష్టకముత్తమమ్ । । ౧౪ కాలో దైవస్తథా చార్షః ప్రాజాపత్యస్తథాసురః । గాన్ధర్వో రాక్షసశ్చైవ పైశాచశ్చాష్టమోఽధమః । । ౧౫ యే యస్య ధర్మా వర్ణస్య గుణదోషౌ చ యస్య యౌ । శృణుధ్వం తద్ద్విజశ్రేష్ఠాః ప్రసవే చ గుణాగుణమ్ । । ౧౬ విప్రస్య ౧ చతురః పూర్వాన్క్షత్రస్య చతురోఽవరాన్ । విట్శూద్రయోస్తు త్రీనేవ విద్యాద్ధర్మానరాక్షసాన్ । । ౧౭ చతురో బ్రాహ్మణస్యాద్యాన్ప్రశస్తాన్కవయో విదుః । రాక్షసం క్షత్రియస్యైకమాసురం వైశ్యశూద్రయోః । । ౧౮ క్షత్రియాణాం త్రయో ధర్మ్యా ద్వావధర్మ్యౌ౨ స్మృతావిహ । పైశాచశ్చాసురశ్చైవ న కర్త్తవ్యౌ కథఞ్చన । । ౧౯ పృథక్పృథగ్వా మిశ్రౌ వా వివాహౌ పూర్వచోదితౌ । గాన్ధర్వో రాక్షసశ్చైవ ధర్మ్యౌ క్షత్రస్య తౌ స్మృతౌ । । 1.7.౨౦ ఆచ్ఛాద్య చార్చయిత్వా తు శ్రుతశీలవతే స్వయమ్ । ఆహూయ దానం కన్యాయా బాహ్యో ధర్మః ప్రకీర్తితః । । ౨౧ వితతే చాపి యజ్ఞే తు కర్మ కుర్వతి చార్త్విజి । అలఙ్కృత్య సుతాదానం దైవో ధర్మ ఉదాహృతః । । ౨౨ ఏకం గోమిథునం ద్వే వా వరాదాదాయ ధర్మతః । కన్యాప్రదానం విధివదార్షీయో ధర్మ ఉచ్యతే । । ౨౩ సహోభౌ చరతం ధర్మమితి వాచానుభాష్య తు । కన్యాప్రదానమభ్యర్చ ప్రాజాపత్యవిధిః స్మృతః । । ౨౪ జ్ఞాతిభ్యో ద్రవిణం దత్త్వా కన్యాయాశ్చైవ శక్తితః । కన్యాప్రదానం స్వచ్ఛన్దాదాసురో ధర్మ ఉచ్యతే । । ౨౫ ఇచ్ఛయాన్యోఽన్యసంయోగః కన్యాయాశ్చ వరస్య చ । గాన్ధర్వః స విధిర్జ్ఞేయో మైథున్యః కామసమ్భవః । । ౨౬ హత్వా ఛిత్త్వా చ భిత్త్వా చ క్రోశన్తీం రుదతీం గృహాత్ । ప్రసహ్య కన్యాహరణం రాక్షసో విధిరుచ్యతే । । ౨౭ సుప్తాం మత్తాం ప్రమత్తాం చ రహో యత్రోపగచ్ఛతి । స పాపిష్ఠో వివాహానాం పైశాచః కథితోఽష్టమః । । ౨౮ జలపూర్వం ద్విజాగ్ర్యాణాం కన్యాదానం ప్రశస్యతే । ఇతరేషాం తు వర్ణానామితరేతరకామ్యయా । । ౨౯ యో యస్యైషాం వివాహానాం విభూనాం కీర్తితో గుణః । తం నిబోధత వై విప్రాః సమ్యక్తకీర్తయతో మమ । । 1.7.౩౦ కులాని దశ పూర్వాణి తథాన్యాని దశైవ తు । స హి తాన్యాత్మనా చైవం మోచయత్యేనసో ధ్రువమ్ । । ౩౧ బ్రాహ్మీపుత్రః సుకృతకృద్దైవోఢాజం సుతం శృణు । దైవోఢాజః సుతో విప్రాః సప్త సప్త పరావరాన్ । । ఆర్షోఢాజః సుతః స్త్రీణాం పురుషాంస్తారయేద్ద్విజాః । । ౩౨ బ్రహ్మాదిషు వివాహేషు చతుర్ష్వేవానుపూర్వశః । బ్రహ్మవర్చస్వినః పుత్రా జాయన్తే శిష్టసమ్మతాః । । ౩౩ రూపసత్త్వగుణోపేతా ధనవన్తో యశస్వినః । పుత్రవన్తోఽథ ధర్మిష్ఠా జీవన్తి చ శతం సమాః । । ౩౪ ఇతరేషు నిబోధధ్వం నృశంసానృతవాదినః । జాయన్తే దుర్వివాహేషు బ్రహ్మధర్మద్విషః ౧ సుతాః । । ౩౫ అనిన్దితైః స్త్రీవివాహైరనిన్ద్యా భవతి ప్రజా । నిన్దితైర్నిందితా నృణాం తస్మాన్నిద్యాన్వివర్జయేత్ । । ౩౬ కరగ్రహణసంస్కారాః సవర్ణాసు భవన్తి వై । అసవర్ణాస్వయం జ్ఞేయా విధిరుద్వాహకర్మణి । । ౩౭ బాణః క్షత్రియయా గ్రాహ్యః ప్రతోదో వైశ్యకన్యయా । వసనస్య దశా గ్రాహ్యా శూద్రయోత్కృష్టవేదనే । । ౩౮ న కన్యాయాః పితా విద్వాన్గృహ్ణీయాచ్ఛుల్కమణ్వపి । గృహ్ణన్హి శుల్కం లోభేన స్యాన్నరోఽపత్యవిక్రయీ । । ౩౯ స్త్రీధనాని తు యే మోహాదుపజీవన్తి బాన్ధవాః । నారీయానాని వస్త్రం వా తే పాపా యాన్త్యధోగతిమ్ । । 1.7.౪౦ ఆర్షే గోమిథునం శుల్కం కేచిదాహుర్మృషైవ ౧ తత్ । అల్పో వాపి మహాన్వాపి విక్రయస్తావదేవ సః । । ౪౧ యాసాం నాదదతే శుల్కం జ్ఞాతయో న స విక్రయః । అర్హణం తత్కుమారీణామానృశంస్యం చ కేవలమ్ । । ౪౨ ఇత్థం దారాన్సమాసాద్య దేశమగ్ర్యం సమావసేత్ । బ్రాహ్మణో ద్విజశార్దూల య ఇచ్ఛేద్విపులం యశః । । ౪౩ ఋషయ ఊచుః కో దేశః పరమో బ్రహ్మన్కశ్చ పుణ్యో మతస్తవ । ప్రవసన్యత్ర విప్రేన్ద్ర యశః ప్రాప్నోతి కఞ్జజ । । ౪౪ బ్రహ్మోవాచ న హీయతే యత్ర ధర్మశ్చతుష్పాత్స కలో ద్విజాః । స దేశః పరమో విప్రాః స చ పుణ్యో మతో మమ । । ౪౫ విద్వద్భిః సేవితో ధర్మో యస్మిన్దేశే ప్రవర్తతే । శాస్త్రోక్తశ్చాపి విప్రేన్ద్రాః స దేశః పరమో మతః । । ౪౬ ఋషయ ఊచూ విద్వద్భిః సేవితం ధర్మం శాస్త్రోక్తం చ సురోత్తమ । వదాస్మాసు సురశ్రేష్ఠ కౌతుకం పరమం హి నః । । ౪౭ బ్రహ్మోవాచ విద్వద్భిః సేవితః సద్భిర్నిత్యమద్వేషరాగిభిః । హృదయేనాభ్యనుజ్ఞాతో యో ధర్మస్తం నిబోధత । । ౪౮ కామాత్మతా న ప్రశస్తా న వేహాస్యాప్యకామతా । కామ్యో హి వేదాధిగమః కర్మయోగశ్చ వైదికః । । ౪౯ సఙ్కల్పాజ్జాయతే కామో యజ్ఞాద్యాని చ సర్వశః । వ్రతాః నియమధర్మాశ్చ సర్వే సఙ్కల్పజాః స్మృతాః । । 1.7.౫౦ కామాదృతే క్రియాకారీ దృశ్యతే నేహ కర్హిచిత్ । యద్యద్ధి కురుతే కశ్చిత్తత్తత్కామస్య చేష్టితమ్ । । ౫౧ నిగమో ౧ ధర్మమూలం స్యాత్స్మృతిశీలే తథైవ చ । తథాచారశ్చ సాధూనామాత్మనస్తుష్టిరేవ చ । । ౫౨ సర్వం తు సమవేక్షేత నిశ్చయం జ్ఞానచక్షుషా । శ్రుతిప్రాధాన్యతో విద్వాన్స్వధర్మే నివసేత వై । । ౫౩ శ్రుతిస్మృత్యుదితం ధర్మమనుతిష్ఠన్సదా నరః । ప్రాప్య చేహ పరాం కీర్తిం యాతి శక్రసలోకతామ్ । । ౫౪ శ్రుతిస్తు వేదో ౪ విజ్ఞేయో ధర్మశాస్త్రం తు వై స్మృతిః । తే సర్వార్థేషు మీమాంస్యే తాభ్యాం ధర్మో హి నిర్బభౌ । । ౫౫ యోఽవమన్యేత తే చోభే హేతుశాస్త్రాశ్రయాద్ద్విజః । స సాధుభిర్బహిష్కార్యో నాస్తికో వేదనిన్దకః । । ౫౬ వేదః స్మృతిః సదాచారః స్వస్య చ ప్రియమాత్మనః । ఏతచ్చతుర్విధం విప్రాః సాక్షాద్ధర్మస్య లక్షణమ్ । । ౫౭ ధర్మజ్ఞానం భవేద్విప్రా అర్థకామేష్వసజ్జతామ్ । ధర్మం జిజ్ఞాసమానానాం ప్రమాణాన్నైగమం పరమ్ । । ౫౮ నిషేకాదిశ్మశానాన్తో మన్త్రైర్యస్యోదితో విధిః । అధికారో భవేత్తస్య వేదేషు చ జపేషు చ । । ౫౯ సరస్వతీదృషద్వత్యోర్దేవనద్యోర్యదన్తరమ్
పెళ్లి విధుల గురించి వివరణ: బ్రహ్మా ఇలా చెప్పారు — తల్లి వంశానికి, తండ్రి వంశానికి చెందని యువతిని ద్విజులకు పెళ్లి చేసుకోవడం శ్రేయస్కరం. ఎవరి జన్మ వివరాలు తెలియకపోతే, తండ్రి ఎవరో తెలియకపోతే, అలాంటి యువతిని 'పుత్రికా' అనే అపవిత్రత భయంతో వివేకులు పెళ్లి చేయరాదు. బ్రాహ్మణులకు తమ వర్ణానికి చెందిన యువతిని పెళ్లి చేసుకోవడం శ్రేష్ఠం; కోరికతో ఇతర వర్ణాలవారిని చేసుకుంటే అవి తక్కువగా పరిగణించబడతాయి. క్షత్రియులకు కూడా తమ వర్ణానికి చెందిన యువతే మొదటిది; మిగతా రెండు వర్ణాలవారు కోరికతో చేసుకుంటే మాత్రమే, ధర్మపరంగా కాదు. వైశ్యులకు కూడా తమ వర్ణానికి చెందిన యువతే ధర్మంగా; రెండవది కోరికతో చేసుకున్నదే కానీ, అది ధర్మపరంగా కాదు. శూద్రులకు మాత్రం శూద్ర యువతే ధర్మంగా భార్య అని మనువు చెప్పారు. నాలుగు వర్ణాల్లో పెళ్లి చేసుకునే వ్యక్తి ప్రధానుడు. కానీ బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు ఎలాంటి పరిస్థితుల్లోనూ శూద్ర యువతిని భార్యగా చేసుకోరాదు. ద్విజులు తక్కువ వర్ణస్త్రీలను పెళ్లి చేసుకుంటే, వారి వంశాలు, సంతానం త్వరగా శూద్ర స్థితికి పడిపోతాయి. శూద్ర యువతిని హోమంలో కూర్చోబెట్టిన ఉతథ్యుడు పతితుడయ్యాడు; ఆమెతో సంతానం కలిగించడంతో మరింత పతితుడయ్యాడు. శౌనకుడు కూడా శూద్ర యువతితో కుమారుడు కలిగి శూద్రుడయ్యాడు; భృగువంశీయులూ ఇలా పతితులవుతారు. బ్రాహ్మణుడు శూద్ర యువతితో సహవాసం చేస్తే అధోగతికి వెళ్తాడు; ఆమెతో కుమారుడు కలిగిస్తే బ్రాహ్మణత్వాన్ని కోల్పోతాడు. ఇలాంటి వారిని దేవతలు, పితృదేవతలు, అతిథులు అంగీకరించరు; వారు స్వర్గానికి చేరరు. హీనజాతి స్త్రీతో మిళితం, ఆమె శ్వాస తాకినవారు, ఆమె నుంచి పుట్టినవారికి పరిహారం prescribed లేదు. ఇప్పుడు నేను నాలుగు వర్ణాలకు ఇహపరలో కలిగే శుభాశుభాలను, వివాహ రకాలను సంక్షిప్తంగా చెబుతాను. ఎనిమిది రకాల పెళ్లిళ్లు: బ్రాహ్మ, దైవ, ఆర్ష, ప్రాజాపత్య, ఆసుర, గాంధర్వ, రాక్షస, ఎనిమిదవది పిశాచ — ఇది అత్యంత హీనమైనది. వీటిలో ఏవి ధర్మసమ్మతమో, వాటి ఫలితాలు, దోషాలు, సంతాన లక్షణాలు కూడా వినండి. బ్రాహ్మణులకు మొదటి నాలుగు, క్షత్రియులకు తరువాత నాలుగు, వైశ్య, శూద్రులకు మూడు మాత్రమే, రాక్షసాన్ని మినహాయించి. బ్రాహ్మణులకు మొదటి నాలుగు శ్రేష్ఠమైనవి; క్షత్రియులకు రాక్షసం ఒకటి, వైశ్య, శూద్రులకు ఆసురం ఒకటి. క్షత్రియులకు మూడు ధర్మమైనవి, రెండు అధర్మమైనవి; పిశాచ, ఆసుర పెళ్లిళ్లు ఎప్పుడూ చేయరాదు. వేర్వేరుగా లేదా కలిపి చేసినా, గాంధర్వ, రాక్షస పెళ్లిళ్లు క్షత్రియులకు ధర్మంగా చెప్పబడ్డాయి. పండితుడిని ఆహ్వానించి, గౌరవించి, కన్యను ఇచ్చే పెళ్లి బాహ్యధర్మంగా పరిగణించబడుతుంది. యజ్ఞ సమయంలో, ఆచార్యుడు కర్మలు చేస్తున్నప్పుడు, కన్యను అలంకరించి ఇచ్చే పెళ్లి దైవ పెళ్లి. వరుడికి పశుయుగ్మాన్ని ఇచ్చి, కన్యను నియమానుసారం ఇచ్చే పెళ్లి ఆర్ష పెళ్లి. 'ఇద్దరూ కలసి ధర్మాన్ని ఆచరించండి' అని ఆశీర్వదించి, కన్యను ఇచ్చే పెళ్లి ప్రాజాపత్య పెళ్లి. కన్య బంధువులకు ధనం ఇచ్చి, స్వేచ్ఛగా కన్యను ఇచ్చే పెళ్లి ఆసుర పెళ్లి. వరుడు, కన్య ఇద్దరూ పరస్పర ఇష్టంతో కలిసే పెళ్లి గాంధర్వ పెళ్లి. ఏడిపిస్తూ, బలవంతంగా, కొట్టి, లాక్కెళ్లి కన్యను పెళ్లి చేసుకోవడం రాక్షస పెళ్లి. నిద్రలో, మత్తులో, అలసత్వంలో ఉన్న కన్యను రహస్యంగా కలిసే పెళ్లి పిశాచ పెళ్లి. బ్రాహ్మణులకు నీటి పూర్వకంగా పెళ్లి చేయడం శ్రేష్ఠం; మిగతా వర్ణాలకు పరస్పర ఇష్టంతో పెళ్లి. పెళ్లి రకాల ఫలితాలు: బ్రాహ్మ పెళ్లిలో పుట్టిన కుమారుడు పూర్వ పది, తరువాత పది తరాల పాపాలను విమోచిస్తాడు. దైవ పెళ్లిలో పుట్టిన కుమారుడు ఏడడుగులు ముందూ, వెనకా తరాలను విమోచిస్తాడు. ఆర్ష పెళ్లిలో పుట్టిన కుమారుడు పురుషులను, స్త్రీలను విమోచిస్తాడు. మొదటి నాలుగు పెళ్లుల్లో పుట్టిన కుమారులు రూపం, శక్తి, ధనం, కీర్తి, సంతానం, ధర్మం కలిగి, వంద సంవత్సరాలు జీవిస్తారు. మిగతా పెళ్లుల్లో పుట్టినవారు క్రూరులు, అబద్ధాలు చెప్పేవారు, బ్రహ్మధర్మ విరోధులు. అపవాద లేని పెళ్లుల్లో పుట్టినవారు అపవాద లేనివారు; అపవాద పెళ్లుల్లో అపవాద సంతానం. అందువల్ల అపవాద పెళ్లులను దూరంగా ఉంచాలి. సమాన వర్ణపు పెళ్లిలో చేతిపట్టే సంస్కారం ఉంటుంది; వేరే వర్ణపు పెళ్లిలో ఆ వివాహానికి అనుగుణంగా చేయాలి. క్షత్రియ యువతికి కొరడా, వైశ్య యువతికి పగడ, శూద్ర యువతికి వస్త్రపు ముక్క పెళ్లి సమయంలో ఇవ్వాలి. తెలివైన తండ్రి కన్యకు ఎంత చిన్నదైనా శుల్కం తీసుకోరాదు; శుల్కం తీసుకుంటే తన సంతానాన్ని అమ్మినవాడవుతాడు. కొందరు ఆర్ష పెళ్లిలో పశుయుగ్మమే శుల్కమంటారు, అది తప్పు; చిన్నదైనా, పెద్దదైనా అది అమ్మకమే. బంధువులు శుల్కం తీసుకోకపోతే అది అమ్మకం కాదు; అది కన్యకు గౌరవం, కరుణ మాత్రమే. ఇలా భార్యను పొందిన బ్రాహ్మణుడు గొప్ప పేరు కోరుకుంటే ఉత్తమ దేశంలో నివసించాలి. ఋషులు అడిగారు: బ్రహ్మా, ఏ దేశం శ్రేష్ఠమైంది? ఏది పవిత్రమైనది? ఇతర దేశంలో నివసించే బ్రాహ్మణుడు ఎక్కడ పేరు పొందుతాడు? బ్రహ్మా సమాధానం ఇచ్చారు: ధర్మం నాలుగు భాగాల్లో ఎక్కడా తగ్గిపోనిదో ఆ దేశమే శ్రేష్ఠమైనది, పవిత్రమైనది. పండితులు ఆచరించే ధర్మం, శాస్త్రంలో చెప్పిన విధంగా ఆచరించబడే దేశమే శ్రేష్ఠమైనది. ఋషులు అడిగారు: పండితులు ఆచరించే ధర్మం, శాస్త్రంలో చెప్పిన విధంగా ఏది? దయచేసి వివరంగా చెప్పండి. బ్రహ్మా సమాధానం: ద్వేషం, మోహం లేని మంచివారు, పండితులు హృదయపూర్వకంగా ఆచరించే ధర్మమే శ్రేష్ఠం. ఇంద్రియాల కోరికలు మంచివి కావు; కానీ వేదాధ్యయనం, వేదకర్మలు కోరికతో చేయాలి. యజ్ఞాది కర్మలు, వ్రతాలు అన్నీ సంకల్పం వల్లే జరుగుతాయి. కోరిక లేకుండా ఏ పనీ జరగదు; ఎవరు ఏ పని చేసినా అది కోరిక వల్లే. వేదం, స్మృతి, సద్ఆచారం, మనసుకు నచ్చినదే ధర్మానికి మూలం. జ్ఞానదృష్టితో ప్రతీ విషయాన్ని పరిశీలించి, శ్రుతిప్రధానంగా స్వధర్మంలో ఉండాలి. శ్రుతి, స్మృతిలో చెప్పిన ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ ఆచరించే వ్యక్తి ఇక్కడ గొప్ప కీర్తిని, మరణానంతరం ఇంద్రలోకాన్ని పొందుతాడు. శ్రుతి అంటే వేదం, ధర్మశాస్త్రం అంటే స్మృతి; అన్ని విషయాల్లో వీటిని పరిశీలించాలి, ఎందుకంటే ధర్మం వీటి నుంచే పుట్టింది. వేద, స్మృతులను తక్కువగా చూసేవాడు, కేవలం తర్కాన్ని ఆధారపడేవాడు, సద్బ్రాహ్మణులచే దూరంగా ఉంచబడతాడు. వేదం, స్మృతి, సద్ఆచారం, మనసుకు నచ్చినదే — ఇవే ధర్మానికి నేరుగా గుర్తులు. ధర్మజ్ఞానం ధనం, కామానికి లోనవ్వకూడదు; ధర్మాన్ని తెలుసుకోవాలనుకునేవారికి వేదమే ప్రామాణికం. గర్భాధానం నుంచి శ్మశానాంతం మంత్రాలతో చెప్పిన విధులు ఎవరికైతే ఉంటాయో, వేదాల్లో, జపాల్లో వారికి హక్కు ఉంటుంది.
తదేవ నిర్మితం దేశం బ్రహ్మావర్తం ప్రచక్షతే । । 1.7.౬౦ యస్మిన్ దేశే య ఆచారః పారమ్పర్యక్రమాగతః । వర్ణానాం సాన్తరాలానాం స సదాచార ఉచ్యతే । । ౬౧ కురుక్షేత్రం చ మత్స్యాశ్చ పఞ్చాలాః శూరసేనయః । ఏష బ్రహ్మర్షిదేశో వై బ్రహ్మావర్తాదనన్తరమ్ । । ౬౨ ఏతద్దేశప్రసూతస్య సకాశాదగ్రజన్మనః । స్వం స్వం చరిత్రం శిక్షన్తి పృథివ్యాం సర్వమానవాః । । ౬౩ హిమవద్విన్ధ్యయోర్మధ్యే యత్ప్రాగ్వినశనాదపి । ప్రత్యగేవ ప్రయాగాచ్చ మధ్యదేశః ప్రకీర్తితః । । ౬౪ ఆ సముద్రాత్తు వై పూర్వాదాసముద్రాత్తు పశ్చిమాత్ । తయోరేవాన్తరం గిర్యోరార్యావర్త్తం విదుర్బుధాః । । ౬౫ అటతే యత్ర కృష్ణా గౌర్మృగో నిత్యం స్వభావతః । స జ్ఞేయో యాజ్ఞికో దేశో మ్లేచ్ఛదేశస్త్వతః పరః । । ౬౬ ఏతాన్నిత్యం శుభాన్దేశాన్సంశ్రయేత ద్విజోత్తమః । యస్మిన్కస్మింశ్చ నివసేత్పాదజో౨ వృత్తికర్శితః । । ౬౭ ప్రకీర్తితేయం ధర్మస్య బుధైర్యోనిర్ద్విజోత్తమాః । సమ్భవశ్చాస్య సర్వస్య సమాసాన్న తు విస్తరాత్ । । ౬౮ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి వివాహధర్మవర్ణనం నామ సప్తమోఽధ్యాయః
సరస్వతి, దృశద్వతి నదుల మధ్య ఉన్న భూమిని బ్రహ్మావర్తం అంటారు. ఆ ప్రాంతంలో వర్ణాల మధ్య పరంపరగా వచ్చిన ఆచారమే సద్ఆచారం. కురుక్షేత్రం, మత్స్య, పాంచాల, శూరసేన ప్రాంతాలు బ్రహ్మర్షిదేశాలు, ఇవి బ్రహ్మావర్తానికి తరువాతి ప్రాంతాలు. ఈ ప్రాంతంలో పుట్టినవారి నుంచి భూమిపై ఉన్న మానవులు తమ తమ ఆచారాలను నేర్చుకుంటారు. హిమవంతు, వింధ్య పర్వతాల మధ్య, వినశనానికి తూర్పుగా, ప్రయాగానికి పడమరగా ఉన్న ప్రాంతాన్ని మధ్యదేశం అంటారు. తూర్పు సముద్రం నుంచి పడమర సముద్రం వరకు, ఆ రెండు పర్వతాల మధ్య ఉన్న భూమిని జ్ఞానులు ఆర్యావర్తం అంటారు. అక్కడ నల్ల జింక, ఆవు సహజంగా తిరిగే ప్రాంతమే యజ్ఞభూమి; దాని తరువాతి ప్రాంతం మ్లేచ్ఛదేశం. ద్విజోత్తమా! ఎప్పుడూ ఈ శుభమైన దేశాల్లో నివసించాలి; లేకపోతే ఎక్కడైనా జీవనోపాధి కోసం ఉండవచ్చు. ఇదే ధర్మానికి మూలం అని పండితులు చెప్పారు; ఇదే సమగ్రంగా, సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది.
వివాహధర్మేషు స్త్రీవిషయే నరవృత్తవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ కర్తవ్యం యద్గృహస్థేన తదిదానీం నిబోధత । గదతో ద్విజశార్దూల విస్తరాచ్ఛాస్త్రతస్తథా । । ౧ వైవాహికేఽగ్నౌ కుర్వీత గృహ్యం కర్మ యథావిధి । శుభదేశాశ్రయశ్చైవ పత్నీ వైవాహికీ గృహే । । ౨ స్వాశ్రయేణ వినా శక్యం న యస్మాద్రక్షణాదికమ్ । విత్తానామివ దారాణామతస్తద్విధిరుచ్యతే । । ౩ హేతవో హి త్రివర్గస్య విపరీతాస్తు౧ మానద । అరక్షణాద్భవన్త్యస్మాదమీషాం రక్షణం మతమ్ । । ౪ నిసర్గాత్పుంస్యసన్తోషాద్గుణదోషవిమర్షతః । దుష్టానాం చాపి సంసర్గాద్రక్ష్యా ఏవ చ యోషితః । । ౫ పురుషస్థానవేశ్మాని త్రివిధం ప్రాహురాశ్రయమ్ । విత్తానాం రక్షణాద్యర్థమపూర్వాధిగమాయ చ । । ౬ కులీనో నీతిమాన్ప్రాజ్ఞః సత్యసన్ధో దృఢవ్రతః । వినీతో ధార్మికస్త్యాగీ౨ విజ్ఞేయః పురుషాశ్రయః । । ౭ నగరే ఖర్వటే ఖేటే గ్రామే చాపి క్రమాగతే । యాత్రావశాద్వా నివసేద్ధార్మికాద్యజనాన్వితే । । ౮ గురుణానుమతస్తత్ర గ్రామణ్యాదిజనేన వా । ప్రతివేశ్మాద్యబాధేన శుద్ధం కుర్యాన్నివేశనమ్ । । ౯ ద్వారచత్వరశాలానాం ౧ సర్వకారుకవేశ్మనామ్ । ద్యూతసూనాసురావేశనటరాజానుజీవినామ్ । । 1.8.౧౦ పాఖణ్డదేవవీథీనాం రాజమార్గకులస్య చ । దూరాత్సుగుప్తం కర్తవ్యా జీవికా విభవోచితా । । ౧౧ సాపిధానైకనిష్కాశం శుద్ధపృష్టం సమన్తతః । సద్వృత్తాప్తజనాకీర్ణమదుష్టప్రాతివేశికమ్ । । ౧౨ ప్రాగుదక్ప్రవణే దేశే వాస్తువిద్యావిధానతః । ప్రవిభక్తక్రియాకాఞ్క్షం సర్వర్తుకమనోహరమ్ । । ౧౩ అర్చాస్నానోదకాగారగోష్ఠాగారమహానసైః । యుక్తం గోవాజిశాలాభిః సదాసీభృత్యకాశ్రయైః । । ౧౪ బహిరన్తః పురస్త్రీకం సర్వోపకరణైర్యుతమ్ । విభక్తశయనోద్దేశమాప్తవృద్ధైరధిష్ఠితమ్ । । ౧౫ అరక్షణాద్ధి దారాణాం వర్ణసఙ్కరజాదయః । దృష్టా హి బహవో దోషాస్తస్మాద్రక్ష్యాః సదా స్త్రియః । । ౧౬ న హ్యాసాం ప్రమదం దద్యాన్న స్వాతన్త్ర్యం న విశ్వసేత్ । విశ్వస్తవచ్చ చేష్టేత న్యాయ్యం భర్త్సనమాచరేత్ । । ౧౭ నాధికారం క్వచిద్దద్యాదృతే పాకాదికర్మణః । స్త్రీణాం గ్రామీణవత్తా హి భోగాయాలం సుశాసితా । । ౧౮ నిత్యం తత్కర్మయోగేన తాః కర్తవ్యా నిరన్తరాః । ఇత్యేవం సర్వదా వ్యాప్తేః స్యాదవిద్యనిరాశ్రయా । । ౧౯ దౌర్గత్యమతిరూపం౧ చాప్యసత్సఙ్గః స్వతన్త్రతా । పానాశనకథాగోష్ఠీప్రియత్వాకర్మశీలతా
పెళ్లి ధర్మాలలో — స్త్రీల విషయంలో, పురుషుల ఆచారాల గురించి: బ్రహ్మా ఇలా చెప్పారు — గృహస్థుడు చేయాల్సిన పనులు ఇప్పుడు నేను వివరంగా చెబుతాను, శాస్త్రోక్తంగా విను. పెళ్లి అగ్నిలో, విధానానుసారం గృహ్యకర్మలు చేయాలి; పెళ్లి సంస్కారంతో వచ్చిన భార్య ఇంట్లో శుభప్రదేశంలో ఉండాలి. తగిన ఆశ్రయం లేకుండా భార్యను కాపాడటం సాధ్యం కాదు; ధనాన్ని కాపాడినట్లే భార్యలను కాపాడాలి, అందుకే ఈ నియమం. మూడు పురుషార్థాలకు విరుద్ధంగా జరిగే కారణం రక్షణ లేకపోవడమే; అందుకే స్త్రీలను కాపాడటం అవసరం. సహజంగా, పురుషుల సంతృప్తి కోసం, గుణదోషాలను పరిశీలించి, చెడ్డవారితో కలిసినా స్త్రీలను కాపాడాలి. పురుషులకు మూడు రకాల ఆశ్రయాలు ఉంటాయని అంటారు: ఇతరుల ఇల్లు, స్వంత ఇల్లు, కొత్తగా సంపాదించిన ఇల్లు — ఇవన్నీ ధనాన్ని కాపాడటానికి, కొత్తగా సంపాదించడానికి. మంచి వంశస్థుడు, నయమున్నవాడు, తెలివైనవాడు, నిజాయితీ గలవాడు, దృఢ సంకల్పుడు, వినయవంతుడు, ధార్మికుడు, త్యాగి — ఇతడే స్త్రీలకు ఆశ్రయం కలిగించగలడు. నగరం, పట్టణం, గ్రామం, చిన్నపల్లె — ఎక్కడైనా ప్రయాణావసరంగా ఉండాల్సి వస్తే, ధార్మికుల మధ్య నివసించాలి. గురువు, గ్రామ పెద్ద, పెద్దల అనుమతితో, పొరుగువారికి ఇబ్బంది కలగకుండా ఇంటిని ఏర్పాటు చేయాలి. ద్వారాలు, మేడలు, కళాశాలలు, వృత్తిదారుల ఇళ్లు, జూదగదులు, వేశ్యాగృహాలు, మద్యం దుకాణాలు, నటుల ఇళ్లు, అలాంటి జీవనోపాధి కలిగిన ఇళ్లకు దూరంగా ఇంటిని ఏర్పాటు చేయాలి. పక్కనపక్కన పాకండ దేవాలయాలు, రాజమార్గం, పెద్ద కుటుంబాల ఇళ్లకు కూడా దూరంగా, సురక్షితంగా, తన స్థాయికి తగిన జీవనోపాధితో ఉండాలి. ఒకే ప్రవేశద్వారం, చుట్టూ గోడలు, అన్ని వైపులా శుభ్రత, మంచి మనుషులు, అపవాద లేని పొరుగువారు ఉండేలా చూడాలి. వాస్తు శాస్త్రం ప్రకారం, తూర్పు లేదా ఉత్తర దిశలో వాలుగా, వేర్వేరు పనులకు విభజించి, అన్ని ఋతువుల్లో ఆకర్షణీయంగా ఇంటిని నిర్మించాలి. పూజా గది, స్నానాల గది, నీటి గది, పశువుల కొట్టాలు, పెద్ద వంటగది, గోవు, గుర్రాల కొట్టాలు, సేవకులకు, ఆధారపడే వారికి వసతి ఉండాలి. ఇంటిలో, బయట స్త్రీలకు వేరు వేరు గదులు, అవసరమైన వస్తువులు, వేరు పడక గదులు, నమ్మదగిన పెద్దలు పర్యవేక్షణ ఉండాలి. భార్యలకు రక్షణ లేకపోతే వర్ణసంకరాలు, ఇతర దోషాలు కలుగుతాయి; అందుకే స్త్రీలను ఎప్పుడూ కాపాడాలి. స్త్రీలకు స్వేచ్ఛ ఇవ్వరాదు, పూర్తిగా నమ్మకూడదు, వారు స్వేచ్ఛగా ప్రవర్తించనీయరాదు; నమ్మినట్లు ప్రవర్తించి, అవసరమైనప్పుడు మందలించాలి. వంట, ఇల్లు పనుల మినహా ఇతర అధికారాలు ఇవ్వరాదు; స్త్రీలు గ్రామస్తుల్లా, క్రమశిక్షణతో ఉండాలి. ఎప్పుడూ పనిలో నిమగ్నంగా ఉంచాలి, అప్పుడు అవివేకం దూరంగా ఉంటుంది. పేదరికం, అతిరూపం, చెడ్డవారి సాంగత్యం, స్వేచ్ఛ, మద్యం, తినడం, గాసిప్, పనికిమాలిన అలవాట్లు —
1.8.౨౦ కుహకేక్షణికాముణ్డాభిక్షుకీసూతికాదిభిః । గోప్రసఙ్గైస్తథా౩ సద్భిర్లిఙ్గియాచకశిల్పిభిః । । ౨౧ సంవాహోద్యానయాత్రాసూద్యానేష్వామన్త్రణాదిషు । ప్రసఙ్గస్తీర్థయాత్రార్థం ధర్మేషు ప్రకటేషు చ । । ౨౨ విప్రయోగః సదా భర్త్రా తజ్జ్ఞాతికులనిఃస్వతా । అమాధుర్యకదర్యత్వే భృశం పుంసాం చ వాచ్యతా । । ౨౩ అతిక్రౌర్యమతిక్షాన్తిరత్యన్తాభీతిపాతనమ్ । స్త్రీభిర్జితత్వమత్యర్థం సత్యం తాస్తాః సదోషతాః । । ౨౪ స్త్రీణాం౪ పత్యురధీనత్వాత్పుమానేవ హి నిన్ద్యతే । భర్తురేవ హి తజ్జాడ్యం యద్భృత్యానామయోగ్యతా । । ౨౫ తస్మాద్యథోదితాస్వేతా రక్ష్యాః శాసనతాడనైః । తాడనైశ్చ యథాకాలం యథావత్సముపాచరేత్ । । ౨౬ పరిగృహ్య బహూన్దారానుపచారైః సమో భవేత్ । యథాక్రమోచితైః కర్మ దానసత్కారవాసనైః । । ౨౭ ప్రథమోఽభిజనో ధర్మో యోగ్యత్వం చ సుపుత్రతా । పక్షే విత్తం విశేత్స్త్రీణాం మానస్తత్కారణం తథా । । ౨౮ తస్మాన్మానో న కర్తవ్యో హేయశ్చాపి న తత్కృతః । గురుత్వే లాఘవే వాపి సతాం కార్యం నిబన్ధనమ్ । । ౨౯ ఆకస్మికే ప్రయుఞ్జానః ప్రేక్షావాన్మానలాఘవే । స యత్కిఞ్చనకారిత్వాచ్చాయమేవైతి లాఘవమ్ । । 1.8.౩౦ యథా మానాపమానౌ హి ప్రయుజ్యేతానిమిత్తతః । తన్నిమిత్తా జనత్యాగే ప్రయతన్తే తదాశ్రితాః । । ౩౧ ఏతదేవ హ్యపత్యానాం౧ జ్ఞేయం మాననకారణమ్ । యత్స్వాపత్యనిమిత్తేషు౨ ప్రధానే కులయోగ్యతే । । ౩౨ తత్సంయోగాత్సుఖం పుంసాం మహద్దుఃఖం వియోగతః । తత్ప్రాప్తిః ప్రతి హాతవ్యా స్వార్థాయైవ ప్రియాణ్యపి । । ౩౩ అతః స్వార్థైకనిష్ఠోఽయం లోకః సర్వోఽవసీయతే । తత్ప్రసిద్ధిర్భవేదస్తమానాద్ భ్రాన్తివిధాయకః । । ౩౪ తతో దారాదికా భృత్యా నియన్తవ్యాస్తథా ద్విజాః । యథేహాముత్ర వా శ్రేయః ప్రాప్నుయాదుత్తరోత్తరమ్ । । ౩౫ స్త్రీణాం ధర్మార్థకామేషు నాతిసన్ధానమాచరేత్ । తాసాం తేష్వభిసన్ధానాద్భవేదాత్మాభిసంహితః । । ౩౬ జాయా త్వర్ధం శరీరస్య నృణాం ధర్మాదిసాధనే । నాతస్తాసు వ్యథాం కాఞ్చిత్ప్రతికూలం సమాచరేత్ । । ౩౭ యజ్ఞోత్సవాదౌ నాకస్మాత్కాఞ్చిదాసాం విశేషయేత్ । వస్త్రతామ్బూలదానాదౌ ప్రతిపత్తౌ సమో భవేత్ । । ౩౮ ప్రియాప్రియత్వం భేదో హి కామతస్తు రహోగతః । ఉపచారైః పునర్వాక్యైస్తుల్యవృత్తిః ప్రశస్యతే । । ౩౯ ఆర్తవే తు పునః సర్వా ఉపగమ్యాః ప్రియా ఇవ । పూర్వాభిజాతధర్మార్థా పుత్రిణీ చోత్తరోత్తరమ్ । । 1.8.౪౦ ఉదగ్గచ్ఛేదనేనైవ విధినా నిత్యమార్తవే । తుల్యవృత్తిర్యథాకాలం స్వం స్వం వాసమఖణ్డయన్ । । ౪౧ నిత్యపర్యాయవాసానామపాదానమసూన్విదుః । ఋతుదుఃఖం ప్రమోదశ్చ తథా పూర్వం సమాగతః । । ౪౨ అన్యయా సహ యద్దుఃఖం సదసద్వా రహోగతమ్ । ఉత్కణ్ఠితం వా యత్కిఞ్చిత్సపత్నీషు న తద్వసేత్ । । ౪౩ యత్కిఞ్చిదన్యసమ్బద్ధమన్యథా కథితం మిథః । తస్య కుర్యాదనిర్వేదమాత్మనైవ విచిన్తయేత్ । । ౪౪ అన్యోఽన్యమత్సరాఖ్యానైర్న తా వాచాపి భర్త్సయేత్ । గుణదోషౌ చ విజ్ఞాయ స్వయం కుర్యాన్న నిష్కలౌ । । ౪౫ వస్త్రాలఙ్కారభోజ్యాదౌ తదపత్యేష్వనుక్రమాత్ । మాతృదోషాననాదృత్య తుల్యదృష్టిః పితా భవేత్ । । ౪౬ అన్యస్యాన్యగతైర్దోషైర్దూషణం న హి నీతిమత్ । యత్తు తేషామపత్యం తు తత్తుల్యముభయోరపి । । ౪౭ ప్రీతిం ద్వేషమభిప్రాయం శౌచాశౌచగతాగమాన్ । బహిరన్తశ్చ జానీయాద్దాస గూఢచరైః సదా । । ౪౮ ఆత్మానమపి విజ్ఞాయ చిత్తవృత్తేరనీశ్వరమ్ । విశ్వసేత కథం స్త్రీషు సర్వావినయధామసు । । ౪౯ వృద్ధదాస్యః క్రమాయాతా ధాత్ర్యశ్చ పరిచారికాః । తన్మాతృపితృకాద్యాశ్చ షణ్డవృద్ధాశ్చరా మతాః । । 1.8.౫౦ వివిధైస్తత్కథాఖ్యానైస్తుల్యశీలదయాన్వితైః । ప్రవిశ్యాన్తరభిప్రాయం విద్యాత్కాలే ప్రయోజితైః । । ౫౧ తేషు తేషు కథార్థేషు కథ్యమానేషు లక్షయేత్ । ముఖాకారాదిభిర్లిఙ్గైరభిప్రాయం మనోగతమ్ । । ౫౨ సీతారున్ధతిసమ్బన్ధైస్తథా శాకున్తలాదిభిః । సదసచ్చరితాఖ్యానైర్భావం విద్యాత్ప్రవృత్తితః । । ౫౩ తద్దుష్టానామదుష్టేషు సాధూనామితరేషు చ । ప్రీతిః కథాప్రబన్ధేషు స్యాత్సఖ్యం పురుషేష్వితః । । ౫౪ ఏవమాగమదుష్టాభ్యామనుమిత్యా చ తత్త్వతః । స్త్రీణాం విదిత్వాభిప్రాయం వర్తేతాశు యథోచితమ్ । । ౫౫ స్త్రీభ్యో విప్రతిపన్నాభ్యః ప్రాణైరపి వియోజనమ్ । దృష్టం హి చ యథా ౧ రాజ్ఞామతో రక్షేత్ప్రయత్నతః । । ౫౬ వేణ్యా గూఢేన శస్త్రేణ హతో రాజా శుభధ్వజః । మేఖలామణినా దేవ్యా సౌవీరశ్చ నరాధిపః । । ౫౭ భ్రాత్రా దేవీప్రయుక్తేన భద్రసేనో నిపాతితః । తథా పుత్రేణ కారూషో ఘాతితో దర్పణాసినా । । ౫౮ ద్వౌ కాశిరాజౌ వై వన్ద్యౌ చానన్దాపురయోషితా । విషం ప్రయుజ్య పఞ్చత్వమానీతౌ పూజితాత్మకౌ । । ౫౯ ఏవమాది మహాభాగా రాజానో బ్రాహ్మణాశ్చ హ । స్త్రీభిర్యత్ర నిపాత్యన్తే తత్రాన్యేష్విహ కా కథా । । 1.8.౬౦ తస్మాన్నిత్యాప్రమత్తేన జాయా రక్ష్యాశ్చ నిత్యశః । యథావదుపచర్యాశ్చ గుణదోషానురూపతః । । ౬౧ వైషమ్యాదుపచారాణాం వికారైశ్చానిమిత్తజైః । విశేషేణ సపత్నీకైరకస్మాచ్చాపి వేదనైః । । ౬౨ అసమ్భాగే చ వాగ్దణ్డపారుష్యాదప్రసఙ్గతః । ప్రద్వేషో భర్తరి స్త్రీణాం ప్రకోపశ్చాపి జాయతే । । ౬౩ తతశ్చాయాతి వార్ధక్యముద్వోఢుశ్చాపి శత్రుతామ్ । తస్మాన్న తాన్ప్రయుఞ్జీత దోషాన్దారవినాశకాన్ । । ౬౪ న చైతాః స్వకులాచారమధర్మం వాపి చాఞ్జసా । న గుణాంశ్చాప్యుపేక్షన్తే ప్రకృత్యా కిము పీడితాః । । ౬౫ సతీత్వే ప్రాయశః స్త్రీణాం ప్రదృష్టం కారణత్రయమ్ । పరపుంసామసమ్ప్రీతిః ప్రియే ప్రీతిః స్వరక్షణే । । ౬౬ తస్మాత్సురక్షితా నిత్యముపచారైర్యథోచితైః । సుభృతా౧ నిత్యకర్మాణః కర్తవ్యా యోషితః సదా । । ౬౭ ఉత్తమాం సామదానాభ్యాం మధ్యమాభ్యాం తు మధ్యమామ్ । పశ్చిమాభ్యాముభామ్యాం చ అధమాం సమ్ప్రసాధయేత్ । । ౬౮ భేదదణ్డౌ ప్రయుజ్యాపి ప్రాగపత్యాద్యపేక్షయా । తచ్ఛిష్టానాం తదా పశ్చాత్సామదానప్రసాధనే । । ౬౯ యాస్తు విధ్వస్తచారిత్రా భర్తుశ్చాహితకారికాః । త్యాజ్యా ఏవం స్త్రియః సద్భిః౨ కాలకూటవిషోపమాః । । ౭౦ ఇష్టాః ౩ కులోద్గతాః సాధ్వ్యో వినీతా భర్తృవత్సలాః । సర్వదా సాధనీయాస్తాః సమ్ప్రదాయోత్తరోత్తరైః
మోసగాళ్లు, దుర్మార్గులూ, ముండలు, భిక్షుకురాళ్లు, ప్రసూతి సహాయినులు, గోవులను చూసేవారు, వేషాలు వేసుకునే వారు, యాచకులు, శిల్పులు— వీరితో స్నేహం చేయడం, ఆయుర్వేద మర్దన, ఉద్యానవనాల్లో సంచారం, ఆహ్వానాలు, తీర్థయాత్రలు, ధార్మిక కార్యక్రమాలు, ప్రజా వేడుకల్లో కలవడం— ఇవన్నీ తగదు. భర్తతో వేరుపడటం, తన కుటుంబంలో లేదా భర్త కుటుంబంలో పేదరికం, మాధుర్యం లేకపోవడం, కఠినంగా ఉండటం, మగవాళ్ల చేత ఎప్పుడూ నిందించబడటం— ఇవన్నీ భార్యలో దోషాలు. అతిగా క్రూరత, అధిక సహనం, ఎప్పుడూ భయపడటం, ఇతర స్త్రీల చేతిలో ఆధీనంగా ఉండటం— ఇవన్నీ పెద్ద తప్పులు. స్త్రీలు భర్త ఆధీనంలో ఉంటారు కనుక, తప్పు జరిగితే పురుషుడినే నిందిస్తారు. భర్తకు బానిసలు చేసిన తప్పులు ఎలా భర్తమీదే పడతాయో, భార్య తప్పులు కూడా అతనిమీదే పడతాయి. అందువల్ల, పూర్వం చెప్పినట్టు, స్త్రీలను నియమాలతో, అవసరమైతే తగిన శిక్షతో, సమయానికి తగిన విధంగా కాపాడాలి. అనేక భార్యలను సమానంగా చూసి, వారికి తగిన విధంగా సేవ, దానం, గౌరవం ఇవ్వాలి. స్త్రీలకు ముఖ్యంగా వంశ పరంపర, యోగ్యత, మంచి పిల్లలు ఉండటం ముఖ్యం. ఇవి లేకపోతే ధనం వల్ల గౌరవం వస్తుంది. కాబట్టి ధనాన్ని మాత్రమే ఆధారంగా చేసుకుని గౌరవించకూడదు, లేకపోతే తక్కువగా చూడకూడదు. మంచి వారిలో కేవలం పనులే గౌరవానికి ఆధారం. ఏదైనా కారణం లేకుండా అకస్మాత్తుగా గౌరవం లేదా అవమానం చేయడం, అలాంటి మార్పులు చూపడం, స్థిరత్వం లేకపోవడం వల్ల గౌరవం పోతుంది. అలాగే, కారణం లేకుండా గౌరవం, అవమానం కలిగితే, దానికి ఆధారంగా ఉన్నవారు వేరుపడేందుకు ప్రయత్నిస్తారు. ఇది పిల్లలకు గౌరవం ఇవ్వడానికి కారణం— కుటుంబానికి ప్రధానమైనది సంతానం. అలాంటి కలయిక వల్ల పురుషులకు ఆనందం, వేరుపడితే పెద్ద బాధ కలుగుతుంది. అందువల్ల, మన ప్రయోజనానికి అవసరమైతే ప్రియమైనదాన్ని కూడా వదిలేయాలి. అందుచేత, ఈ లోకంలో అందరూ తమ స్వార్థానికే ప్రాముఖ్యత ఇస్తారు. గౌరవం వల్ల కీర్తి వస్తుంది, కానీ అది మాయకు కూడా కారణం అవుతుంది. అందువల్ల, భార్యలు, సేవకులు, ద్విజులు— వీరిని నియంత్రించాలి. ఇక్కడ, పరలోకంలో, ఉత్తమమైన ఫలితాలు పొందాలి. ధర్మ, అర్థ, కామ విషయాల్లో స్త్రీలపై అనుమానం ఎక్కువగా పెట్టకూడదు. అనుమానం పెడితే తానే నష్టపోతాడు. భార్య భర్తకు ధర్మాది సాధనలో అర్ధాంగి. అందుకే, వారికి ఎలాంటి బాధ కలిగించకూడదు, విరుద్ధంగా ప్రవర్తించకూడదు. యజ్ఞాలు, ఉత్సవాల్లో ఏ భార్యను ప్రత్యేకంగా ఎంచుకోకూడదు. వస్త్రాలు, తాంబూలం ఇవ్వడంలో సమానంగా ఉండాలి. ప్రేమ, ద్వేషం, తేడాలు— ఇవన్నీ రహస్యంగా కోరిక వల్ల వస్తాయి. కానీ సేవలో, మాటల్లో సమానంగా ఉండడమే మంచిది. ఆర్తవ సమయంలో అన్ని భార్యలను ప్రియంగా చూడాలి. వంశ పరంగా ఉన్నది, మంచి స్వభావం గలది, పిల్లలు ఉన్నది— వీరిని క్రమంగా గౌరవించాలి. ఆర్తవ సమయంలో ఉత్తర భాగంలో పడుకుని, ప్రతి భార్యకు తగిన విధంగా, వారి స్థానం భంగం చేయకుండా సమానంగా ప్రవర్తించాలి. ఇలా మారుమారుగా వాసం మారడం, వారి ప్రాణాలను తీసినట్లే. ఆర్తవ బాధ, కలయిక ఆనందం మునుపటిలాగే ఉంటాయి. ఇతర భార్యతో కలిసినప్పుడు కలిగే బాధ, ఏదైనా కోరిక— ఇవన్నీ సహజం. కానీ సపత్నులతో ఉండేటప్పుడు అలాంటి భావనలు పెంచుకోకూడదు. ఇతరుల గురించి ఏదైనా విన్నా, దాన్ని పట్టించుకోకుండా, తానే ఆలోచించాలి. ఒకదానికొకటి అసూయతో, కథలతో అపహాస్యం చేయకూడదు. వారి గుణదోషాలను తెలుసుకుని, అన్యాయం చేయకూడదు. వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, భోజనం, పిల్లల విషయంలో తల్లి తప్పులు పట్టకుండా, తండ్రి అందరికీ సమానంగా చూడాలి. ఒకదాని తప్పును మరొకదానికి మోపడం తెలివైనవారి పని కాదు. పిల్లల విషయంలో ఇద్దరూ సమానంగా ప్రవర్తించాలి. ప్రేమ, ద్వేషం, ఉద్దేశ్యం, శౌచం, అశౌచం— ఇవన్నీ బయట, లోపల తెలుసుకోవాలి. విశ్వసనీయ సేవకుల ద్వారా గూఢంగా తెలుసుకోవాలి. మనసు ఎప్పుడు మారుతుందో మనకే తెలియదు. అలాంటప్పుడు, అన్ని నియమాలు లేని స్త్రీలను ఎలా నమ్మగలం? పాత పనిమనిషులు, ధాత్రులు, సహాయినులు, వారి తల్లిదండ్రులు, శండులు, వృద్ధులు— వీరిని గూఢచారులుగా భావించాలి. వారి స్వభావానికి తగిన కథలు చెప్పిస్తూ, తగిన సమయంలో వారి అంతరంగ భావాలను తెలుసుకోవాలి. అలాంటి కథలు చెప్పినప్పుడు, ముఖంలో, ప్రవర్తనలో కనిపించే సంకేతాల ద్వారా వారి మనసు తెలుసుకోవాలి. సీత, అరుంధతి, శకుంతల వంటి కథలు, మంచి చెడు ప్రవర్తన కథలు చెప్పి, వారి భావాన్ని తెలుసుకోవాలి. దుష్టుల కథల్లో, మంచివారిలో, ఇతరుల విషయంలో— కథల ద్వారా స్నేహం, పురుషులతో సఖ్యత ఏర్పడుతుంది. ఇలా, వారి ప్రవర్తనను గమనించి, స్త్రీల మనసు తెలుసుకుని, తగినట్లు ప్రవర్తించాలి. విపరీతంగా ప్రవర్తించే స్త్రీలతో, ప్రాణాలు పోయినా వేరుపడటం శ్రేయస్కరం. రాజుల విషయంలో ఇది కనిపించింది. అందువల్ల, జాగ్రత్తగా కాపాడాలి. వెణిలో దాచిన ఆయుధంతో రాణి రాజు శుభధ్వజుడిని చంపింది. మేఖలలోని రత్నంతో సౌవీర రాజును రాణి చంపింది. భార్య ప్రేరణతో అన్నయ్య భద్రసేనుడిని చంపాడు. కుమారుడు దర్పణాసితో కారూష రాజును చంపాడు. కాశిరాజులు ఇద్దరిని ఆనందాపుర మహిళ విషమిచ్చి చంపింది. ఇలా, రాజులు, బ్రాహ్మణులు స్త్రీల వల్ల నాశనం అయ్యారు. మరి ఇతరుల సంగతి చెప్పనక్కర్లేదు. అందువల్ల, భార్యను ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా కాపాడాలి. ఆమె గుణదోషాలకు తగినట్లు చూసుకోవాలి. సమానంగా చూడకపోవడం, అకస్మాత్తుగా ప్రవర్తన మారడం, ముఖ్యంగా సపత్నుల వల్ల, స్త్రీలకు భర్తపై ద్వేషం, కోపం కలుగుతుంది. దాంతో భర్తకు వృద్ధాప్యం, శత్రుత్వం కలుగుతుంది. అందువల్ల, భార్యలను నాశనం చేసే పనులు చేయకూడదు. వారు తమ కుటుంబ ఆచారాన్ని, అధర్మాన్ని సులభంగా వదిలిపెట్టరు. మంచి విషయాలను కూడా పీడితులైతే మరచిపోరు. స్త్రీలకు సతీత్వానికి మూడు కారణాలు ఉంటాయి— ఇతర పురుషుడిపై ప్రేమ లేకపోవడం, భర్తపై ప్రేమ ఉండటం, తన రక్షణపై శ్రద్ధ. అందువల్ల, స్త్రీలను ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా, తగిన విధంగా చూసుకోవాలి. వారికి ఎప్పుడూ పనివేయాలి. ఉత్తమ స్త్రీను సామం, దానం ద్వారా జయించాలి. మధ్యమ స్థాయిని రెండింటిలో దేనికైనా వశపరచాలి. అధమ స్థాయిని రెండింటినీ కలిపి వశపరచాలి. బేధం, శిక్ష వాడవచ్చు, ముఖ్యంగా పిల్లలు పుట్టకముందు. మిగతావారికి సామ, దానం వాడాలి. పొడవైన చెడు ప్రవర్తన, భర్తకు హానికరమైన పనులు చేసే స్త్రీలను మంచి వారు వదిలేయాలి. అవి కాలకూట విషంలాంటివి. ఇష్టమైన, మంచి వంశంలో పుట్టిన, వినయవంతమైన, భర్తను ప్రేమించే స్త్రీలను ఎప్పుడూ మరింత ప్రేమతో చూసుకోవాలి.
ఆగమప్రశంసావర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ఏవం స్త్రీషు మనుష్యాణాం వృత్తిరుక్తా సమాసతః । సామ్ప్రతం చ మనుష్యేషు స్త్రీణాం సముపదిశ్యతే । । ౧ సమ్యగారాధనాత్పుంసాం రతిర్వృత్తిశ్చ యోషితః । పుత్రాః స్వర్గాద్యదృష్టం చ తస్మాదిష్టో హి తద్విధిః । । ౨ కర్తవ్యం నామ యత్కిఞ్చిత్సర్వం ౧ విధిమపేక్షతే । వ్యక్తిమాయాతి వైఫల్యం తదేవారబ్ధమన్యథా । । ౩ విధ్యపేక్షీణి సర్వాణి కార్యాణ్యవిఫలాన్యపి । హేతుభూతాస్త్రివర్గస్య మహారమ్భా విశేషతః । ।౪ సర్వసాధ్యావిధిజ్ఞానమాగమైకనిబన్ధనమ్ । సాధ్యం దృష్టమదృష్టం చ ద్వయం విధినిషేధయోః । । ౫ శాస్త్రాధికారో న స్త్రీణాం న గ్రన్థానాం చ ధారణే । తస్మాదిహాన్యే మన్యన్తే తచ్ఛాసనమనర్థకమ్ । । ౬ ఆగమైకక్రియాయోగే స్త్రీణామధ్యధికారితా । మృతే భర్తరి సాధ్వీ స్యాదిత్యాదౌ స్మృతిభాషితమ్ । । ౭ తస్మాత్కార్యమకార్యం వా విజ్ఞాయ ప్రభురాగమాత్ । గుణదోషేషు తాః సమ్యక్ఛాస్తి రాజా ప్రజా ఇవ । । ౮ సత్యేవ ప్రమదాః కాశ్చిద్విశేషాధిగతాగమాః । యత్తు శాస్త్రాధికారిత్వం వచనం స్యాన్నిరర్థకమ్ । । ౯ కేచిద్వేదవిదో విప్రాః కృత్యైర్వేషక్రియాపరాః । తథాపి ౪ జాతిమాత్రేణ త ఏవాత్రాధికారిణః । । 1.9.౧౦ క్రియన్తే వేదశాస్త్రజ్ఞైః ప్రయోగాః శాస్త్రలౌకికాః । స్థితమేషామదూరేఽపి శాస్త్రమేవ నిబన్ధనమ్ । । ౧౧ వ్యాధధీవరగోపాలప్రభృతీనాం చ దృశ్యతే । విష్ట్యం గారకసౌర్యాదిదినానాం పరివర్జనమ్ । । ౧౨ గమ్యాగమ్యాదికార్యేయం నియతాచారసంస్థితిః । లోకానాం శాస్త్రవాక్యానాం ప్రాణాః స్వేష్టనిబన్ధనాః ।। ౧౩ తస్మాచ్చతుర్ణాం వర్ణానామాశ్రమాణాం చ సర్వశః । ముఖ్యగౌణాదిభేదానాం జ్ఞేయా శాస్త్రాధికారితా । । ౧౪ పౌర్వాపర్యం తు విజ్ఞాతుమశక్యం లోకశాస్త్రయోః । తచ్ఛాస్త్రమేవ మన్తవ్యం యథా కర్మశరీరవత్ । । ౧౫ ఆగమే చ పురాణే చ ద్విధైవ నాస్తికగ్రహమ్ । మార్గం మహద్భిరాచీర్ణం ప్రపద్యేతావికల్పధీః । । ౧౬ మూలం గృహస్థధర్మాణాం యస్మాన్నార్యః పతివ్రతాః । తస్మాదాసాం ప్రవక్ష్యామి భర్తురారాధనే విధిమ్ । । ౧౭ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి ఆగమనప్రశంసానామ నవమోఽధ్యాయః
బ్రహ్మ చెప్పాడు: ఇలా స్త్రీల విషయంలో పురుషుల ప్రవర్తనను సంక్షిప్తంగా వివరించాం. ఇప్పుడు పురుషుల మధ్య స్త్రీల ప్రవర్తనను వివరించబోతున్నాను. భర్తను సరిగ్గా సేవించటం వల్ల పురుషులకు ఆనందం, సంపద, సంతానం, స్వర్గాది ఫలితాలు కలుగుతాయి. అందుకే ఈ విధిని ప్రీతిగా పాటించాలి. ఏ పని చేసినా, అది నియమాన్ని అనుసరించాలి. నియమం లేకుండా చేస్తే, అది ఫలితం ఇవ్వదు. ప్రతి పని నియమాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని చేయాలి. అవి ఫలితం ఇవ్వకపోయినా, ధర్మ, అర్థ, కామాలకు కారణమవుతాయి, ముఖ్యంగా పెద్ద పనులకు. సాధ్యమైన పనులన్నీ ఆగమాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని తెలుసుకోవాలి. కనిపించే, కనిపించని ఫలితాలు నియమ, నిషేధాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. స్త్రీలకు శాస్త్రాధికారం లేదు, గ్రంథాలను జ్ఞాపకం పెట్టుకోవడంలో కూడా లేదు. అందువల్ల, కొందరు వారికి శాస్త్ర బోధన అనవసరం అంటారు. కానీ, ఆగమాన్ని అనుసరించి, స్త్రీలకు ప్రత్యేకమైన కర్మాధికారం ఉంది. భర్త మరణించినప్పుడు సతీస్త్రీగా ఉండడం శాస్త్రంలో చెప్పబడింది. అందువల్ల, ఏది చేయాలో, చేయకూడదో ఆగమం ద్వారా తెలుసుకుని, రాజు ప్రజలను ఎలా శిక్షిస్తాడో, అలాగే స్త్రీలకు గుణదోషాలను వివరించాలి. కొన్ని స్త్రీలు ప్రత్యేకంగా ఆగమాన్ని తెలుసుకుని నిజంగా సతీశీలతను పొందుతారు. కానీ శాస్త్రాధికారముందని చెప్పడం వ్యర్థం. కొంతమంది బ్రాహ్మణులు వేదాలు నేర్చుకుని, కర్మలలో నిమగ్నమై ఉంటారు. అయినా, కేవలం జన్మ వల్లే వారికి ఇక్కడ అధికారం ఉంది. వేద, శాస్త్రజ్ఞులు చేసే కర్మలు, శాస్త్రీయమైనవి, లోకరీతిలోనివి రెండూ ఉంటాయి. వారు దగ్గరలో ఉన్నా, శాస్త్రమే ఆధారం. వేటగాళ్లు, మత్స్యకారులు, గోపాళకులు మొదలైనవారు కూడా, దోషకరమైన రోజులు, గ్రహణాలు మొదలైనవి నివారిస్తారు. ఏది చేయాలో, చేయకూడదో, ఆచారాన్ని పాటించడం— ఇవే ప్రజలకు, శాస్త్రవాక్యాలకు ప్రాణం, తమ ఇష్టానికి ఆధారం. అందువల్ల, నాలుగు వర్ణాలకు, అన్ని ఆశ్రమాలకు, ముఖ్యమైనవి, గౌణమైనవి, ఇతర తేడాలకు— శాస్త్రాధికారం తెలుసుకోవాలి. లోకరీతి, శాస్త్రరీతి ఏది ముందు, ఏది తర్వాత తెలుసుకోవడం అసాధ్యం. అందువల్ల, శరీరానికి కర్మ ఎలా ఆధారం అయితే, శాస్త్రమే ఆధారం. ఆగమాల్లో, పురాణాల్లో, నాస్తికులు రెండు విధాలే గ్రహిస్తారు. మహానుభావులు చూపిన మార్గాన్ని సందేహం లేకుండా అనుసరించాలి. గృహస్థధర్మాలకు మూలం సతీస్త్రీలు. అందువల్ల, భర్తను సేవించడంలో విధిని ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను. ఇది శ్రీభవిష్య మహాపురాణంలో బ్రాహ్మ పర్వంలోని ఆగమప్రశంస అనే తొమ్మిదవ అధ్యాయము ముగిసింది.
స్త్రీదురాచారవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ఆరాధ్యానాం హి సర్వేషామయమారాధనే విధిః । చిత్త౧ జ్ఞానానువృత్తిశ్చ హితైషిత్వం చ సర్వదా । । ౧ కన్యా పునర్భూర్వేశ్యా చ త్రివిధా ఏవ యోషితః । ప్రియా మధ్యాప్రియా చైవ యోగ్యా మధ్యేతరా తథా । । ౨ సమా శ్రేష్ఠా చ నీచా చ భూయోపి త్రివిధాః పునః । పూర్వవత్పరయోర్వృత్తిరిష్టానుక్త్యా ౧ ప్రియాప్రియే । । ౩ అధమాప్రియయోరత్ర పతిపత్న్యాదికా మతా । నిషిద్ధానాం తు భక్ష్యాది తద్ధి యత్నాద్విధీయతే । । ౪ ఏకద్విత్వబహుత్వాద్యా౨ యే భేదాః సముదాహృతాః । జ్యేష్ఠాదివృత్తే వక్ష్యామస్తానశేషాన్ద్విజోత్తమాః । । ౫ వృత్తం చ ద్వివిధం స్త్రీణాం బాహ్యమాభ్యన్తరం తథా । భర్తురన్యజనే బాహ్యం తస్యాః శారీరమాన్తరమ్ । । ౬ జ్ఞాతీతరవిభాగేన తద్బాహ్యం ద్వివిధం పునః । పూజ్యం తుల్యం కనిష్ఠం చ తత్ప్రత్యేకం పునస్త్రిధా । । ౭ రహోరతం ప్రకాశం చ శారీరమపి తత్త్రిధా । భర్తుశ్చిత్తానుకూల్యేన ప్రయోక్తవ్యం యథోచితమ్ । । ౮ మాతా పితా స్వసా భ్రాతా పితృవ్యాచార్యమాతులాః । సభార్యా ౩ భగినీ భర్తా భర్తృమాతృపితృష్వసా । । ౯ ధాత్రీ వృద్ధాఙ్గనాదిశ్చ యస్తత్రాస్తా సమో జనః । ప్రథమోఢా సపత్నీ చ స్త్రీణాం మాన్యతమో గణః
బ్రహ్మ చెప్పాడు: ఎవరిని గౌరవించాలో, వారిని గౌరవించడంలో ఈ విధానం పాటించాలి— మనసుతో అంగీకరించి, జ్ఞానం కలిగి, ఎప్పుడూ మేలుకోరికతో ప్రవర్తించాలి. స్త్రీలు మూడు విధాలుంటారు— కన్య, పునర్వివాహిత, వేశ్య. వీరిలో ప్రియమైనది, మధ్యస్థమైనది, ప్రియంకాని, అలాగే యోగ్యమైనది, యోగ్యంకాని కూడా ఉంటారు. ఇంకా, సమానమైనది, శ్రేష్ఠమైనది, నిందనీయమైనది— ఇలా మళ్లీ మూడు రకాలు. ముందుగా చెప్పినట్లే, శ్రేష్ఠమైనది, నిందనీయమైనదిలో ప్రవర్తన కూడా ప్రియమైనదా, కాదా అనేది ఆధారంగా ఉంటుంది. అధమమైనది, ప్రియంకాని విషయంలో, భార్య-భర్తల మధ్య ఉండే ప్రవర్తనను అనుసరించాలి. నిషిద్ధమైనవారితో భోజనం మొదలైనవి చాలా జాగ్రత్తగా నియమించాలి. ఒక్కటి, రెండు, అనేకమంది— ఇలా ఉన్న తేడాలను వివరించాం. ఇప్పుడు పెద్దవారి ప్రవర్తనను వివరించబోతున్నాం. స్త్రీలకు ప్రవర్తన రెండు విధాలుగా ఉంటుంది— బాహ్యంగా, అంతర్గతంగా. భర్త కాకుండా ఇతరుల పట్ల బాహ్య ప్రవర్తన, భర్త పట్ల శారీరక, మానసిక ప్రవర్తన. బంధువులు, ఇతరులు అనే తేడాతో బాహ్య ప్రవర్తన కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. ప్రతి ఒక్కరిని గౌరవించదగినవారు, సమానమైనవారు, తక్కువవారు అని మూడుగా చూడాలి. రహస్యంగా, బహిరంగంగా, శారీరకంగా— ఇలా శారీరక సంబంధం కూడా మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. భర్త మనసుకు తగినట్లు, తగిన విధంగా ప్రవర్తించాలి. తల్లి, తండ్రి, అక్క, అన్న, చిన్నాన్న, గురువు, మామ, వారి భార్యలు, మరిది భార్య, భర్త, భర్త తల్లి, బాబాయి భార్య, ధాత్రి, వృద్ధ మహిళలు, సమాన స్థాయి వారు— వీరందరూ స్త్రీలకు అత్యంత గౌరవించదగినవారు. మొదటి భార్య, సపత్ని కూడా ఈ గణంలోకి వస్తారు.
1.10.౧౦ ఏషామేవ త్వపత్యాదిభగినీభ్రాతరస్తథా । కనిష్ఠా భర్తురిత్యాదిభార్యాశ్చాప్తసమో మతః । । ౧౧ హీనోఽన్యః శాసనీయస్తు తత్ర తావన్న విద్యతే । యోగ్యతా సుతసౌభాగ్యైర్న యావత్స్యాత్ప్రతిష్ఠితా । । ౧౨ యత్రాపి గురు భర్తౄణామానుకూల్యేన సర్వదా । వృత్తిః ప్రశస్యతే స్త్రీణాం పూజాచారావిరోధినీ
ఇవాళ్లలో పిల్లలు, సోదరీలు, సోదరులు, అలాగే చిన్న వయసు భర్తలు, అలాంటి భార్యలు కూడా సమాన స్థాయిలోని వారిగా భావించబడతారు. ఎవరు తక్కువ స్థాయిలో ఉంటే, వారిని బోధించాలి. కానీ కుమారుల సౌభాగ్యం, యోగ్యత కలిగేంతవరకు ఆమెను అలాంటి స్థాయిలో పరిగణించకూడదు. ఎక్కడ భర్త ఎప్పుడూ పెద్దవాడిగా ఉంటాడో, అక్కడ ఆడవారి ప్రవర్తన పూజాాచారం, మంచి నడవడికి విరుద్ధంగా కాకుండా ఉంటే, అది ప్రశంసించదగినదిగా చెప్పబడుతుంది.
౧౩ దేవరైః పతిమిత్రైశ్చ పరిహాసక్రియోచితైః । వివిక్తదేశావస్థానం వర్జయేదితి నర్మ చ । । ౧౪ ప్రాయశో హి కులస్త్రీణాం శీలవిధ్వంసహేతవః । దుష్టయోగో రహో నిత్యం స్వాతన్త్ర్యమతినర్మతా । । ౧౫ దుష్టసఙ్గే త్వరా స్త్రీణాం యువభిర్నర్మ నోచితమ్ । నిర్భేషతా స్వతన్త్రాణాం సాఫల్యం రహసి యజేత్ । । ౧౬ పుంసో దుష్టేఙ్గితాకారాన్దుష్టభావప్రయోజితాన్ । భ్రాతృవత్పితృవచ్చైతాన్పశ్యతీ పరివర్జయేత్ । । ౧౭ పుంసోఽ న్యాగ్రహమాలాపస్మితవిప్రేక్షితాని చ । కరాన్తరేణ ౧ ద్రవ్యాణాం నిబన్ధం గ్రహణార్పణమ్ । । ౧౮ ద్వారప్రదేశావస్థానం రాజమార్గావలోకనమ్ । ప్రేక్షోద్యానాదిశీలత్వం నిరుష్యాద్దేశమాలయమ్ । । ౧౯ బహూనాం దర్శనే స్థానం దృష్టివాక్కాయచాపలమ్ । ష్ఠీవనత్వం ససీత్కారముచ్చైర్హసితజల్పితమ్ । । 1.10.౨౦ సాఙ్గత్యం లిఙ్గిదుష్టస్త్రీభిఘృణీక్షణికాదిభిః । మన్త్రమణ్డలదీక్షాయాం సక్తిః సంవసనేషు చ । । ౨౧ ఇత్యేవమాదిదుర్వృత్తం ప్రాయోదుష్టజనోచితమ్ । వర్జయేత్పరిరక్షన్తీ కులత్రితయవాచ్యతామ్ । । ౨౨ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీదుర్వృత్తవర్ణనంనామ దశమోఽధ్యాయః
దేవరలు, భర్త మిత్రులు, హాస్యప్రియులు వంటి వారితో ఒంటరిగా, ఏకాంత ప్రదేశాల్లో ఉండడం, సరదా మాటలు మాట్లాడడం, ఇవన్నీ నివారించాలి. మంచి కుటుంబానికి చెందిన ఆడవారిలో చెడు ప్రవర్తనకు కారణాలు — చెడ్డవాళ్లతో రహస్యంగా కలవడం, స్వేచ్ఛగా ఉండడం, అతిగా హాస్యం చేయడం. చెడ్డవాళ్లతో కలిసినప్పుడు ఆడవారు తొందరగా ప్రవర్తిస్తారు; యువతులకు సరదా మాటలు తగవు. స్వతంత్రంగా ఉండే ఆడవారి ధైర్యాన్ని రహస్యంగా నియంత్రించాలి. పురుషుడు చెడు సంకేతాలు, చెడు ఉద్దేశ్యాలు చూపిస్తే, అతన్ని అన్నయ్యలాగా, తండ్రిలాగా భావించి దూరంగా ఉండాలి. పురుషుడు మర్యాద తప్పుగా మాట్లాడడం, చిరునవ్వులు, కన్నుల సంజ్ఞలు చేయడం, చేతిలో వస్తువులు ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం — ఇవన్నీ నివారించాలి. తలుపు దగ్గర నిలబడడం, రాజమార్గాన్ని చూడడం, తోటల్లో తిరగడం, అవసరం లేకుండా ఇంటి బయటకు పోవడం కూడా మంచిది కాదు. చాలామందిలో నిలబడి ఉండడం, కన్ను, మాట, శరీర చంచలత, ఉమ్మేయడం, ఊపిరిపీల్చడం, పెద్దగా నవ్వడం, అర్థంలేని మాటలు మాట్లాడడం, చెడ్డ ఆడవారితో స్నేహం, నిర్లజ్జత, తాత్కాలికంగా చూసే చూపులు — ఇవన్నీ దూరంగా ఉంచాలి. రహస్యమైన మంత్రాలు, ఇతరుల ఇళ్లలో ఉండడం — ఇవన్నీ చెడ్డవాళ్ల ప్రవర్తన; కుటుంబ గౌరవాన్ని కాపాడాలనుకునే ఆడవారు ఇవన్నీ తప్పించుకోవాలి.
స్త్రీణాం గృహస్థధర్మవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ యా పతిం దైవతం పశ్యేన్మనోవాక్కాయకర్మభిః । తచ్ఛరీరార్ధజాతేవ సర్వదా హితమాచరేత్ । । ౧ తత్ప్రియాం ప్రియవత్పశ్యేత్తద్ద్వేష్యా ద్వేష్యవత్సదా । అధర్మానర్థయుక్తేభ్యోఽయుక్తా చాస్య నివర్తతే । । ౨ ప్రియం కిమస్య కిం పథ్యం సామ్యం చాస్య కథం భవేత్ । జ్ఞాత్వైవం సర్వభృత్యేషు న ప్రమాద్యేత వై ద్విజాః । । ౩ దేవతాపితృకార్యేషు భర్తుః స్నానాశనాదిషు । సత్కారేఽభ్యాగతానాం చ యథౌచిత్యం న హాపయేత్ । । ౪ వేశ్మాత్మా చ శరీరం హి గృహిణీనాం ద్విధా కృతమ్ । సంస్కర్తవ్యం ప్రయత్నేన ప్రథమం పశ్చిమాదపి । । ౫ కృత్వా వేశ్మ సుసంమృష్టం త్రికాలవిహితార్చనమ్ । వృత్తకర్మోపభోగానాం సంస్కర్తవ్యం యథోచితమ్ । । ౬ ప్రాతర్మధ్యాపరాహ్ణేషు బహిర్మధ్యాన్తరేషు చ । గృహసమ్మార్జనం కృత్వా నిష్కారాన్న నిశి క్షిపేత్ । । ౭ గోమహిష్యాదిశాలానాం తత్పురీషాదిమాత్రకమ్ । వ్యపనేయం తు యత్నేన సమ్మార్జన్యా ప్రసాధనమ్ । । ౮ దాసకర్మకరాదీనాం బాహ్యాభ్యన్తరచారిణామ్ । పోషణాదివిధిం విద్యాదనుష్ఠానం చ కర్మసు । । ౯ శాకమూలఫలాదీనాం వల్లీనామౌషధస్య చ । సఙ్గ్రహః సర్వబీజానాం యథాకాలం యథాబలమ్ । । 1.11.౧౦ తామ్రకాంస్యాయసాదీనాం కాష్ఠవేణుమయస్య ౧ చ । మృన్మయానాం చ భాణ్డానాం వివిధానాం చ సఙ్గ్రహమ్ । । ౧౧ కుణ్డకాదిజలద్రోణ్యా కలశోదఞ్చతాలుకాః । శాకపాత్రాణ్యనేకాని స్నేహానాం గోరసస్య చ । । ౧౨ ముసలం కుణ్డనీయం తు యన్త్రకం౨ చూర్ణచాలనీ । దోహన్యో నేత్రకం మన్థా మణ్డన్యః శృఙ్ఖలాని చ । । ౧౩ సందంశః కుణ్డికా శూలాః పట్టపిప్పలకో దృషత్ । డావికా హస్తకో దర్వీ భ్రాష్టస్ఫుటలకాని చ । । ౧౪ తులాప్రస్థాదిమానాని మార్జన్యః పిటకాని చ । సర్వమేతత్ప్రకుర్వీత ప్రయత్నేన చ సర్వదా । । ౧౫ హింగ్వాదికమథో జాజీ పిపల్యో మారిచాని చ । రాజికా ధాన్యకం శుణ్ఠీ త్రిచతుర్జాతకాని చ । । ౧౬ లవణం క్షారవర్గాశ్చ సౌవీరకపరూషకౌ । ద్విదలామలకం చించా సర్వాశ్చ స్నేహజాతయః । । ౧౭ శుష్కకాష్ఠాని వల్లూరమరిష్టా పిష్టమాషయోః । వికారాః పయసశ్చాపి వివిధాః కన్దజాతయః । । ౧౮ నిత్యనైమిత్తికానాం హి కార్యాణాముపయోగతః । సర్వమిత్యాది సంగ్రాహ్యం యథావద్విభవోచితమ్ । । ౧౯ యత్కార్యాణాం సముత్పత్తావుపాహర్తుం న దృశ్యతే । తత్ప్రాగేవ యథాయోగం సఙ్గృహ్ణీయాత్ప్రయత్నతః । । 1.11.౨౦ ధాన్యానాం ఘృష్టపిష్టానాం క్షుణ్ణోపహతయోరపి । భృశం శుష్కార్ద్రసిద్ధానాం క్షయవృద్ధీ నిరూపయేత్ । । ౨౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి గృహధర్మవర్ణనం నామైకాదశోఽధ్యాయః
బ్రహ్మ చెప్పారు: భర్తను దేవుడిగా భావించి, మనసుతో, మాటతో, శరీరంతో ఆయనకు మేలు జరిగేలా ఎప్పుడూ ప్రవర్తించాలి. భర్త శరీరంలో భాగంగా పుట్టినదిలా, ఆయనకు ఇష్టమైనది తానూ ఇష్టంగా, ఆయనకు ఇష్టం లేనిది తానూ ఇష్టపడకుండా ఉండాలి. ధర్మానికి, మేలుకి విరుద్ధమైన వాటిని భర్తకు దూరంగా ఉంచాలి. భర్తకు ఏది ఇష్టమో, ఏది మంచిదో, ఎలా సమతా ఉండాలో తెలుసుకుని, ఇంట్లోని పనుల్లో ఎప్పుడూ నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. దేవతల పనులు, పితృకార్యాలు, భర్త స్నానం, భోజనం, అతిథులకు గౌరవం — ఇవన్నీ యథావిధిగా చేయడంలో ఎప్పుడూ తగ్గకూడదు. ఇంటి నిర్వహణ, తన శరీర సంరక్షణ — ఇవి రెండూ గృహిణికి ముఖ్యమైనవి; ముందుగా ఇంటిని శుభ్రంగా చేసి, తర్వాత తనను చూసుకోవాలి. ఇంటిని బాగా శుభ్రపరిచి, మూడుసార్లు పూజ చేసి, ఇంటి పనులు, అవసరాలు సరిగ్గా నిర్వహించాలి. ఉదయం, మద్యాహ్నం, సాయంత్రం, మధ్యలో కూడా ఇంటిని ఊడ్చి, రాత్రిపూట చెత్తను బయటకు వేయకూడదు. ఆవులు, ఎద్దులు, ఇతర జంతువుల పేడ, మలాన్ని శ్రద్ధగా తొలగించి, వాటి గదులను శుభ్రంగా ఉంచాలి. ఇంట్లో, బయట పనిచేసే పనివాళ్లను, వారి పోషణను, పనుల నిర్వహణను తెలుసుకుని, వాటిని సరిగ్గా చూసుకోవాలి. కూరగాయలు, మూలికలు, పండ్లు, విత్తనాలు, ఔషధాలు — వీటిని సమయానికి, తన శక్తికి తగినట్లు సేకరించాలి. రాగి, ఇత్తడి, ఇనుము, కలప, బాంబూ, మట్టి పాత్రలు, ఇతర అవసరమైన పాత్రలు కూడా సిద్ధంగా ఉంచాలి. నీళ్ళ కుండలు, గడపలు, కప్పులు, కూరగాయల పాత్రలు, నెయ్యి, పాల కోసం పాత్రలు సిద్ధంగా ఉంచాలి. ఉప్పు, మిరియాలు, జీలకర్ర, ధనియాలు, అల్లం, మసాలా పదార్థాలు, పులుపు, చింతపండు, నూనెలు — ఇవన్నీ సమకూర్చాలి. పొడి కలప, మంటకోసం దండు, పిండి, పాల పదార్థాలు, కందులు, అన్నీ సిద్ధంగా ఉంచాలి. ప్రతిరోజు, సందర్భానుసారంగా అవసరమైన వస్తువులు ఇంటి స్థాయికి తగినట్లు సేకరించాలి. అవసరం వచ్చినప్పుడు దొరకని వస్తువులను ముందుగానే జాగ్రత్తగా తెచ్చి ఉంచాలి. ధాన్యాలు — గింజలు, పిండి, పొడి, తడి, వండినవి — ఇవన్నింటిలో తగ్గుదల, పెరుగుదల ఎప్పుడూ గమనించాలి.