ప్రజాపతిర్వాస్తుయాగే మండపే చాపి పద్మకే
వాస్తుయాగంలో ప్రజాపతి, మండపంలో, అలాగే పద్మంలో కూడా ఉంటాడు.
గోదానే చ భవేద్రుద్రః కన్యాదానే తు గోఽజకః
గోవు దానం చేయడంలో రుద్రుడు ఉంటాడు; కన్యాదానంలో గోజకుడు ఉంటాడు.
వృషోత్సర్గే భవేత్సూర్యోఽవసానాంతే రవిః స్మృతః
వృషభాన్ని విడిచిపెట్టే సమయంలో సూర్యుడు ఉంటాడు; కార్యక్రమం ముగిసినప్పుడు రవి గుర్తించబడతాడు.
త్రాసనే చ భవేత్కాలః క్రవ్యాదః శరదాహనే
భయపెట్టే సమయంలో కాలుడవుతాడు; శవదహనంలో క్రవ్యాదుడు అని పిలుస్తారు.
గర్భాధానే చ మరుతః సీమంతే పింగలః స్మృతః 2.1.17.
గర్భధారణలో మరుతుడు, సీమంతంలో పింగళుడు గుర్తించబడతాడు.
నామసంస్థాపనే చైవముపన్యస్తే చ పార్థివః
పేరు పెట్టే సమయంలో, శిశువు సమర్పించే సమయంలో, అతడు పార్థివుడు.
షడాననశ్చ చూడాయాం వ్రతాదేశే సముద్భవః
చెవుల వెంట్రుకలు తీసే వేడుకలో షడాననుడు, వ్రతప్రవేశంలో సముద్భవుడు ఉంటాడు.
ఉదరే జఠరాగ్నిశ్చ సముద్రే వడవానలః
పొట్టలో జఠరాగ్ని, సముద్రంలో వడవానలుడు ఉంటాడు.
అశ్వాగ్నిర్మంథరో నామ రథాగ్నిర్జాతవేదసః
గుర్రాల అగ్ని మంథరుడు అని, రథాల అగ్ని జాతవేదసు అని పిలుస్తారు.
తోయాగ్నిర్వరుణోనామ బ్రాహ్మణాగ్నిర్హవిర్భుజః
నీటిలోని అగ్ని వరుణుడు, బ్రాహ్మణుల అగ్ని హవిర్భుజుడు.
దీపాగ్నిః పావకో నామ గృహ్యాగ్నిర్ధరణీపతిః
దీపాగ్ని అనే అగ్ని గృహంలో ఉండే అగ్నిగా, భూమికి అధిపతిగా పరిగణించబడుతుంది.
ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే మధ్యమపర్వణి ప్రథమభాగేఽగ్నినామవర్ణనంనామ సప్తదశోఽధ్యాయః
ఈ విధంగా శ్రీ భవిష్య మహాపురాణంలో మధ్యమపర్వలో, మొదటి భాగంలో, అగ్నుల పేర్లను వివరించే పదిహేడవ అధ్యాయము ముగిసింది.
శ్రీ గణేశాయ నమః । । ఽ నమో భగవతే వాసుదేవాయ నారాయణం నమస్కృత్య నరం చైవ నరోత్తమమ్ । దేవీం సరస్వతీం చైవ తతో జయముదీరయేత్ । । ౧ జయతి పరాశరసూనుః సత్యవతీహృదయనన్దనో వ్యాసః । యస్యాస్యకమలగలితం వాఙ్మయమమృతం జగత్పిబతి । । ౨ మూకఙ్కరోతి వాచాలం పఙ్గు లఙ్ఘయతే గిరిమ్ । యత్కృపా తమహం వన్దే పరమానన్దమాధవమ్ । । ౩ పారాశర్యవచః సరోజమమలం గీతార్థగన్ధోత్కటం, నానాఖ్యానకకేసరం హరికథాసమ్బోధనాబోధితమ్ । లోకే సజ్జనషట్పదైరహరహః పేపీయమానం ముదా, భూయాద్భారతపఙ్కజం కలిమలప్రధ్వంసి నః శ్రేయసే । । ౪ యో గోశతం కనకశృఙ్గమయం దదాతి, విప్రాయ వేదవిదుషే చ బహుశ్రుతాయ । పుణ్యాం భవిష్యసుకథాం శృణుయాత్సమగ్రాం, పుణ్యం సమం భవతి తస్య చ తస్య చైవ । । ౫ కృత్వా పురాణాని పరాశరాత్మజః సర్వాణ్యనేకాని సుఖావహాని । తత్రాత్మసౌఖ్యాయ భవిష్యధర్మాన్ కలౌ యుగే భావి లిలేఖ సర్వమ్ । । ౬ తత్రాపి సర్వర్షివరప్రముఖ్యైః పరాశరాద్యైర్మునిభిః ప్రణీతాన్ । స్మృత్యుక్తధర్మాగమసంహితార్థాన్ వ్యాసః సమాసాదవదద్భవిష్యమ్ । । ౭ అల్పాయుషో లోకజనాన్సమీక్ష్య విద్యావిహీనాన్పశువత్సుచేష్టాన్ । తేషాం సుఖార్థం ప్రతిబోధనాయ వ్యాసః పురాణం ప్రథితం చకార । । ౮ జయతి భువనదీపో భాస్కరో లోకకర్త్తా, జయతి చ శితిదేహః శార్ఙ్గఃధన్వా మురారిః । । జయతి చ శశిమౌలీ రుద్రనామాభిధేయో, జయతి చ స తు దేవో భానుమాంశ్చిత్రభానుః । । ౧ శ్రియావృతం తు రాజానం శతానీకం మహాబలమ్ । అభిజగ్ముర్మహాత్మానః సర్వే ద్రష్టుం మహర్షయః । । ౨ భృగురత్రిర్వసిష్ఠశ్చ పులస్త్యః పులహః క్రతుః । పరాశరస్తథా వ్యాసః సుమన్తుర్జైమినిస్తథా । । ౩ మునిః పైలో యాజ్ఞవల్క్యో గౌతమస్తు మహాతపాః । భారద్వాజో మునిర్ధీమాంస్తథా నారదపర్వతౌ । । ౪ వైశమ్పాయనో మహాత్మా శౌనకశ్చ మహాతపాః । దక్షోఽఙ్గిరాస్తథా గర్గో గాలవశ్చ మహాతపాః । । ౫ తానాగతానృషీన్దృష్ట్వా శతానీకో మహీపతిః । విధివత్పూజయామాస అభిగమ్య మహామతిః । । ౬ పురోహితం పురస్కృత్య అర్ధ్యం గాం స్వాగతేన చ । పూజయిత్వా తతః సర్వాన్ప్రణమ్య శిరసా భృశమ్ । । ౭ సుఖాసీనాంస్తతో రాజా నిరాతఙ్కాన్ గతక్లమాన్ । ఉవాచ ప్రణతో భూత్వా బాహుముద్ధృత్య దక్షిణమ్ । । ౮ ఇదానీం సఫలం జన్మ మన్యేఽహం భువి సత్తమాః । ఆత్మనో ద్విజశార్దూలా! తథా కీర్తిర్యశో బలమ్ । । ౯ ధన్యోఽహం పుణ్యకర్మా చ యతో మాం ద్రష్టుమాగతాః । యేషాం స్మరణమాత్రేణ యుష్మాకం పూయతే నరః । । 1.1.౧౦ శ్రోతుమిచ్ఛామ్యహం కిఞ్చిద్ధర్మశాస్త్రమనుత్తమమ్ । ఆనృశంస్యం సమాశ్రిత్య కథయధ్వమ్ మహాబలాః! । । ౧౧ యేనాహం ధర్మశాస్త్రం తు శ్రుత్వా గచ్ఛే పరాం గతిమ్ । యథాగతో మమ పితా శ్రుత్వా వై భారతం పురా । । ౧౨ తథోక్తాస్తేన రాజ్ఞా వై బ్రాహ్మణాస్తే సమన్తతః । సమాగమ్య మిథస్తే తు విమృశ్య చ ౧ భృశమ్ తదా । । ౧౩ పూజయిత్వా తతో వ్యాసమిదం వచనమబ్రువన్ । వ్యాసం ప్రసాదయ విభో! ఏష తే కథయిష్యతి । । ౧౪ తిష్ఠత్యస్మిన్మహాబాహో! వయం వక్తుం న శక్నుమః । తిష్ఠమానే గురౌ శిష్యః కథం వక్తి మహామతే! । । ౧౫ ౨అయం గురుః సదాస్మాకం సాక్షాన్నారాయణస్తథా । కృపాలుశ్చ తథా చాయం తథా దివ్యవిధానవిత్ । । ౧౬ చతుర్ణామపి వర్ణానాం పావనాయ మహాత్మనామ్ । ధర్మశాస్త్రమనేనోక్తం ధర్మాద్యైః సుసమన్వితమ్ । । ౧౭ బిభేతి గహనాచ్ఛాస్త్రాల్లోకో వ్యాధిరివౌషధాత్ । భారతస్య చ విస్తారో మునినా వ్యాహృతః స్వయమ్ । । ౧౮ యథా స్వాదు చ పథ్యం చ దద్యాస్త్వం భిషగౌషధమ్ । తథా రమ్యం చ శాస్త్రం చ భారతం కృతవాన్మునిః । । ౧౯ ఆస్తిక్యారోహసోపానమేతద్భారతముచ్యతే । తచ్ఛ్రుత్వా స్వర్గనరకౌ లోకః సాక్షాదవేక్షతే । । 1.1.౨౦ దేవతాతీర్థతపసాం భారతాదేవ నిశ్చయః । న జన్యతే నాస్తికతా తస్య మీమాంసకైరపి । । ౨౧ విష్ణౌ ౧ దేవేషు వేదేషు గురుషు బ్రాహ్మణేషు చ । భక్తిర్భవతి కల్యాణీ భారతాదేవ ధీమతామ్ । । ౨౨ ధర్మార్థకామమోక్షాణాం భరతాత్సిద్ధిరేవ హి । అజిహ్మో భారతః పన్థా నిర్వాణపదగామినామ్ । । ౨౩ మోక్షధర్మార్థకామానాం ప్రపఞ్చో భారతే కృతః । అనిత్యతాపసన్తప్తా భవన్తి తస్య ముక్తయే । । ౨౪ విపత్తిం భారతాచ్ఛ్రుత్వా వృష్ణిపాణ్డవసమ్పదామ్ । దుఃఖావసానాద్రాజేన్ద్ర! పుణ్యం చ సంశ్రయేద్బుధః । । ౨౫ ఏవంవిధం భారతం వై ప్రోక్తం యేన మహాత్మనా । సోఽయం నారాయణః సాక్షాత్ వ్యాసరూపీ మహామునిః । । ౨౬ స తేషాం వచనం శ్రుత్వా ప్రతాపీ యో మహీపతిః । ప్రసాదయామాస మునిం వ్యాసం శాస్త్రవిశారదమ్ । । ౨౭ శతానీక ఉవాచ అఞ్జలిః శిరసా బ్రహ్మన్! కృతోఽయం పాదయోస్తవ । బ్రూహి మే ధర్మశాస్త్రం ౫ తు యేనా పూతతాం వ్రజే । । ౨౮ సముద్ధర భవాదస్మాత్కీర్తయిత్వా కథాం శుభామ్ । యథా మమ పితా పూర్వం కీర్తయిత్వా తు భారతమ్ । । ౨౯ వ్యాస ఉవాచ తస్యైతద్వచనం శ్రుత్వా వ్యాసో వచనమబ్రవీత్ । ఏష శిష్యః సుమన్తుర్మే కథయిష్యతి తే ప్రభో! । । 1.1.౩౦ యదిచ్ఛసి మహాబాహో! ప్రీతిదం చాద్భుతం శుభమ్ । శ్రవ్యం భరతశార్దూల! సర్వపాపభయాపహమ్ । । ౩౧ యథా వైశమ్పాయనేన పురా ప్రోక్తం పితుస్తవ । మహాభారతవ్యాఖ్యానం బ్రహ్మహత్యావ్యపోహనమ్ । । ౩౨ అథ తమృషయః సర్వే రాజానమిదమబ్రువన్ । సాధు ప్రోక్తం మహాబాహో! వ్యాసేనామితబుద్ధినా । । ౩౩ సుమన్తుం పృచ్ఛ రాజర్షే! సర్వశాస్త్రవిశారదమ్ । అస్మాకమపి రాజేన్ద్ర! శ్రవణే జాయతే మతిః । అథ వ్యాసో మహాతేజాః సుమన్తుమృషిమబ్రవీత్ । । ౩౪ కథయాస్మై కథాస్తాత! యాః శ్రుత్వా మోదతే నృపః । భారతాదికథానాం తు యత్రాస్య రమతే మనః । । ౩౫ అసావపి మహాతేజాః శ్రుత్వా భావం మహామతేః । వ్యాసస్య ద్విజశార్దూల! ఋషీణాం చాపి సర్వశః । । ౩౬ చకార వక్తుం స మనస్తస్మై రాజ్ఞే మహామతిః । వ్యాసస్య శాసనాద్విప్ర! ఋషీణాం చైవ సర్వశః । । ౩౭ అథ రాజా మహాతేజా ఆజమీఢో ద్విజోత్తమమ్ । ప్రణమ్య శిరసాత్యర్థం ప్రవక్తుముపచక్రమే । । ౩౮ శతానీక ఉవాచ పుణ్యాఖ్యానం మమ బ్రహ్మన్! పావనాయ ప్రకీర్తయ । శ్రుత్వా యద్బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠ! ముచ్యేఽహం సర్వపాతకాత్ । । ౩౯ సుమన్తురువాచ నానావిధాని శాస్త్రాణి సన్తి పుష్పాని భారత । యాని శ్రుత్వా నరో రాజన్! ముచ్యతే సర్వకిల్బిషైః । । 1.1.౪౦ కిమిచ్ఛసి మహాబాహో! శ్రోతుం యత్త్వాం బ్రవీమి వై । భారతాదికథానాం తు యాసు ధర్మాదయః స్థితాః । । ౪౧ శతానీక ఉవాచ మతాని కాని విప్రేన్ద్ర ౧! ధర్మశాస్త్రాణి సువ్రత! । యాని శ్రుత్వా నరో విప్ర! ముచ్యతే సర్వకిల్బిషైః । । ౪౨ సుమన్తురువాచ శ్రూయన్తాం ధర్మశాస్త్రాణి మనుర్విష్ణుర్యమోఽఙ్గిరాః । వసిష్ఠదక్షసంవర్తశాతాతపపరాశరాః । । ౪౩ ఆపస్తమ్బోఽథ ఉశనా కాత్యాయనబృహస్పతీ । గౌతమఃశఙ్ఖలిఖితౌ హారీతోఽత్రిరథాపి వా । । ౪౪ ఏతాని ధర్మశాస్త్రాణి శ్రుత్వా జ్ఞాత్వా చ భారత! । వృన్దారకపురం గత్వా మోదతే నాత్ర సంశయః । । ౪౫ శతానీక ఉవాచ యాన్యేతాని త్వయోక్తాని ధర్మశాస్త్రాణి సువ్రత! । నేచ్ఛామి శ్రోతుం విప్రేన్ద్ర! ౩ శ్రుతాన్యేతాని హి ద్విజ! । । ౪౬ త్రయాణామపి వర్ణానాం ప్రోక్తానామపి పణ్డితైః । శ్రేయసే న తు శూద్రాణాం తత్ర మే వచనం శృణు । । ౪౭ చతుర్ణామిహ వర్ణానాం శ్రేయసే యాని సువ్రత! । భవన్తి ద్విజశార్దూల! శ్రుతాని భువనత్రయే । । ౪౮ విశేషతశ్చతుర్థస్య వర్ణస్య ద్విజసత్తమ! । । ౪౯ బ్రాహ్మణాదిషు వర్ణేషు త్రిషు వేదాః ప్రకల్పితాః । మన్వాదీని చ శాస్త్రాణి తథాఙ్గాని సమన్తతః । । 1.1.౫౦ శూద్రాశ్చైవ భృశం దీనాః ప్రతిభాన్తి ద్విజప్రభో । ధర్మార్థకామమోక్షస్య శస్తాః స్యురవనే కథమ్ । । ౫౧ ఆగమేన విహీనా హి అహో కష్టం మతం మమ్ । కశ్చైషామాగమః ప్రోక్తః పురా ద్విజమనీషిభిః । । త్రివర్గప్రాప్తయే బ్రహ్మఞ్ఛ్రేయసే చ తథోభయోః । । ౫౨ సుమన్తురువాచ సాధు సాధు మహాబాహో! శృణు మే పరమం వచః । చతుర్ణామపి వర్ణానాం యాని ప్రోక్తాని శ్రేయసే । । ౫౩ ధర్మశాస్త్రాణి ౧ రాజేన్ద్ర! శృణు తాని నృపోత్తమ । విశేషతశ్చ శూద్రాణాం పావనాని మనీషిభిః । । ౫౪ అష్టాదశపురాణాని చరితం రాఘవస్య చ । రామస్య కురుశార్దూల! ధర్మకామార్థసిద్ధయే । । ౫౫ తథోక్తం భారతం వీర! పారాశర్యేణ ధీమతా । వేదార్థసకలం యోజ్య౩ ధర్మశాస్త్రాణి చ ప్రభో! । । ౫౬ కృపాలునా కృతం శాస్త్రం చతుర్ణామిహ శ్రేయసే । వర్ణానాం భవమగ్నానాం కృతం పోతో హ్యనుత్తమమ్ । । ౫౭ అష్టాదశపురాణాని అష్టౌ వ్యాకరణాని చ । జ్ఞాత్వా సత్యవతీసూనుశ్చక్రే భారతసంహితామ్ । । ౫౮ యాం శ్రుత్వా పురుషో రాజన్! ముచ్యతే బ్రహ్మహత్యయా । ప్రథమం ప్రోచ్యతే బ్రాహ్మం ద్వితీయం చైన్ద్రముచ్యతే । । ౫౯ యామ్యం ప్రోక్తం తతో రౌద్రం వాయవ్యం వారుణం తథా । సావిత్రం చ తథా ప్రోక్తమష్టమం వైష్ణవం తథా । । 1.1.౬౦ ఏతాని వ్యాకరణాని పురాణాని నిబోధ మే । బ్రాహ్మం పాద్మం వైష్ణవం చ శైవం భాగవతం తథా । । ౬౧ తథాన్యన్నారదీయం చ మార్కణ్డేయం చ సప్తమమ్ । ఆగ్నేయమష్టమం వీర భవిష్యం నవమం స్మృతమ్ । । ౬౨ దశమం బ్రహ్మవైవర్త్తం లైఙ్గమేకాదశం స్మృతమ్ । వారాహం ద్వాదశం ప్రోక్తం స్కాన్దం చైవ త్రయోదశమ్ । । ౬౩ చతుర్దశం వామనం చ కౌర్మం పఞ్చదశం స్మృతమ్ । మాత్స్యం చ గారుడం చైవ బ్రహ్మాణ్డం చ తతః పరమ్ । । ౬౪ ఏతాని కురుశార్దూల ధర్మశాస్త్రాణి పణ్డితైః । సాధారణాని ప్రోక్తాని వర్ణానాం శ్రేయసే సదా । । ౬౫ చతుర్ణామిహ రాజేన్ద్ర శ్రోతుమర్హాణి సువ్రత । కిమిచ్ఛసి మహాబాహో శ్రోతుమేషాం నృపోత్తమ । । ౬౬ శతానీక ఉవాచ భారతం తు శ్రుతం విప్ర తాతస్యాఙ్కగతేన తు । రామస్య చరితం చాపి శ్రుతం బ్రహ్మన్సమన్తతః । । ౬౭ పురాణాని చ విప్రేన్ద్ర భవిష్యం న తు సువ్రత । పురాణం వద విప్రేన్ద్ర! భవిష్యం కౌతుకం హి మే । । ౬౮ సుమన్తురువాచ సాధు సాధు మహాబాహో సాధు పృష్టోఽస్మి ౪ మానద । శృణు మే వదతో రాజన్ పురాణం నవమం మహత్ । । ౬౯ యచ్ఛ్రుత్వా సర్వపాపేభ్యో ముచ్యతే మానవో నృప । అశ్వమేధఫలం ప్రాప్య గచ్ఛేద్ భానౌ న సంశయః । । 1.1.౭౦ ఇదం తు బ్రహ్మణా ప్రోక్తం ధర్మశాస్త్రమనుత్తమమ్ । విదుషా బ్రాహ్మణేనేదమధ్యేతవ్యం ప్రయత్నతః
౭౧ శిష్యేభ్యశ్చైవ వక్తవ్యం చాతుర్వర్ణ్యేభ్య ఏవ హి । అధ్యేతవ్యం న చాన్యేన బ్రాహ్మణం క్షత్రియం వినా । । శ్రోతవ్యమేవ శూద్రేణ నాధ్యేతవ్యం కదాచన
ఈ ధర్మశాస్త్రాన్ని నాలుగు వర్ణాల వారికి మాత్రమే చదవాలని, బ్రాహ్మణుడు క్షత్రియుడిని లేకుండా చదవకూడదని, శూద్రుడు మాత్రం ఎప్పుడూ చదవకూడదని శిష్యులకు చెప్పాలి.
౧౦౫ తచ్ఛ్రుత్వా పురుషో భక్త్యా ఇదం ఫలమవాప్నుయాత్ । ఋద్ధిర్వృద్ధిస్తథా శ్రీశ్చ భవన్తి తస్య నిశ్చితమ్ । । ౧౦౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహమే పర్వణి కథాప్రస్తావనే ప్రథమోఽధ్యాయః
ఈ పురాణాన్ని భక్తితో వినినవాడు, ధన, వృద్ధి, శ్రీ, కీర్తి లభిస్తాయి.
అథ ద్వితీయోఽధ్యాయః సృష్టివర్ణనం పురాణానాం బ్రహ్మపఞ్చమాస్యాదుత్పత్తివర్ణనఞ్చ సుమన్తురువాచ శృణుష్వేదం మహాబాహో పురాణం పఞ్చలక్షణమ్ । యచ్ఛ్రుత్వా ముచ్యతే రాజన్పురుషో బ్రహ్మహత్యయా । । ౧ పర్వాణి చాత్ర వై పఞ్చ కీర్తితాని స్వయమ్భువా । ప్రథమం కథ్యతే బ్రాహ్మం ద్వితీయం వైష్ణవం స్మృతమ్ । । ౨ తృతీయం శైవమాఖ్యాతం చతుర్థం త్వాష్ట్రముచ్యతే । పఞ్చమం ప్రతిసర్గాఖ్యం సర్వలోకైః సుపూజితమ్ । । ౩ ఏతాని తాత పర్వాణి లక్షణాని నిబోధ మే । సర్గశ్చ ప్రతిసర్గశ్చ వంశో మన్వన్తరాణి చ । । ౪ వంశానుచరితం చైవ పురాణం పఞ్చలక్షణమ్ । చతుర్దశభిర్విద్యాభిర్భూషితం కురునన్దన । । ౫ అఙ్గాని చతురో వేదా మీమాంసా న్యాయవిస్తరః । పురాణం ధర్మశాస్త్రం చ విద్యా హ్యేతాశ్చతుర్దశ । । ౬ ఆయుర్వేదో ధనుర్వేదో గాన్ధర్వశ్చైవ తే త్రయః । అర్థశాస్త్రం చతుర్థం తు విద్యా హ్యష్టాదశైవ తాః । । ౭ ప్రథమం కథ్యతే సర్గో భూతానామిహ సర్వశః । యచ్ఛ్రుత్వా పాపనిర్ముక్తో యాతి శాన్తిమనుత్తమామ్ । । ౮ జగదాసీత్పురా తాత తమోభూతమలక్షణమ్ । అవిజ్ఞేయమతర్క్యం చ ప్రసుప్తమివ సర్వశః । । ౯ తతః స భగవానీశో హ్యవ్యక్తో వ్యఞ్జయన్నిదమ్ । మహాభూతాని వృత్తౌజాః ప్రోత్థితస్తమనాశనః
ఇప్పుడు రెండవ అధ్యాయము ప్రారంభమైంది. సృష్టి మరియు పురాణాల లక్షణాలను వివరించబడుతుంది.
1.2.౧౦ యోఽసావతీన్ద్రియోఽగ్రాహ్యః సూక్ష్మోఽవ్యక్తః సనాతనః । సర్వభూతమయోఽచిన్త్యః స ఏష స్వయముత్థితః । । ౧౧ యోఽసౌ షడ్వింశకో లోకే తథా యః పురుషోత్తమః । భాస్కరశ్చ మహాబాహో పరం బ్రహ్మ చ కథ్యతే । । ౧౨ సోఽభిధ్యాయ శరీరాత్స్వాత్సిసృక్షుర్వివిధాః ప్రజాః । అత ఏవ ససర్జాదౌ తాసు వీర్యమవాసృజత్ । । ౧౩ యస్మాదుత్పద్యతే సర్వం సదేవాసురమానుషమ్ । బీజం శుక్రం తథా రేత ఉగ్రం వీర్యం చ కథ్యతే । । ౧౪ వీర్యస్యైతాని నామాని కథితాని స్వయమ్భువా । తదణ్డమభవద్ధైమం జ్వాలామాలాకులం విభో । । ౧౫ యస్మిఞ్జజ్ఞే స్వయం బ్రహ్మా సర్వలోకపితామహః । సురజ్యేష్ఠశ్చతుర్వక్త్రః పరమేష్ఠీ పితామహః । । ౧౬ క్షేత్రజ్ఞః పురుషో వేధాః శమ్భుర్నారాయణస్తథా । పర్యాయవాచకైః శబ్దైరేవ బ్రహ్మా ప్రకీర్త్యతే । । ౧౭ సదా మనీషిభిస్తాత విరఞ్చిః కఞ్జజస్తథా
శాశ్వతమైన, సూక్ష్మమైన, అందరికీ అందని, అన్ని భూతాలకు మూలమైన పరబ్రహ్మను ఈ లోకంలో సూర్యుడు, పురుషోత్తముడు, భాస్కరుడు అని కూడా పిలుస్తారు.
అథ తృతీయోఽధ్యాయః గర్భాధానాదారభ్య సమాసాత్సర్వసంస్కారవర్ణనమాచమనాదివిధివర్ణనఞ్చ శతానీక ఉవాచ జాతకర్మాదిసంస్కారాన్వర్ణానామనుపూర్వశః । ఆశ్రమాణాం చ మే ధర్మం కథయస్వ ద్విజోత్తమ । । ౧ సుమన్తురువాచ గర్భాధానం పుంసవనం సీమన్తోన్నయనం తథా । జాతకర్మాన్నప్రాశశ్చ చూడామౌఞ్జీనిబన్ధనమ్ । । ౨ బైజికం గార్భికం చైనో ద్విజానామపమృజ్యతే । స్వాధ్యాయేన వ్రతైర్హోమైస్త్రైవిద్యేనేజ్యయా శ్రుతైః । । ౩ మహాయజ్ఞైశ్చ బ్రాహ్మీయం యజ్ఞైశ్చ క్రియతే తనుః । శృణుష్వైకమనా రాజన్యథా సా క్రియతే తనుః । । ౪ ప్రాఙ్నాభికర్తనాత్పుంసో జాతకర్మ విధీయతే । మన్త్రవత్ప్రాశనం చాస్య హిరణ్యమధుసర్పిషామ్ । । ౫ నామధేయం దశమ్యాం తు కేచిదిచ్ఛన్తి పార్థివ । ద్వాదశ్యామపరే రాజన్మాసి పూర్ణే తథా పరే । । ౬ అష్టాదశేఽహని తథాఽన్యే వదన్తి మనీషిణః । పుణ్యే తిథౌ ముహూర్తే చ నక్షత్రే చ గుణాన్వితే । । ౭ మఙ్గల్యం తాత విప్రస్య శివశర్మేతి పార్థివ । రాజన్యస్య విశిష్టం ౧ తు ఇన్దువర్మేతి కథ్యతే
రాజు శుద్ధమైన హృదయంతో, అపవిత్రమైన ఆలోచనలు, చర్యలు లేకుండా కర్మలు చేయాలి.
వైశ్యస్య ధనసంయుక్తం శూద్రస్య చ జుగుప్సితమ్ । ధనవర్ధనేతి వైశ్యస్య సర్వదాసేతి హీనజే । । ౯ మనునా చ తథా ప్రోక్తం నామ్నో లక్షణముత్తమమ్ । శర్మవద్బ్రాహ్మణస్య స్యాద్రాజ్ఞో రక్షాసమన్వితమ్ । । 1.3.౧౦ వైశ్యస్య పుష్టిసంయుక్తం శూద్రస్య ప్రేష్యసంయుతమ్ । స్త్రీణాం సుఖోద్యమక్రూరం విస్పష్టార్థమనోరమమ్ । । ౧౧ మఙ్గల్యం దీర్ఘవర్ణాన్తమాశీర్వాదాభిధానవత్ । ద్వాదశేఽహని రాజేన్ద్ర శిశోర్నిష్కమణం గృహాత్ । । ౧౨ చతుర్థే మాసి కర్త్తవ్యం తథాన్యేషాం మతం విభో । షష్ఠేఽన్నప్రాశనం మాసి యథేష్టం మఙ్గలం కులే । । ౧౩ చూడాకర్మ ద్విజాతీనాం సర్వేషామనుపూర్వశః । ప్రథమేఽబ్దే తృతీయే వా కర్తవ్యం కురునన్దన । । ౧౪ గర్భాష్టమేఽబ్దే కుర్వీత బ్రాహ్మణస్యోపనాయనమ్ । గర్భాదేకాదశే రాజన్క్షత్రియస్య వినిర్దిశేత్ । । ౧౫ ద్వాదశేఽబ్దేఽపి గర్భాత్తు వైశ్యస్య వ్రతమాదిశేత్ । బ్రహ్మవర్చసకామేన కార్యం విప్రస్య పఞ్చమే । । ౧౬ బలార్థినా తథా రాజ్ఞః షష్ఠే ఽబ్దే కార్యమేవ హి । అర్థకామేన వైశ్యస్య అష్టమే కురునన్దన । । ౧౭ ఆషోడశాద్బ్రాహ్మణస్య సావిత్రీ నాతివర్తతే । ద్వావింశతేః క్షత్రబన్ధోరాచతుర్వింశతేర్విశః । । ౧౮ అత ఊర్ధ్వం తు యే రాజన్యథాకాలమసంస్కృతాః । సావిత్రీపతితా వ్రాత్యా వ్రాత్యస్తోమాదృతే ౩ క్రతోః । । ౧౯ న చాప్యేభిరపూతైస్తు ఆపద్యపి హి కర్హిచిత్ । బ్రాహ్మం యౌనం చ సమ్బన్ధమాచరేద్బ్రాహ్మణైః సహ । । 1.3.౨౦ భవన్తి రాజంశ్చర్మాణి వ్రతినాం త్రివిధాని చ । కార్ష్ణరౌరవవాస్తాని బ్రహ్మక్షత్రవిశాం నృప । । ౨౧ వశీరంశ్చానుపూర్వ్యేణ వస్త్రాణి వివిధాని తు । బ్రహ్మక్షత్రవిశో రాజఞ్ఛాణక్షౌమాదికాని చ । । ౨౨ మౌఞ్జీ త్రివృత్సమా శ్లక్ష్ణా కార్యా విప్రస్య మేఖలా । క్షత్రియస్య చ మౌర్వీజ్యా వైశ్యస్య శణతాన్తవీ । । ౨౩ ముఞ్జాలాభే తు కర్తవ్యా కుశాశ్మన్తకబల్వజైః । త్రివృత్తా గ్రన్థినైకేన త్రిభిః పఞ్చభిరేవ చ । । ౨౪ కార్పాసముపవీతం స్యాద్విప్రస్యోర్ధ్వవృతం త్రివృత్ । శణసూత్రమయం రాజ్ఞో వైశ్యస్యావికసౌత్రికమ్ । । ౨౫ పుష్కరాణి తథా చైషాం భవన్తి త్రివిధాని తు । బ్రహ్మణో బైల్వపాలాశౌ తృతీయం ప్లక్షజం నృప । । ౨౬ వాటఖాదిరౌ క్షత్రియస్తు తథాన్యం వేతసోద్భవమ్ । పైలవోదుమ్బరౌ వైశ్యస్తథాశ్వత్థజమేవ హి । । ౨౭ దణ్డానేతాన్మహాబాహో ధర్మతోఽర్హన్తి ధారితుమ్ । కేశాన్తికో బ్రాహ్మణస్య దణ్డః కార్యః ప్రమాణతః । । ౨౮ లలాటసమ్మితో రాజ్ఞః స్యాత్తు నాసాన్తికో విశః । ఋజవస్తే తూ సర్వే స్యుర్బ్రాహ్మణాః సౌమ్యదర్శనాః । । ౨౯ అనుద్వేగకరా నౄణాం సత్వచో నాగ్నిదూషితాః । ప్రగృహ్య చేప్సితం దణ్డముపస్థాయ చ భాస్కరమ్ । । 1.3.౩౦ సమ్యగ్గురుం తథా పూజ్య చరేద్భైక్ష్యం యథావిధి । భవత్పూర్వం చరేద్భైక్ష్యముపనీతో ద్విజోత్తమః । । ౩౧ భవన్మధ్యం తు రాజన్యో వైశ్యస్య భవదుత్తరమ్ । మాతరం వా స్వసారం వా మాతుర్వా భగినీం నిజామ్ । । ౩౨ భిక్షేత భైక్ష్యం ప్రథమం యా చైనం నావమానయేత్ । సువర్ణం రజతం చాన్నం సా పాత్రేఽస్య వినిర్దిశేత్ । । ౩౩ సమాహృత్య తతో భైక్ష్యం యావదర్థమమాయయా । నివేద్య గురవేఽశ్నీయాదాచమ్య ప్రాఙ్ముఖః శుచిః । । ౩౪ ఆయుష్యం ప్రాఙ్ముఖో భుఙ్క్తే యశస్యం దక్షిణాముఖః । శ్రియం ప్రత్యఙ్ముఖో భుఙ్క్తే ఋతం ౧ భుఙ్క్తే ఉదఙ్ముఖః । । ౩౫ ఉపస్పృశ్య ద్విజో రాజన్నన్నమద్యాత్సమాహితః । భుక్త్వా చోపస్పృశేత్సమ్యగద్భిః ఖాని చ సంస్పృశేత్ । । ౩౬ తథాన్నం పూజయేన్నిత్యమద్యాచ్చైతదకుత్సయన్ । దర్శనాత్తస్య హష్యేద్వై ప్రసీదేచ్చాపి భారత। । ౩౭ అభినన్ద్య తతోఽశ్నీయాదిత్యేవం మనురబ్రవీత్ । పూజితం త్వశనం నిత్యం బలమోజశ్చ యచ్ఛతి। । ౩౮ అపూజితం తు తద్భుక్తముభయం నాశయేదిదమ్
నోచ్ఛిష్టం కస్యచిద్దద్యాన్నాద్యాచ్చైతత్తథాన్తరా । । ౩౯ యస్త్వన్నమన్తరా కృత్వా లోభాదత్తి నృపోత్తమ । వినాశం యాతి స నర ఇహ లోకే పరత్ర చ । । యథాభవత్పురా వైశ్యో ధనవర్ద్ధనసంజ్ఞితః । । 1.3.౪౦ శతానీక ఉవాచ స కథమన్తరం పూర్వమన్నస్య ద్విజసత్తమ । కిమన్తరం తథాన్నస్య కథం వా తత్కృతం భవేత్ । । ౪౧ సుమన్తురువాచ పురా కృతయుగే రాజన్వైశ్యో వసతి పుష్కరే । ధనవర్ధననామా వై సమృద్ధౌ ధనధాన్యతః । । ౪౨ నిదాఘకాలే రాజేన్ద్ర స కృత్వా వైశ్వదేవికమ్ । సపుత్రభ్రాతృభిః సార్ధం తథా వై మిత్రబన్ధుభిః । । ఆహారం కురుతే రాజన్భక్ష్యభోజ్యసమన్వితమ్
ఎవరైనా మిగిలిన అన్నం తినకూడదు; లోభంతో తింటే ఈ లోకంలో, పరలోకంలో నాశనం కలుగుతుంది.
సుసమౌ చరణౌ కృత్వా తథా బద్ధశిఖో నృప । । ౫౮ న తిష్ఠన్న చ సంజల్పంస్తథా చానవలోకయన్ । న త్వరన్కుపితో వాపి త్యక్త్వా రాజన్సుదూరతః । । ౫౯ ప్రసన్నాభిస్తథాద్భిస్తు ఆచాన్తః శుచితామియాత్ । నోష్ణాభిర్న సఫేనాభిర్యుక్తాభిః కలుషేణ చ । । 1.3.౬౦ వర్ణేన రసగన్ధాభ్యాం హీనాభిర్న చ భారత । సబుద్బుదాభిశ్చ తథా నాచామేత్పణ్డితో నృప । । ౬౧ పఞ్చతీర్థాని విప్రస్య శ్రూయన్తే దక్షిణే కరే । దేవతీర్థం పితృతీర్థం బ్రహ్మతీర్థం చ మానద । । ౬౨ ప్రాజాపత్యం తథా చాన్యత్తథాన్యత్సౌమ్యముచ్యతే । అఙ్గుష్ఠమూలోత్తరతో యేయం రేఖా మహీపతే । । ౬౩ బ్రాహ్మం తీర్థం వదన్త్యేతద్వసిష్ఠాద్యా ద్విజోత్తమాః । కాయం కనిష్ఠికామూలే అఙ్గుల్యగ్రే తు దైవతమ్ । । ౬౪ తర్జన్యఙ్గుష్ఠయోరన్తః పిత్ర్యం తీర్థముదాహృతమ్ । కరమధ్యే స్థితం సౌమ్యం ప్రశస్తం దేవకర్మణి । । ౬౫ దేవార్చాబలిహరణం ప్రవిక్షపణమేవ చ । ఏతాని దేవతీర్థేన కుర్యాత్కురుకులోద్వహ । । ౬౬ అన్ననిర్వపణం రాజంస్తథా సపవనం ౧ నృప । లాజాహోమం తథా సౌమ్యం ప్రాజాపత్యేన కారయేత్ । । ౬౭ కమణ్డలూపస్పర్శనం దధిప్రాశనమేవ చ । సౌమ్యతీర్థేన రాజేన్ద్ర సదా కుర్యాద్విచక్షణః । । ౬౮ పితౄణాం తర్పణం కార్యం పితృతీర్థేన ధీమతా । బ్రాహ్మేణ చాపి తీర్థేన సదోషస్పర్శనం పరమ్ । । ౬౯ ౨ఘనాఙ్గులికరం కృత్వా ఏకాగ్రః సుమనా ద్విజః । త్రిః కృత్వా యః పిబేదాపో ముఖశబ్దవివర్జితః । । 1.3.౭౦ శృణు యత్ఫలమాప్నోతి ప్రీణాతి చ యథా సురాన్ । ప్రథమం యత్పిబేదాప ఋగ్వేదస్తేన తృప్యతి । । ౭౧ యద్ద్వితీయం యజుర్వేదస్తేన ప్రీణాతి భారత । యత్తృతీయం సామవేదస్తేన ప్రీణాతి భారత । । ౭౨ ప్రథమం యన్మృజేదాస్యం దక్షిణాఙ్గుష్ఠమూలతః । అథర్వవేదః ప్రీణాతి తేన రాజన్నసంశయః । । ౭౩ ఇతిహాసపురాణాని యద్ద్వితీయం ప్రమార్జతి । యన్మూర్ధానం హి రాజేన్ద్ర అభిషిఞ్చతి వై ద్విజః । । ౭౪ తేన ప్రీణాతి వై రుద్రం శిఖామాలభ్య వై ఋషీన్ । యదక్షిణీ చాలభతే రవిః ప్రీణాతి తేన వై । । ౭౫ నాసికాలమ్భనాద్వాయుం ప్రీణాత్యేవ న సంశయః । యచ్ఛ్రోత్రమాలభేద్విప్రో దిశః ప్రీణాతి తేన వై । । ౭౬ యమం కుబేరం వరుణం వాసవం చాగ్నిమేవ చ । యద్బాహుమన్వాలభతే ఏతాన్ప్రీణాతి తేన ౧ వై । । ౭౭ యన్నాభిమన్వాలభతే ప్రాణానాం గ్రన్థిమేవ చ । తేన ప్రీణాతి రాజేన్ద్ర ఇతీయం వైదికీ శ్రుతిః । । ౭౮ అభిషిఞ్చతి యత్పాదౌ విష్ణుం ప్రీణాతి తేన వై । యద్భూమ్యాచ్ఛాదకం వారి విసర్జయతి మానద । । ౭౯ వాసుకిప్రముఖాన్నాగాంస్తేన ప్రీణాతి భారత । యద్బిన్దవోఽన్తరే భూమౌ పతన్తీహ నరాధిప । । 1.3.౮౦ భూతగ్రామం తతస్తస్తు ప్రీణన్తీహ చతుర్విధమ్ । అఙ్గుష్ఠేన ప్రదేశిన్యా లభేత చాక్షిణీ నృప । । ౮౧ అనామికాఙ్గుష్ఠికాభ్యాం నాసికామాలభేన్నృప । మధ్యమాఙ్గుష్ఠాభ్యాం ముఖం సంస్పృశేద్భరతర్షభ । । ౮౨ కనిష్ఠికాఙ్గుష్ఠకాభ్యాం కర్ణమాలభతే నృప । అఙ్గులీభిస్తథా బాహుమఙ్గుష్ఠేన తు మఙ్గలమ్ । । ౮౩ thumb|300px|అఙ్గులయః thumb|300px|పురాణేషు అఙ్గులివిన్యాసః thumb|300px|సామవేదే అఙ్గులివిన్యాసః నాభిం కురుకులశ్రేష్ఠ శిరః సర్వాభిరేవ చ । అఙ్గుష్ఠోగ్నిర్మహాబాహో ప్రోక్తో వాయుః ప్రదేశినీ । । ౮౪ అనామికా తథా సూర్యః కనిష్ఠా మాఘవా విభో । ప్రజాపతిర్మధ్యమా జ్ఞేయా తస్మాద్భరతసత్తమ । । ౮౫ ఏవమాచమ్య విప్రస్తు ప్రీణాతి సతతం జగత్ । సర్వాశ్చ దేవతాస్తాత లోకాంశ్చాపి న సంశయః । । ౮౬ తస్మాత్పూజ్యః సదా విప్రః సర్వదేవమయో హి సః । బ్రాహ్మేణ విప్రతీర్థేన నిత్యకాలముపస్పృశేత్ । । ౮౭ కాయత్రైదేశికాభ్యాం వా న పిత్ర్యేణ కదాచన । హృద్గాభిః పూయతే విప్రః కణ్ఠగాభిస్తు భూమిపః । । ౮౮ వైశ్యోద్భిః ప్రాశితాభిస్తు శూద్రః స్పృష్టాభిరన్తతః । ఉద్ధృతే దక్షిణే పాణావుపవీత్యుచ్యతే బుధః । । ౮౯ సవ్యేన ప్రాచీనావీతీ నివీతీ కణ్ఠసంజ్ఞితే । మేఖలామజినం దణ్డముపవీతం కమణ్డలుమ్ । । 1.3.౯౦ అస్తు ప్రాస్య వినష్టాని గృహ్ణీతాన్యాని మన్త్రవిత్ । ఉపవీత్యాచమేన్నిత్యమన్తర్జాను మహీపతే । । ౯౧ ఏవం తు విప్రో హ్యాచాన్తః శుచితాం యాతి భారత । యాస్త్వేతాః కరమధ్యే తు రేఖా విప్రస్య భారత । । ౯౨ గఙ్గాద్యాః సరితః సర్వా జ్ఞేయా భారతసత్తమ । యాన్యఙ్గులిషు పర్వాణి గిరయస్తాని విద్ధి వై । । ౯౩ సర్వదేవమయో రాజన్కరో విప్రస్య దక్షిణః । హస్తోపస్పర్శనవిధిస్తవాఖ్యాతో మహీపతే । । ౯౪ ఏషు సర్వేషు లోకేషు యేనాచాన్తో దివం వ్రజేత్ । । ౯౫ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణ్యుపస్పర్శనవిధివర్ణనం నామ తృతీయోఽధ్యాయః
ప్రణవార్థసావిత్రీమాహాత్మ్యోపనయనవిధివర్ణనఞ్చ సుమన్తురువాచ కేశాన్తః షోడశే వర్షే బ్రాహ్మణస్య విధీయతే । రాజన్యబన్ధోర్ద్వావింశే వైశ్యస్య త్ర్యధికే తతః । । ౧ అమన్త్రికా సదా కార్యా స్త్రీణాం చూడా మహీపతే । సంస్కారహేతోః కాయస్య యథాకాలం విభాగశః । । ౨ వైవాహికో విధిః స్త్రీణాం సంస్కారో నైగమః స్మృతః । నివసేద్వా గురోర్వాపి గృహే వాగ్నిపరిక్రియా । । ౩ ఏష తే కథితో రాజన్నౌపనాయనికో విధిః । ద్విజాతీనాం మహాబాహో ఉత్పత్తివ్యఞ్జకః పరః । । ౪ కర్మయోగమిదానీం తే కథయామి మహాబల । ఉపనీయ గురుః శిష్యం ప్రథమం శౌచమాదిశేత్ । । ౫ ఆచారమగ్నికార్యం చ సన్ధ్యోపాసనమేవ చ । అధ్యాపయేత్తు సచ్ఛిష్యాన్సదాచాన్త ఉదఙ్ముఖః । । ౬ బ్రహ్మాఞ్జలికరో నిత్యమధ్యాప్యో విజితేన్ద్రియః । లఘువాసాస్తథైకాగ్రః సుమనా సుప్రతిష్ఠితః । । ౭ బ్రహ్మారమ్భేఽవసానే చ పాదౌ పూజ్యౌ గురోః సదా । సంహత్య హస్తావధ్యేయం స హి బ్రహ్మాఞ్జలిః స్మృతః । । ౮ వ్యత్యస్తపాణినా కార్యముపసఙ్గ్రహణం గురోః । సవ్యేన సవ్యః స్ప్రష్టవ్యో దక్షిణేన తు దక్షిణః । । ౯ అధ్యేష్యమాణం తు గురుర్నిత్యకాలమతన్ద్రితః । అధీష్వ భో ఇతి బ్రూయాద్విరామోఽస్త్వితి వారయేత్ । । 1.4.౧౦ బ్రహ్మణః ప్రణవం కుర్యాదాదావన్తే చ సర్వదా । స్రవత్యనోఙ్కృతం పూర్వం పరస్తాచ్చ విశీర్యతే । । ౧౧ శ్రూయతాం చాపి రాజేన్ద్ర యథోఙ్కారం ద్విజోఽర్హతి । ప్రాక్కూలాన్పర్యుపాసీనః పవిత్రైశ్చైవ పావితః । । ౧౨ ప్రాణాయామైస్త్రిభిః పూతస్తతస్త్వోఙ్కారమర్హతి । ఓంకారలక్షణం చాపి శృణుష్వ కురునన్దన । । ౧౩ అకారం చాప్యుకారం చ మకారం చ ప్రజాపతిః । వేదత్రయాత్తు నిర్గృహ్య భూర్భువః స్వరితీతి చ । । ౧౪ త్రిభ్య ఏవ తు వేదేభ్యః పాదంపాదమదూదుహత్ । తదిత్యృచోఽస్యాః సావిత్ర్యాః పరమేష్ఠీ ప్రజాపతిః । । ౧౫ ఏతదక్షరమేతాం చ జపన్వ్యాహృతిపూర్వికామ్ । సన్ధ్యయోరుభయోర్విప్రో వేద పుణ్యేన యుజ్యతే । । ౧౬ సహస్రకృత్వస్త్వభ్యస్య బహిరేతత్త్రికం ద్విజః । మహతోఽప్యేనసో మాసాత్త్వచేవాహిర్విముచ్యతే । । ౧౭ ఏతయర్చా విసంయుక్తః కాలే చ క్రియయా స్వయా । విప్రక్షత్రియవిడ్యోనిర్గర్హణాం యాతి సాధుషు । । ౧౮ శృణుష్వైకమనా రాజన్పరమం బ్రహ్మణో ముఖమ్ । ఓంకారపూర్వికాస్తిస్రో మహావ్యాహృతయోఽవ్యయాః । । ౧౯ త్రిపదా చైవ సావిత్రీ విజ్ఞేయా బ్రహ్మణో ముఖమ్ । యోఽధీతేఽహన్యహన్యేతాం త్రీణి వర్షాణ్యతన్ద్రితః । । 1.4.౨౦ స బ్రహ్మ పరమభ్యేతి వాయుభూతః ఖమూర్తిమాన్ । ఏకాక్షరం పరం బ్రహ్మ ప్రాణాయామః పరన్తప । । ౨౧ సావిత్ర్యాస్తు పరం నాస్తి మౌనాత్సత్యం విశిష్యతే । తపః కియా హోమక్రియా తథా దానక్రియా నృప । । ౨౨ అక్షయాన్తాః సదా రాజన్యథాహ భగవాన్మనుః । అవరం స్వక్షరం జ్ఞేయం బ్రహ్మ చైవ ప్రజాపతిః । । ౨౩ విధియజ్ఞాత్సదా రాజఞ్జపయజ్ఞో విశిష్యతే । నానావిధైర్గుణోద్దేశైః సూక్ష్మాఖ్యాతైర్నృపోత్తమ । । ౨౪ పాంశుః స్యాల్లక్షగుణః సహస్రో మానసః స్మృతః । యే పాకయజ్ఞాశ్చత్వారో విధియజ్ఞేన చాన్వితాః । । ౨౫ సర్వే తే జపయజ్ఞస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్ । జపాదేవ తు సంసిధ్యేద్ద్బ్రాహ్మణో నాత్ర సంశయః । । ౨౬ కుర్యాదన్యన్న వా కుర్యాన్మైత్రో బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే । పూర్వాం సన్ధ్యాం జపంస్తిష్ఠేత్సావిత్రీమార్కదర్శనాత్ । । ౨౭ పశ్చిమాం తు సమాసీనః సమ్యగృక్షవిభావనాత్ । దినస్యాదౌ భవేత్పూర్వా శర్వర్యాదౌ తథా పరా । । ౨౮ సనక్షత్రా పరా జ్ఞేయా అపరా సదివాకరా । జపంస్తిష్ఠన్పరాం సన్ధ్యాం నైశమేనో వ్యపోహతి । । ౨౯ అపరాం తు సమాసీనో మలం హన్తి దివాకృతమ్ । నోపతిష్ఠతి యః పూర్వాం నోపాస్తే పశ్చిమాం నృప । । 1.4.౩౦ స శూద్రవద్బహిష్కార్యః సర్వస్మాద్ద్విజకర్మణః । అపాం సమీపే నియతో నైత్యకం విధిమాస్థితః । । ౩౧ సావిత్రీమప్యధీయీత గత్యాఽరణ్యం సమాహితః । వేదోపకరణే రాజన్స్వాధ్యాయే చైవ నైత్యకే । । ౩౨ నాత్ర దోషోస్త్యనధ్యాయే హోమమన్త్రేషు వా విభో । నైత్యకే నాస్త్వనధ్యాయో బ్రహ్మసత్రం హి తత్కృతమ్ । । ౩౩ బ్రహ్మాహుతిహుతం పుష్యమనధ్యాయవషట్కృతమ్ । ఋగేకాం యస్త్వధీయీత విధినా నియతో ద్విజః । । ౩౪ తస్య నిత్యం క్షరత్యేషా పయో మేధ్యం ఘృతం మధు । అగ్నిశుశ్రూషణం భైక్షమధః శయ్యాం గురోర్హితమ్ । । ౩౫ ఆసమావర్తనాత్కుర్యాత్కృతోపనయనో ద్విజః । ఆచార్యపుత్రశుశ్రూషాం జ్ఞానదో ధార్మికః శుచిః । । ౩౬ ఆప్తః శక్తోన్నదః సాధుః స్వాధ్యాప్యా దశ ధర్మతః । నాపృష్టః కస్యచిద్బ్రూయాన్న చాన్యాయేన పృచ్ఛతః । । ౩౭ జానన్నపి హి మేధావీ జడవల్లోక ఆచరేత్ । అధర్మేణ చ యః ప్రాహ యశ్చాధర్మేణ పృచ్ఛతి । । ౩౮ తయోరన్యతరః ప్రైతి విద్వేషం వా నిగచ్ఛతి । ధర్మార్థౌ యత్ర న స్యాతాం శుశ్రూషా చాపి తద్విధా । । న తత్ర విద్యా వప్తవ్యా శుభం బీజమివోషరే । । ౩౯ విద్యయైవ సమం కామం మర్తవ్యం బ్రహ్మవాదినా । ఆపద్యపి హి ఘోరాయాం న త్వేనామీరిణే వపేత్ । ।1.4.౪ ౦ విద్యా బ్రాహ్మణమిత్యాహ శేవధిస్తేఽస్మి రక్ష మామ్ । అసూయకాయ మా ప్రాదాస్తథా స్యాం వీర్యవత్తమా । ।౪ ౧ శేవం సుఖముశన్తీహ కేచిజ్జ్ఞానం ప్రచక్షతే । తౌ ధారయతి వై యస్మాచ్ఛేవధిస్తేన సోచ్యతే । ।౪౨ యమేవ తు శుచిం విద్యాన్నియతం బ్రహ్మచారిణమ్ । తస్మై మాం బ్రూహి విప్రాయ నిధిపాయాప్రమాదినే । ।౪ ౩ బ్రహ్మ యస్త్వననుజ్ఞాతమధీయానాదవాప్నుయాత్ । । ౪౪ లౌకికం వైదికం వాపి తథాధ్యాత్మికమేవ చ । స యాతి నరకం ఘోరం రౌరవం భీమదర్శనమ్ । । ౪౫ అణుమాత్రాత్మకం దేహం షోడశార్ధమితి స్మృతమ్ । ఆదదీత యతో జ్ఞానం తం పూర్వమభివాదయేత్ । । ౪౬ సావిత్రీసారమాత్రోఽపి వరో విప్రః సుయన్త్రితః । నాయన్త్రితస్త్రివేదోఽపి సర్వాశీ సర్వవిక్రయీ । । ౪౭ శయ్యాసనేధ్యాచరితే శ్రేయసా న సమావిశేత్ । శయ్యాసనస్థశ్చైవేనం ప్రత్యుత్థాయాభివాదయేత్ । । ౪౮ ఊర్ధ్వం ప్రాణా హ్యుత్క్రామన్తి యూనః స్థవిర ఆగతే । ప్రత్యుత్థానాభివాదాభ్యాం పునస్తాన్ప్రతిపద్యతే । । ౪౯ అభివాదనశీలస్య నిత్యం వృద్ధోపసేవినః । చత్వారి సమ్యగ్వర్ధన్తే ఆయుః ప్రజ్ఞా యశో బలమ్ । । 1.4.౫౦ అభివాదపరో విప్రో జ్యాయాంసమభివాదయేత్ । అసౌ నామాహమస్మీతి స్వనామ పరికీర్తయేత్ । । ౫౧ నామధేయస్య యే కేచిదభివాదం న జానతే । తాన్ప్రాజ్ఞోఽహమితి బ్రూయాత్స్త్రియః సర్వాస్తథైవ చ । । ౫౨ భోః శబ్దం కీర్తయేదన్తే స్వస్య నామ్నోభివాదనే । నామ్నః స్వరూపభావో హి భో భావ ఋషిభిః స్మృతః । । ౫౩ ఆయుష్మాన్భవ సౌమ్యేతి వాచ్యో విప్రోఽభివాదనే । అకారశ్చాస్య నామ్నోఽన్తే వాచ్యః పూర్వాక్షరః ప్లుతః । । ౫౪ యో న వేత్త్యభివాదస్య విప్రః ప్రత్యభివాదనమ్ । నాభివాద్యః స విదుషా యథా శూద్రస్తథైవ సః । । ౫౫ అభివాదే కృతే యస్తు న కరోత్యభివాదనమ్ । ఆశీర్వా కురుశార్దూల స యాతి నరకం ధ్రువమ్ । । ౫౬ అభీతి భగవాన్విష్ణుార్వాదయామీతి శఙ్కరః । ద్వావేవ పూజితౌ తేన యః కరోత్యభివాదనమ్ । । ౫౭ బ్రాహ్మణం కుశలం పృచ్ఛేత్క్షత్రబన్ధుమనామయమ్ । వైశ్యం క్షేమం సమాగమ్య శూద్రమారోగ్యమేవ తు । । ౫౮ న వాచ్యో దీక్షితో నామ్నా యవీయానపి యో భవేత్ । భో భవత్పూర్వకత్వేన ఇతి స్వాయమ్భువోఽబ్రవీత్ । ౫౯ పరపత్నీ తు యా రాజన్నసమ్బద్ధా తు యోనితః । వక్తవ్యా భవతీత్యేవం సుభగే భగనీతి చ । । 1.4.౬౦ పితృవ్యాన్మాతులాన్రాజఞ్ఛ్వశురానృత్విజో గురూన్ । అసావహమితి బ్రూయాత్ప్రత్యుత్థాయ జఘన్యజః । । ౬౧ మాతృష్వసా మాతులానీ శ్వశ్రూరథ పితృష్వసా । సమ్పూజ్యా గురుపత్నీ చ సమాస్తా గురుభార్యయా । । ౬౨ జ్యేష్ఠస్య భ్రాతుర్యా భార్యా సవర్ణాహన్యహన్యపి । ౨పూజయన్ప్రయతో విప్రో యాతి విష్ణుసదో నృప । । ౬౩ ప్రవాసాదేత్య సమ్పూజ్యా జ్ఞాతిసమ్బన్ధియోషితః । పితుర్యా భగినీ రాజన్మాతుశ్చాపి విశామ్పతే । । ౬౪ ఆత్మనో భగినీ యా చ జ్యేష్ఠా కురుకులోద్వహ । సదా స్వమాతృవద్ధృత్తిమాతిష్ఠేద్భారతోత్తమ । । ౬౫ గరీయసీ తతస్తాభ్యో మాతా జ్ఞేయా నరాధిప । పుత్రమిత్రభాగినేయా ద్రష్టవ్యా హ్యాత్మనా సమాః । । ౬౬ దశాబ్దాఖ్యం పౌరసఖ్యం పఞ్చాబ్దాఖ్యం కలాభృతామ్ । అబ్దపూర్వం శ్రోత్రియాణాం స్వల్పేనాపి స్వయోనిషు । । ౬౭ బ్రాహ్మణం దశవర్షం చ శతవర్షం చ భూమిపమ్ । పితాపుత్రౌ విజానీయాద్బ్రాహ్మణస్తు తయోః పితా । । ౬౮ ఇత్యేవం క్షత్రియపితా వైశ్యస్యాపి పితామహః । ప్రపితామహశ్చ శూద్రస్య ప్రోక్తో విప్రో మనీషిభిః । । ౬౯ విత్తం బన్ధుర్వయః కర్మ విద్యా భవతి పఞ్చమీ । ఏతాని మాన్యస్థానాని గరీయో యద్యదుత్తరమ్ । । 1.4.౭౦ పఞ్చానాం త్రిషు వర్గేషు భూయాంసి గుణవన్తి చ । యస్య స్యుః సోఽత్ర మానార్హః శూద్రోఽపి దశమీం గతః । । ౭౧ చక్రిణో దశమీస్థస్య రోగిణో భారిణః ౧ స్త్రియాః । స్నాతకస్య తు రాజ్ఞశ్చ పన్థా దేయో వరస్య చ । । ౭౨ ఏషాం సమాగమే తాత పూజ్యౌ స్నాతకపార్థివౌ । ఆభ్యాం సమాగమే రాజన్స్నాతకో నృపమానభాక్ । । ౭౩ అధ్యాపయేద్యస్తు శిష్యం కృత్వోపనయనం ద్విజః । సరహస్యం సకల్పం చ వేదం భరతసత్తమ । । తమాచార్యం మహాబాహో ప్రవదన్తి మనీషిణః । । ౭౪ ఏకదేశం తు వేదస్య వేదాఙ్గాన్యపి వా పునః । యోఽధ్యాపయతి వృత్త్యర్థముపాధ్యాయః స ఉచ్యతే । । ౭౫ నిషేకాదీని కార్యాణి యః కరోతి నృపోత్తమ । అధ్యాపయతి చాన్యేన స విప్రో గురురుచ్యతే । । ౭౬ అగ్న్యాధేయం పాకయజ్ఞానగ్నిష్టోమాదికాన్మఖాన్ । యః కరోతి వృతో యస్య స తస్యర్త్విగిహోచ్యతే । । ౭౭ య ఆవృణోత్యవితథం బ్రహ్మణా శ్రవణావుభౌ । స మాతా స పితా జ్ఞేయస్తం న ద్రుహ్యేత్కథఞ్చన
౭౮ ఉపాధ్యాయాన్దశాచార్యం ఆచార్యాణాం శతం పితా । సహస్రేణ పితుర్మాతా గౌరవేణాతిరిచ్యతే । । ౭౯ ఉత్పాదకబ్రహ్మదాత్రోర్గరీయాన్బ్రహ్మదః పితా । బ్రహ్మజన్మ హి విప్రస్య ప్రేత్య చేహ చ శాశ్వతమ్ । । 1.4.౮౦ కామాన్మాతా పితా చైనం యదుత్పాదయతో మిథః । సమ్భూతిం తస్య తాం విద్యాద్యద్యోనావభిజాయతే । । ౮౧ ఆచార్యస్తస్య తాం జాతిం విధిద్వేదపారగః । ఉత్పాదయతి సావిత్ర్యా సా సత్యా సాఽజరామరా । । ౮౨ ఉపాధ్యాయమాదితః కృత్వా యే పూజ్యాః కథితాస్తవ । మహాగురుర్మహాబాహో సర్వేషామధికః స్మృతః । । ౮౩ సహస్రశతసంఖ్యోఽసావాచార్యాణామిదం మతమ్ । చతుర్ణామపి వర్ణానాం స మహాగురురుచ్యతే । । ౮౪ శతానీక ఉవాచ య ఏతే భవతా ప్రోక్తా ఉపాధ్యాయముఖా ద్విజాః । విదితా ఏవ మే సర్వే న మహాగురురేవ హి । । ౮౫ సుమన్తురువాచ జయోపజీవీ యో విప్రః స మహాగురురుచ్యతే । అష్టాదశపురాణాని రామస్య చరితం తథా । । ౮౬ విష్ణుధర్మాదయో ధర్మాః శివధర్మాశ్చ భారత । కార్ష్ణం వేదం పఞ్చమం తు యన్మహాభారతం స్మృతమ్ । । ౮౭ శ్రౌతా ౧ ధర్మాశ్చ రాజేన్ద్ర నారదోక్తా మహీపతే । జయేతి నామ ఏతేషాం ప్రవదన్తి మనీషిణః । । ౮౮ ఏవం విప్రకదమ్బస్య ధారకః౨ ప్రవరః స్మృతః । యస్త్వేతాని సమస్తాని పురాణానీహ విన్దతి । । ౮౯ భారతం చ మహాబాహో స సర్వజ్ఞో మతో నృణామ్ । తస్మాత్స పూజ్యో రాజేన్ద్ర వర్ణైర్విప్రాదిభిః సదా । । 1.4.౯౦ కిం త్వయా న శ్రుతం వాక్యం యదాహ భగవాన్విభుః । అల్పం వా బహు వా యస్య శ్రుతస్యోపకరోతి యః । । తమపీహ గురుం విద్యాచ్ఛ్రుతోపక్రియయా తయా
సుమంతుడు వివరించాడు: బ్రాహ్మణుని జన్మను కలిగించే తండ్రి, తల్లి వేల మంది తండ్రులకంటే ఎక్కువ గౌరవించబడుతుంది. బ్రాహ్మణుని వంశం ఈ లోకంలో, పరలోకంలో శాశ్వతంగా ఉంటుంది.
౯౧ బ్రాహ్మస్య జన్మనః కర్తా స్వధర్మస్య చ శాసితా । బాలోఽపి విప్రో వృద్ధస్య పితా భవతి ధర్మతః
బ్రాహ్మణుని జన్మను కలిగించేవాడు, అతని ధర్మాన్ని పాలించేవాడు కూడా. చిన్నవాడు అయినా ధర్మపరంగా వృద్ధునికి తండ్రిగా పరిగణించబడతాడు.
స్త్రీణాం శుభాశుభలక్షణవర్ణనమ్ సుమన్తురువాచ షట్త్రింశదాబ్దికం చర్యం గురౌ త్రైవేదికం వ్రతమ్ । తదర్ధికం పాదికం వా గ్రహణాన్తికమేవ చ । । ౧ వేదానధీత్య వేదౌ వా వేదం వాపి నృపోత్తమ । అవిప్లుతబ్రహ్మచర్యో గృహస్థాశ్రమమావసేత్ । । ౨ తం ప్రతీతం స్వధర్మేణ బ్రహ్మదాయహరం పితుః । స్రగ్విణం తల్ప ౧ ఆసీనమర్హయేత్ప్రథమం గవా । । ౩ గురుణా సమనుజ్ఞాతః సమావృత్తౌ యథావిధి । ఉద్వహేత ద్విజో భార్యాం సవర్ణాం లక్షణాన్వితామ్ । । ౪ శతానీక ఉవాచ లక్షణం ద్విజశార్దూల స్త్రీణాం వద మహామునే । కీదృగ్లక్షణసంయుక్తా ౧ కన్యా స్యాత్సుఖదా నృప । । ౫ సుమన్తురువాచ యదుక్తం బ్రాహ్మణా పూర్వం స్త్రీలక్షణమనుత్తమమ్ । శ్రేయసే సర్వలోకానాం శుభాశుభఫలప్రదమ్ । । ౬ తత్తే వచ్మి మహాబాహో శృణుష్వైకమనా నృప । శ్రుతేన యేన జానీషే కన్యాం శోభనలక్షణామ్ । । ౭ సుఖాసీనం సురశ్రేష్ఠమభిగమ్య మహర్షయః । పప్రచ్ఛుర్లక్షణం స్త్రీణాం యత్పృష్టోఽహం త్వయాధునా । । ౮ ప్రణమ్య శిరసా దేవమిదం వచనమబ్రువన్ । భగవన్బ్రూహి నః సర్వం స్త్రీణాం లక్షణముత్తమమ్ । । ౯ శ్రేయసే సర్వలోకానాం శుభాశుభఫలప్రదమ్ । ప్రశస్తామప్రశాస్తాం చ జానీమో యేన కన్యకామ్ । । 1.5.౧౦ తేషాం తద్వచనం శ్రుత్వా విరిఞ్చో వాక్యమబ్రవీత్ । శృణుధ్వం ద్విజశార్దూలా వచ్మి యుష్మాస్వశేషతః । । ౧౧ ప్రతిష్ఠితతలౌ సమ్యగ్రతామ్భోజసమప్రభౌ । ఈదృశౌ చరణౌ ధన్యౌ యోషితాం భోగవర్ధనౌ । । ౧౨ కరాలైరతినిర్మాసై రూక్షైరర్ధశిరాన్వితైః । దారిద్ర్యం దుర్భగత్వం చ ప్రాప్నువన్తి న సంశయః । । ౧౩ అఙ్గుల్యః సంహతా వృత్తాః స్నిగ్(?)ధాః సూక్ష్మనఖాస్తథా । కుర్వన్త్యత్యన్తమైశ్వర్యం రాజభావం చ యోషితః । । ౧౪ హ్రస్వాః సుజీవితం హ్రస్వా విరలా విత్తహానయే । దారిద్ర్యం మూలమగ్నాసు ప్రేష్యం చ పృథులాసు చ । । ౧౫ పరస్పరసమారూఢైస్తనుభిర్వృత్తపర్వభిః । బహూనపి పతీన్హత్వా దాసీ భవతి వై ద్విజాః । । ౧౬ అఙ్గుష్ఠోన్నతపర్వాణస్తుఙ్గాగ్రాః కోమలాన్వితాః । రత్నకాఞ్చనలాభాయ విపరీతా విపత్తయే । । ౧౭ సుభగత్వం నఖైః స్నిగ్ధైరాతామ్రైశ్చ ధనాద్ యతా । పుత్రాః స్యురున్నతైరేభిః సుసూక్ష్మైశ్చాపి రాజతా । । ౧౮ పాణ్డురైః స్ఫుటితై రూక్షైర్నీలైర్ధూమ్రైస్తథా ఖరైః
౧౦౮ మత్సకాశాత్పునః శ్రుత్వా లక్షణం పురుషస్య చ । యథాధునా భవద్భిస్తు శ్రుతం మత్తో ద్విజోత్తమాః । । ౧౦౯ లక్షణేభ్యః ప్రశస్తం తు స్త్రీణాం సద్వృత్తముచ్యతే । సద్వృత్తముక్త్వా యా స్త్రీ సా ప్రశస్తా న చ లక్షణైః । । 1.5.౧౧౦ ఈదృగ్లక్షణసమ్పన్నాం సుకన్యాముద్వహేత్తు యః । ఋద్ధిర్వృద్ధిస్తథా కీర్తిస్తత్ర తిష్ఠతి నిత్యశః । । ౧౧౧ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీలక్షణవర్ణనం నామ పఞ్చమోఽధ్యాయః
సుమంతుడు చెప్పాడు: స్త్రీకి మంచి లక్షణాలు కన్నా మంచి వృత్తి ముఖ్యమైనది. మంచి వృత్తి కలిగిన స్త్రీను పెళ్లి చేసుకుంటే, ధన, వృద్ధి, కీర్తి ఎప్పటికీ ఉంటుంది.
స్త్రీలక్షణసద్వృత్తవర్ణనమ్ శతానీకఉవాచ సద్వృత్తం శ్రోతుమిచ్ఛామి దేవస్త్రీణాం సువిస్తరాత్ । ఉత్తమాధమమధ్యం చ సమ్బన్ధే స్త్రీకృతే యథా । । ౧ సుమన్తురువాచ శతానీక మహాబాహో బ్రహ్మలోకే పితామహః । ఉక్త్వా స లక్షణం స్త్రీణాం సద్వృత్తం చోక్తవాన్పునః
శతానికుడు అడిగాడు: దేవా! స్త్రీల సద్గుణాలు, వారి వృత్తి, ఉత్తమ, మధ్య, అధమ స్థాయిలలో ఎలా ఉంటాయో విస్తృతంగా చెప్పండి.
౪౪ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి స్త్రీలక్షణసద్వృత్తవర్ణనం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః
తన ఇంట్లో భార్యా పిల్లలు ఆకలితో బాధపడటాన్ని కన్నా, పురుషుడు నరకంలో తీవ్రమైన బాధలు అనుభవించినా మంచిదే.
శ్రీ గణేశాయ నమః. భగవంతుడు వాసుదేవునికి నమస్కారం. నారాయణునికి, ఉత్తమ పురుషునికి, దేవీ సరస్వతికి నమస్కరించి, విజయాన్ని కోరాలి.
౭౨ దేవార్చాం పురతః ౧ కృత్వా బ్రాహ్మణైశ్చ నృపోత్తమ । శ్రోతవ్యమేవ శూద్రైశ్చ తథాన్యైశ్చ ద్విజాతిభిః । । ౭౩ శ్రౌతం స్మార్తం హి వై ధర్మం ప్రోక్తమస్మిన్నృపోత్తమ । తస్మాచ్ఛూద్రైర్వినా విప్రాన్న శ్రోతవ్యం కథఞ్చన । ౭౪ ఇదం శాస్త్రమధీయానో బ్రాహ్మణః సంశితవ్రతః । మనోవాగ్దేహజైర్నిత్యం కర్మదోషైర్న లిమ్పతే । । ౭౫ శృణ్వన్తి చాపి యే రాజన్ భక్త్యా వై బ్రాహ్మణాదయః । ముచ్యన్తే పాతకైః సర్వైర్గచ్ఛన్తి చ దివం ప్రభో । । ౭౬ శ్రావయేచ్చాపి యో విప్రః సర్వాన్వర్ణాన్నృపోత్తమ । స గురుః ప్రోచ్యతే తాత వర్ణానామిహ సర్వశః । । ౭౭ స పూజ్యః సర్వకాలేషు సర్వైర్వర్ణైర్నరాధిప । పృథివీం చ తథైవేమాం కృత్స్నామేకోఽపి సోఽర్హతి । । ౭౮ ఇదం స్వస్త్యయనం శ్రేష్ఠమిదం బుద్ధివివర్ధనమ్ । ఇదం యశస్యం సతతమిదం నిఃశ్రేయసం పరమ్ । । ౭౯ అస్మిన్ధర్మోఽఖిలేనోక్తో గుణదోషౌ చ కర్మణామ్ । చతుర్ణామపి వర్ణానామాచారశ్చాపి శాశ్వతః । । 1.1.౮౦ ఆచారః ప్రథమో ధర్మః శ్రుత్యుక్తశ్చ నరోత్తమ । తస్మాదస్మిన్సమాయుక్తో నిత్యం స్యాదాత్మవాన్ద్విజః । । ౮౧ ఆచారాద్విచ్యుతో విప్రో న వేదఫలమశ్నుతే । ఆచారేణ చ సంయుక్తః సమ్పూర్ణఫలభాక్స్మృతః । । ౮౨ ఏవమాచారతో దృష్ట్వా ధర్మస్య మునయో గతిమ్ । సర్వస్య తపసో మూలమాచారం జగృహుః పరమ్ । । ౮౩ అన్యే చ మానవా రాజన్నాచారం సంశ్రితా సదా । ఏవమస్మిన్పురాణే తు ఆచారస్య తు కీర్తనమ్ । । ౮౪ వృత్తాన్తాని చ రాజేన్ద్ర తథా చోక్తాని పణ్డితైః । త్రిలోక్యాస్తు సముత్పత్తిః సంస్కారవిధిరుత్తమః । । శ్రవణం చేతిహాసస్య విధానం కథ్యతే నృప । । ౮౫ తథాస్మిన్కథ్యతే రాజన్మాహాత్మ్యం వాచకస్య తు । వ్రతచర్యాశ్రమాచారాః స్నాతకస్య పరో విధిః । । ౮౬ దారాదిగమనం చైవ వివాహానాం చ లక్షణమ్ । పుంసాం చ లక్షణం రాజన్యోషితాం చాత్ర కథ్యతే । । ౮౭ మహాయజ్ఞవిధానం చ శాస్త్రకల్పం చ శాశ్వతమ్ । పృథివ్యా లక్షణం తాత దేవార్చాయాః సులక్షణమ్ । । ౮౮ వృత్తీనాం లక్షణం చైవ స్నాతకస్య వ్రతాని చ । భక్ష్యాభక్ష్యం చ శౌచం చ ద్రవ్యాణాం శుద్ధిరేవ చ । । ౮౯ స్త్రీధర్మయోగస్తాపస్యం మోక్షః సంన్యాస ఏవ చ । రాజ్ఞశ్చ ధర్మో హ్యఖిలః కార్యాణాం చ వినిర్ణయః । । 1.1.౯౦ మాహాత్మ్యం సవితుశ్చాత్ర తీర్థానాం చ విశామ్పతే । నారాయణస్య మాహాత్మ్యం తథా రుద్రస్య కథ్యతే । । ౯౧ మహాభాగ్యం చ విప్రాణాం మాహాత్మ్యం పుస్తకస్య చ । దుర్గాదేవ్యాస్తథా చోక్తం సత్యస్య చ మహామతే । । ౯౨ సంక్షిప్తం ౧ సంవిధానం చ ధర్మం స్త్రీపుంసయోరపి । విభాగం ధర్మద్యూతం చ కథకానాం చ శోధనమ్ । । ౯౩ వైశ్యశూద్రోపచారం చ సంకీర్ణానాం చ సంభవమ్ । ఆపద్ధర్మం చ వర్ణానాం ప్రాయశ్చిత్తవిధిం తథా । । ౯౪ సంధ్యావిధిం ప్రేతశుద్ధిం స్నానతర్పణయోర్విధిమ్ । వైశ్వదేవవిధిం చాపి తథా భోజ్యవిధిం నృప । । ౯౫ లక్షణం దన్తకాష్ఠస్య చరణవ్యూహముత్తమమ్ । సంసారగమనం చైవ త్రివిధం కర్మసమ్భవమ్ । । ౯౬ నైఃశ్రేయసం కర్మణాం చ గుణదోషపరీక్షణమ్ । దారాణాం లక్షణం ప్రోక్తం తథా పాత్రపరీక్షణమ్ । । ౯౭ ప్రసూతిం చాపి గర్భస్య తథా కర్మఫలం నృప । జాతిధర్మాన్కులధర్మాన్వేదధర్మాంశ్చ ౧ పార్థివ । । ౯౮ వైతానవ్రతికానాం చ తథాసౌ ప్రోక్తవాన్విభుః । బ్రహ్మా కురుకులశ్రేష్ఠ శంకరాయ మహాత్మనే । । ౯౯ శంకరేణ తథా విష్ణోః కథితం కురునన్దన । విష్ణునాపి పునః ప్రోక్తం నారదాయ మహీపతే । । 1.1.౧౦౦ నారదాత్ప్రాప్తవాఞ్ఛక్రః శక్రాదపి పరాశరః । పరాశరాత్తతో వ్యాసో వ్యాసాదపి మయా విభో । । ౧౦౧ ఏవం పరమ్పరాప్రాప్తం పురాణమిదముత్తమమ్ । శృణు త్వమపి రాజేన్ద్ర మత్సకాశాత్పరం హితమ్ । । ౧౦౨ సర్వాణ్యేవ పురాణాని సంజ్ఞేయాని నరర్షభ । ద్వాదశైవ సహస్రాణి ప్రోక్తానీహ మనీషిభిః । । ౧౦౩ పునర్వృద్ధిం గతానీహ ఆఖ్యానైర్వివిధైర్వృష । యథా స్కాన్దం తథా చేదం భవిష్యం కురునన్దన । । ౧౦౪ స్కాన్దం శతసహస్రం తు లోకానాం జ్ఞాతమేవ హి । భవిష్యమేతదృషిణా లక్షార్ద్ధం సంఖ్యయా కృతమ్
పూజను ముందు బ్రాహ్మణులకు సమర్పించి, శూద్రులు మరియు ఇతర ద్విజులు వినాలి. ఈ గ్రంథంలో చెప్పిన ధర్మం, శ్రౌత, స్మార్త విధానాలు, నాలుగు వర్ణాల ఆచారాలు, త్రిలోక సృష్టి, సంస్కారాలు, వ్రతాలు, వివాహ లక్షణాలు, భక్ష్యాభక్ష్యాలు, శౌచం, స్త్రీధర్మం, రాజధర్మం, నారాయణుని, రుద్రుని మహాత్మ్యం, పుస్తక మహిమ, దుర్గాదేవి, సత్యం, ధర్మవిభాగాలు, వైశ్య-శూద్రుల ఉపచారాలు, అపద్ధర్మం, ప్రాయశ్చిత్తాలు, సంధ్యావిధి, ప్రేతశుద్ధి, భోజ్యవిధి, దంతకాష్ట లక్షణాలు, సంసారగమనము, దారుల లక్షణాలు, ప్రసూతి, జాతి-కుల-వేదధర్మాలు, వ్రతాలు, బ్రహ్మ, శంకరుడు, విష్ణువు, నారదుడు, పరాశరుడు, వ్యాసుడు, మయుడు ఇలా పరంపరగా ఈ పురాణం అందింది. ఈ పురాణాన్ని భక్తితో వినినవాడు, శ్రద్ధతో చదివినవాడు, శుభం, యశస్సు, బుద్ధి, మోక్షం పొందుతాడు.
వైశ్యుని సంపదకు అభివృద్ధి, శూద్రుని సంపదకు తక్కువ విలువ ఉంటుంది. సద్గుణాలు కలిగిన స్త్రీకి మంగళమైన పేరు, శుభమైన లక్షణాలు ఉండాలి.
విప్రుడు శుద్ధంగా, శాంతంగా, శుద్ధమైన నీటితో ఆచమనము చేయాలి. చేతిలోని రేఖలు, వేలిముద్రలు, శరీర భాగాల స్పర్శ ద్వారా దేవతలు, వేదాలు, లోకాలు సంతృప్తి చెందుతాయి. అలా ఆచమనము చేసినవాడు పూజ్యుడు, శుద్ధతను పొందుతాడు.
సుమంతుడు చెప్పాడు: బ్రాహ్మణునికి ఉపనయనము పదహారు సంవత్సరాలలో, క్షత్రియునికి ఇరవై రెండు సంవత్సరాలలో, వైశ్యునికి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల తరువాత చేయాలి. స్త్రీలకు శుద్ధి కోసం ఈ సంస్కారం అవసరం.
సుమంతుడు వివరించాడు: స్త్రీలు ముప్పై ఆరు సంవత్సరాలు గురువు వద్ద వ్రతాన్ని పాటించాలి. వేదాలు చదవని వారు కూడా గృహధర్మాన్ని పాటించాలి. స్త్రీలకు శుభ-అశుభ లక్షణాలు, మంచి లక్షణాలు, మంచి వృత్తిని తెలుసుకోవాలి.
౨ యథోక్తం బ్రహ్మణాం తేషామృషీణాం కురునన్దన । స ప్రేయో వచనం శ్రుత్వా బ్రహ్మా వచనమబ్రవీత్ । । ౩ శృణుధ్వం ద్విజశార్దూలాః స్త్రీణాం సద్వృత్తమాదితః । వక్ష్యే యుష్మానశేషం వై లోకానుగ్రహకామ్యయా । । ౪ త్రివర్గప్రాప్తయే వక్ష్యే స్త్రీవృత్తం గృహమేధినామ్ । ప్రాగ్విద్యాదీనుపాదాయ తైరర్థాంశ్చ యథాక్రమమ్ । । విన్దేత సదృశీం భార్యాం శాస్త్రదృష్టేన కర్మణా । । ౫ గృహాశ్రమో హి నిఃస్వానాం మహత్యేషా విడమ్బనా । తస్మాత్పూర్వముపాదేయం విత్తమేవ గృహైషిణా । । ౬ వరం సోఢా మనుష్యేణ తీవ్రా నరకవేదనా । న త్వేవ చ గృహే దృష్టం పుత్రదారక్షుధార్దితమ్ । । ౭ అసమ్భవే శిశుం దృష్ట్వా రుదన్తం ప్రార్థనాపరమ్ । వజ్రసారమయం మన్యే హదయం యన్న దీర్యతే । । ౮ సాధ్వీం భార్యాం ప్రియాం దృష్ట్వా కుచైలాం క్షుత్కృశీకృతామ్ । అస్య దుఃఖస్య తన్నాస్తి సుఖం యత్సమతాం వ్రజేత్ । । ౯ రూక్షాన్వివర్ణాన్క్షుధితాన్భూమిప్రస్తరశాయినః । పుత్రదారాన్నిజాన్దృష్ట్వా కిమకార్యం భవేన్నృణామ్ । । 1.6.౧౦ బాహూత్తరీయం క్షుత్క్షామం దృష్ట్వా దీనముఖం సుతమ్ । మృత్యురేవోత్సవః పుంసాం వ్యసనం జీవితం ద్విజాః । । ౧౧ పరిసీదత్స్వపత్యేషు దృష్ట్వా దీనముఖో ప్రియామ్ । వజ్రకార్యశరీరాస్తే యే న యాన్తి సహస్రధా । । ౧౨ తస్మాదర్థవిహీనస్య పుంసో దారపరిగ్రహాత్ । కుతస్త్రివర్గ సంసిద్ధిర్యాతనైవ హి తస్య సా । । ౧౩ అభార్యస్యాధికారోఽస్తి న ద్వితీయాశ్రమే యథా । తద్వదర్థవిహీనానాం సర్వత్ర నాధికరితా । । ౧౪ కేచిత్త్వపత్యమేవాహుస్త్రివర్గావాప్తిసాధనమ్ । పుంసామర్థః కలత్రం చ యేఽన్యే నీతివిదో విదుః । । ౧౫ ధర్మోఽపి ద్వివిధో యస్మాదిష్టాపూర్తక్రియాత్మకః । స చ దారాత్మకః సర్వం జ్ఞేయమర్థైకసాధనమ్ । । ౧౬ నిజేనాపి ౧ దరిద్రేణ లోకో లజ్జతి బన్ధునా । పరోఽపి హి మనుష్యాణామైశ్వర్యాత్స్వజనాయతే । । ౧౭ న దరిద్రం సమీపేఽపి స్థితవన్తం ప్రపశ్యతి । దూరస్థమపి విత్తాఢ్యమాదరాద్భజతే జనః । । ౧౮ తస్మాత్ప్రయత్నతః పూర్వమర్థమేవ ప్రసాధయేత । స హి మూలం త్రివర్గస్య గుణానాం గౌరవస్య చ । । ౧౯ సర్వేఽపి హి గుణా విద్యాకులశీలాదయో నృణామ్ । సన్తి తస్మిన్నసన్తోఽపి సన్తి సన్తోఽపి నాసతి । । 1.6.౨౦ శాస్త్రం శిల్పం కలాః కర్మ యచ్చాన్యదపి చేష్టితమ్ । సాధనం సర్వమర్థానామర్థా ధర్మాదిసాధనాః । । ౨౧ సాధనానాం త్రివర్గోఽస్తి తం వినా కేవలం నృణామ్ । అజాగలస్తనస్యేవ నిధనాయైవ సంభవః । । ౨౨ ప్రాక్పుణ్యైర్విపులా సమ్పద్ధర్మకామాదిహేతుజా । భూయో ధర్మేణ సాముత్ర తయా౩ తావితి ౪ చ క్రమః. । । ౨౩ ఏకచక్రకమేతద్ధి ప్రోక్తమన్యోన్యహేతుకమ్ । పూర్వపశ్చిమబాహుభ్యాముత్తరాధరమధ్యమాః । । ౨౪ విజ్ఞాయ మతిమానేవం యస్త్రివర్గం నిషేవతే । సంఖ్యాశతసమాయుక్తైరవాప్నోత్యుత్తరోత్తరమ్ । । ౨౫ నాభార్యస్యాధికారోఽస్తి త్రివర్గే నిర్ధనస్య వా । నా భార్యాయామతః పూర్వమర్థమైవ ప్రసాధయేత్ । । ౨౬ తస్మాత్క్రమాగతైరర్థేః స్వయం వాధిగతైర్యుతః । క్రియాయోగ్యైః సమర్థశ్చ కుర్యాద్దారపరిగ్రహమ్ । । ౨౭ అనురూపే కులే జాతాం శ్రుతవిత్తక్రియాదిభిః । లభేతానిన్దితాం కన్యాం మనోజ్ఞాం ధర్మసాధనామ్ । । ౨౮ పుమానర్ధపుమాంస్తావద్యావద్భార్యాం న విదన్తి । తస్మాద్యథాక్రమం కాలే కుర్యాద్దారపరిగ్రహమ్ । । ౨౯ ఏకచక్రో రథో యద్వదేకపక్షో యథా ఖగః । అభార్యోఽపి ౧నరస్తద్వదయోగ్యః సర్వకర్మసు । । 1.6.౩౦ పత్నీపరిగ్రహాద్ధర్మస్తథార్థో బహులాభతః । సత్ప్రీతియోగాత్కామోఽపి త్రయమస్యాం విదుర్బుధాః । । ౩౧ త్రిధా వివాహసమ్బన్ధో హీనతుల్యాధికైః సహ । తుల్యైః సహ సమస్తేషామితరౌ నీచమధ్యమౌ । । ౩౨ అసమైర్నిన్ద్యతే సద్భిరుత్తమైః పరిభూయతే । తుల్యైః ప్రశస్యతే యస్మాత్తస్మాత్సాధుతమో మతః । । ౩౩ కృత్వైవాధికసమ్బన్ధమపమానం సమశ్నుతే । న చైషామానతిం గచ్ఛేన్నైవ నీచైః సహేష్యతే
బ్రహ్మా మహర్షులకు ఇలా ఉపదేశించాడు: "ద్విజశ్రేష్ఠులారా! స్త్రీల సద్గుణాలను మొదట నుండీ నేను వివరంగా చెబుతాను. లోకానికి మేలు కలగాలని, మీరు అందరూ తెలుసుకోవాలని చెబుతున్నాను. ధర్మార్థకామాల సాధన కోసం గృహస్థుల స్త్రీల ప్రవర్తనను వివరించబోతున్నాను. విద్య, ఇతర విషయాలు తెలుసుకొని, వాటి క్రమాన్ని అనుసరించి, శాస్త్రబద్ధంగా తగిన భార్యను ఎంపిక చేసుకోవాలి. ధనంలేని గృహస్థాశ్రమం గొప్ప హాస్యాస్పదంగా మారుతుంది. అందువల్ల ముందుగా ధనం సంపాదించుకోవడం అవసరం. మానవుడు ఎంతటి నరకవేదన అయినా భరించగలడు, కానీ తన ఇంట్లో పిల్లలు, భార్య ఆకలితో బాధపడటం చూడలేడు. పిల్లలు ఆకలితో ఏడుస్తుంటే, మనసు కరిగిపోవడం సహజం. ప్రియమైన భార్యను, పిల్లలను ఆకలితో బాధపడుతూ, చీరలు చించుకొని, బలహీనంగా ఉన్నప్పుడు చూసినప్పుడు, ఆ దుఃఖానికి సమానమైన సుఖం లేదు. ఆకలితో బాధపడుతూ నేలపై పడుకున్న భార్యా పిల్లలను చూసినప్పుడు, మనిషి ఏ పని చేసినా ఆశ్చర్యం లేదు. ఆకలితో ముఖం వాడిపోయిన కుమారుడిని చూస్తే, మరణమే ఉత్సవంగా అనిపిస్తుంది, జీవితం బాధగా మారుతుంది. పిల్లలు బాధపడుతుంటే, భార్య ముఖం దిగులుగా ఉన్నప్పుడు, మనసు రాళ్లా మారిపోతుంది. ధనం లేని మనిషికి భార్యను పెళ్లి చేసుకోవడం వల్ల ధర్మార్థకామాలు సిద్ధించవు, కేవలం బాధే మిగులుతుంది. భార్య లేని వాడికి రెండవ ఆశ్రమంలో హక్కు ఉండదు, అలాగే ధనం లేనివారికీ ఎక్కడా హక్కు ఉండదు. కొందరు సంతానమే ధర్మార్థకామాల సాధనానికి మార్గమని అంటారు, మరికొందరు భార్యే ప్రధానమని చెబుతారు. ధర్మం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఇష్టాపూర్తి రూపంలో. ఇవన్నీ భార్య ద్వారా సంపాదించదగినవే. బంధువుల్లోనే దరిద్రుడు ఉంటే మనిషి సిగ్గుపడతాడు; ధనవంతుడు అయితే పరాయివాడు కూడా మనవాడవుతాడు. దరిద్రుడిని ఎవరూ పట్టించుకోరు, ధనవంతుడిని మాత్రం అందరూ గౌరవిస్తారు. అందువల్ల ముందుగా ధనం సంపాదించుకోవాలి. అదే ధర్మార్థకామాలకు మూలం. విద్య, కుటుంబం, శీలం మొదలైన అన్ని గుణాలు ధనంలో ఉంటేనే విలువైనవి, లేకపోతే విలువ ఉండదు. శాస్త్రం, కళలు, పనులు అన్నీ ధనాన్ని సాధించడానికే ఉపకరిస్తాయి. ధనం లేకపోతే జీవితం వ్యర్థమవుతుంది. పూర్వ జన్మల పుణ్యఫలంగా సంపద లభిస్తుంది, ఆ సంపదతో ధర్మం, కామం కూడా సిద్ధిస్తాయి. ఇవన్నీ పరస్పరంగా సహాయపడతాయి. ఎవరు ధర్మార్థకామాలను సరిగ్గా అనుసరిస్తారో వారు అన్ని విధాలుగా అభివృద్ధి చెందుతారు. భార్య లేనివారికీ, ధనం లేనివారికీ ధర్మార్థకామాలలో హక్కు ఉండదు. అందువల్ల ముందుగా ధనం సంపాదించాలి. సంపాదించిన ధనంతో, తగిన వయస్సులో, తగిన కుటుంబంలో పుట్టిన, మంచి లక్షణాలు ఉన్న, అందమైన, అపవాదం లేని కూతురిని భార్యగా చేసుకోవాలి. భార్య లేని వాడు అర్ధమైన వాడే. అందువల్ల తగిన సమయంలో భార్యను ఎంపిక చేసుకోవాలి. రథానికి ఒక చక్రం లేనట్లుగా, పక్షికి ఒక రెక్క లేనట్లుగా, భార్య లేని వాడు కూడా అన్ని పనులకు అనర్హుడు. భార్యను స్వీకరించడంవల్ల ధర్మం, ధన సంపాదన, సంతోషం లభిస్తాయి. వివాహ సంబంధాలు తక్కువ, సమాన, ఎక్కువ స్థాయిల వారితో ఏర్పడతాయి. సమాన స్థాయిలో వివాహం ఉత్తమం. తక్కువ స్థాయిలో వివాహం నిందించబడుతుంది, ఎక్కువ స్థాయిలో అవమానం కలుగుతుంది."