ఆవార్యో వత్సరాజశ్చ శతహస్తిసమో బలే
ఆవార్యుడు వత్సరాజు, వంద ఏనుగుల బలంతో సమానమైనవాడు.
శతయత్తః స్మృతో మ్లేచ్ఛః శూరో వనరసాధిపః
శతయత్తుడు విదేశీయుడిగా, వీరుడిగా, వానరాధిపతిగా గుర్తించబడ్డాడు.
తాలవృక్షప్రమాణేన .చోర్ధ్వవేగో హి తస్య వై
అతని పైకి ఎగిరే శక్తి తాళపండు చెట్టు ఎత్తుకు సమానంగా ఉండింది.
తాభ్యాం నృపాభ్యాం తద్యుద్ధమభవల్లోమహర్షణమ్ 3.3.4.
ఆ ఇద్దరు రాజుల మధ్య జరిగిన యుద్ధం గోoseబంపెట్టు చేసేలా ఉత్కంఠభరితంగా సాగింది.
తదా మైత్రీ కృతా తాభ్యాం తాలనేన సమన్వితా
ఆ సమయంలో వారిద్దరి మధ్య తాళపండు చెట్టు సాక్షిగా స్నేహం ఏర్పడింది.
అగ్నివర్ణనమ్ యథావేదానుసారేణ యథాగ్రహణ యోజనమ్
వేదాలలో చెప్పిన విధంగా, సరైన పద్ధతిలో అగ్ని స్వరూపాన్ని వివరించారు.
శతార్ధే వహ్నిరుద్దిష్టః శతార్ధే కాశ్యపః స్మృతః
నూరు లో సగంలో అగ్ని ప్రస్తావించబడింది; అదే విధంగా, నూరు లో సగంలో కశ్యపుడు గుర్తించబడ్డాడు.
సహస్రే బ్రాహ్మణో నామ అయుతే హరిరుచ్యతే
వెయ్యిలో బ్రహ్మ అని పిలుస్తారు; పది వేలలో హరి అని అంటారు.
వరుణః శాంతికే జ్ఞేయో మారణే హ్యరుణః స్మృతః
శాంతిక కర్మలో వరుణుడు గుర్తించాలి; మారణ కర్మలో అరుణుడు గుర్తించబడతాడు.
లోహితశ్చాన్నయజ్ఞే యో గ్రహాణాం ప్రత్యనుక్రమాత్
అన్నయజ్ఞంలో లోహితుడు, గ్రహాల క్రమానుసారం ఉంటాడు.
ప్రజాపతిర్వాస్తుయాగే మండపే చాపి పద్మకే
వాస్తుయాగంలో ప్రజాపతి, మండపంలో, అలాగే పద్మంలో కూడా ఉంటాడు.
గోదానే చ భవేద్రుద్రః కన్యాదానే తు గోఽజకః
గోవు దానం చేయడంలో రుద్రుడు ఉంటాడు; కన్యాదానంలో గోజకుడు ఉంటాడు.
వృషోత్సర్గే భవేత్సూర్యోఽవసానాంతే రవిః స్మృతః
వృషభాన్ని విడిచిపెట్టే సమయంలో సూర్యుడు ఉంటాడు; కార్యక్రమం ముగిసినప్పుడు రవి గుర్తించబడతాడు.
త్రాసనే చ భవేత్కాలః క్రవ్యాదః శరదాహనే
భయపెట్టే సమయంలో కాలుడవుతాడు; శవదహనంలో క్రవ్యాదుడు అని పిలుస్తారు.
గర్భాధానే చ మరుతః సీమంతే పింగలః స్మృతః 2.1.17.
గర్భధారణలో మరుతుడు, సీమంతంలో పింగళుడు గుర్తించబడతాడు.
నామసంస్థాపనే చైవముపన్యస్తే చ పార్థివః
పేరు పెట్టే సమయంలో, శిశువు సమర్పించే సమయంలో, అతడు పార్థివుడు.
షడాననశ్చ చూడాయాం వ్రతాదేశే సముద్భవః
చెవుల వెంట్రుకలు తీసే వేడుకలో షడాననుడు, వ్రతప్రవేశంలో సముద్భవుడు ఉంటాడు.
ఉదరే జఠరాగ్నిశ్చ సముద్రే వడవానలః
పొట్టలో జఠరాగ్ని, సముద్రంలో వడవానలుడు ఉంటాడు.
అశ్వాగ్నిర్మంథరో నామ రథాగ్నిర్జాతవేదసః
గుర్రాల అగ్ని మంథరుడు అని, రథాల అగ్ని జాతవేదసు అని పిలుస్తారు.
తోయాగ్నిర్వరుణోనామ బ్రాహ్మణాగ్నిర్హవిర్భుజః
నీటిలోని అగ్ని వరుణుడు, బ్రాహ్మణుల అగ్ని హవిర్భుజుడు.
దీపాగ్నిః పావకో నామ గృహ్యాగ్నిర్ధరణీపతిః
దీపాగ్ని అనే అగ్ని గృహంలో ఉండే అగ్నిగా, భూమికి అధిపతిగా పరిగణించబడుతుంది.
ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే మధ్యమపర్వణి ప్రథమభాగేఽగ్నినామవర్ణనంనామ సప్తదశోఽధ్యాయః
ఈ విధంగా శ్రీ భవిష్య మహాపురాణంలో మధ్యమపర్వలో, మొదటి భాగంలో, అగ్నుల పేర్లను వివరించే పదిహేడవ అధ్యాయము ముగిసింది.
శ్రీ గణేశాయ నమః । । ఽ నమో భగవతే వాసుదేవాయ నారాయణం నమస్కృత్య నరం చైవ నరోత్తమమ్ । దేవీం సరస్వతీం చైవ తతో జయముదీరయేత్ । । ౧ జయతి పరాశరసూనుః సత్యవతీహృదయనన్దనో వ్యాసః । యస్యాస్యకమలగలితం వాఙ్మయమమృతం జగత్పిబతి । । ౨ మూకఙ్కరోతి వాచాలం పఙ్గు లఙ్ఘయతే గిరిమ్ । యత్కృపా తమహం వన్దే పరమానన్దమాధవమ్ । । ౩ పారాశర్యవచః సరోజమమలం గీతార్థగన్ధోత్కటం, నానాఖ్యానకకేసరం హరికథాసమ్బోధనాబోధితమ్ । లోకే సజ్జనషట్పదైరహరహః పేపీయమానం ముదా, భూయాద్భారతపఙ్కజం కలిమలప్రధ్వంసి నః శ్రేయసే । । ౪ యో గోశతం కనకశృఙ్గమయం దదాతి, విప్రాయ వేదవిదుషే చ బహుశ్రుతాయ । పుణ్యాం భవిష్యసుకథాం శృణుయాత్సమగ్రాం, పుణ్యం సమం భవతి తస్య చ తస్య చైవ । । ౫ కృత్వా పురాణాని పరాశరాత్మజః సర్వాణ్యనేకాని సుఖావహాని । తత్రాత్మసౌఖ్యాయ భవిష్యధర్మాన్ కలౌ యుగే భావి లిలేఖ సర్వమ్ । । ౬ తత్రాపి సర్వర్షివరప్రముఖ్యైః పరాశరాద్యైర్మునిభిః ప్రణీతాన్ । స్మృత్యుక్తధర్మాగమసంహితార్థాన్ వ్యాసః సమాసాదవదద్భవిష్యమ్ । । ౭ అల్పాయుషో లోకజనాన్సమీక్ష్య విద్యావిహీనాన్పశువత్సుచేష్టాన్ । తేషాం సుఖార్థం ప్రతిబోధనాయ వ్యాసః పురాణం ప్రథితం చకార । । ౮ జయతి భువనదీపో భాస్కరో లోకకర్త్తా, జయతి చ శితిదేహః శార్ఙ్గఃధన్వా మురారిః । । జయతి చ శశిమౌలీ రుద్రనామాభిధేయో, జయతి చ స తు దేవో భానుమాంశ్చిత్రభానుః । । ౧ శ్రియావృతం తు రాజానం శతానీకం మహాబలమ్ । అభిజగ్ముర్మహాత్మానః సర్వే ద్రష్టుం మహర్షయః । । ౨ భృగురత్రిర్వసిష్ఠశ్చ పులస్త్యః పులహః క్రతుః । పరాశరస్తథా వ్యాసః సుమన్తుర్జైమినిస్తథా । । ౩ మునిః పైలో యాజ్ఞవల్క్యో గౌతమస్తు మహాతపాః । భారద్వాజో మునిర్ధీమాంస్తథా నారదపర్వతౌ । । ౪ వైశమ్పాయనో మహాత్మా శౌనకశ్చ మహాతపాః । దక్షోఽఙ్గిరాస్తథా గర్గో గాలవశ్చ మహాతపాః । । ౫ తానాగతానృషీన్దృష్ట్వా శతానీకో మహీపతిః । విధివత్పూజయామాస అభిగమ్య మహామతిః । । ౬ పురోహితం పురస్కృత్య అర్ధ్యం గాం స్వాగతేన చ । పూజయిత్వా తతః సర్వాన్ప్రణమ్య శిరసా భృశమ్ । । ౭ సుఖాసీనాంస్తతో రాజా నిరాతఙ్కాన్ గతక్లమాన్ । ఉవాచ ప్రణతో భూత్వా బాహుముద్ధృత్య దక్షిణమ్ । । ౮ ఇదానీం సఫలం జన్మ మన్యేఽహం భువి సత్తమాః । ఆత్మనో ద్విజశార్దూలా! తథా కీర్తిర్యశో బలమ్ । । ౯ ధన్యోఽహం పుణ్యకర్మా చ యతో మాం ద్రష్టుమాగతాః । యేషాం స్మరణమాత్రేణ యుష్మాకం పూయతే నరః । । 1.1.౧౦ శ్రోతుమిచ్ఛామ్యహం కిఞ్చిద్ధర్మశాస్త్రమనుత్తమమ్ । ఆనృశంస్యం సమాశ్రిత్య కథయధ్వమ్ మహాబలాః! । । ౧౧ యేనాహం ధర్మశాస్త్రం తు శ్రుత్వా గచ్ఛే పరాం గతిమ్ । యథాగతో మమ పితా శ్రుత్వా వై భారతం పురా । । ౧౨ తథోక్తాస్తేన రాజ్ఞా వై బ్రాహ్మణాస్తే సమన్తతః । సమాగమ్య మిథస్తే తు విమృశ్య చ ౧ భృశమ్ తదా । । ౧౩ పూజయిత్వా తతో వ్యాసమిదం వచనమబ్రువన్ । వ్యాసం ప్రసాదయ విభో! ఏష తే కథయిష్యతి । । ౧౪ తిష్ఠత్యస్మిన్మహాబాహో! వయం వక్తుం న శక్నుమః । తిష్ఠమానే గురౌ శిష్యః కథం వక్తి మహామతే! । । ౧౫ ౨అయం గురుః సదాస్మాకం సాక్షాన్నారాయణస్తథా । కృపాలుశ్చ తథా చాయం తథా దివ్యవిధానవిత్ । । ౧౬ చతుర్ణామపి వర్ణానాం పావనాయ మహాత్మనామ్ । ధర్మశాస్త్రమనేనోక్తం ధర్మాద్యైః సుసమన్వితమ్ । । ౧౭ బిభేతి గహనాచ్ఛాస్త్రాల్లోకో వ్యాధిరివౌషధాత్ । భారతస్య చ విస్తారో మునినా వ్యాహృతః స్వయమ్ । । ౧౮ యథా స్వాదు చ పథ్యం చ దద్యాస్త్వం భిషగౌషధమ్ । తథా రమ్యం చ శాస్త్రం చ భారతం కృతవాన్మునిః । । ౧౯ ఆస్తిక్యారోహసోపానమేతద్భారతముచ్యతే । తచ్ఛ్రుత్వా స్వర్గనరకౌ లోకః సాక్షాదవేక్షతే । । 1.1.౨౦ దేవతాతీర్థతపసాం భారతాదేవ నిశ్చయః । న జన్యతే నాస్తికతా తస్య మీమాంసకైరపి । । ౨౧ విష్ణౌ ౧ దేవేషు వేదేషు గురుషు బ్రాహ్మణేషు చ । భక్తిర్భవతి కల్యాణీ భారతాదేవ ధీమతామ్ । । ౨౨ ధర్మార్థకామమోక్షాణాం భరతాత్సిద్ధిరేవ హి । అజిహ్మో భారతః పన్థా నిర్వాణపదగామినామ్ । । ౨౩ మోక్షధర్మార్థకామానాం ప్రపఞ్చో భారతే కృతః । అనిత్యతాపసన్తప్తా భవన్తి తస్య ముక్తయే । । ౨౪ విపత్తిం భారతాచ్ఛ్రుత్వా వృష్ణిపాణ్డవసమ్పదామ్ । దుఃఖావసానాద్రాజేన్ద్ర! పుణ్యం చ సంశ్రయేద్బుధః । । ౨౫ ఏవంవిధం భారతం వై ప్రోక్తం యేన మహాత్మనా । సోఽయం నారాయణః సాక్షాత్ వ్యాసరూపీ మహామునిః । । ౨౬ స తేషాం వచనం శ్రుత్వా ప్రతాపీ యో మహీపతిః । ప్రసాదయామాస మునిం వ్యాసం శాస్త్రవిశారదమ్ । । ౨౭ శతానీక ఉవాచ అఞ్జలిః శిరసా బ్రహ్మన్! కృతోఽయం పాదయోస్తవ । బ్రూహి మే ధర్మశాస్త్రం ౫ తు యేనా పూతతాం వ్రజే । । ౨౮ సముద్ధర భవాదస్మాత్కీర్తయిత్వా కథాం శుభామ్ । యథా మమ పితా పూర్వం కీర్తయిత్వా తు భారతమ్ । । ౨౯ వ్యాస ఉవాచ తస్యైతద్వచనం శ్రుత్వా వ్యాసో వచనమబ్రవీత్ । ఏష శిష్యః సుమన్తుర్మే కథయిష్యతి తే ప్రభో! । । 1.1.౩౦ యదిచ్ఛసి మహాబాహో! ప్రీతిదం చాద్భుతం శుభమ్ । శ్రవ్యం భరతశార్దూల! సర్వపాపభయాపహమ్ । । ౩౧ యథా వైశమ్పాయనేన పురా ప్రోక్తం పితుస్తవ । మహాభారతవ్యాఖ్యానం బ్రహ్మహత్యావ్యపోహనమ్ । । ౩౨ అథ తమృషయః సర్వే రాజానమిదమబ్రువన్ । సాధు ప్రోక్తం మహాబాహో! వ్యాసేనామితబుద్ధినా । । ౩౩ సుమన్తుం పృచ్ఛ రాజర్షే! సర్వశాస్త్రవిశారదమ్ । అస్మాకమపి రాజేన్ద్ర! శ్రవణే జాయతే మతిః । అథ వ్యాసో మహాతేజాః సుమన్తుమృషిమబ్రవీత్ । । ౩౪ కథయాస్మై కథాస్తాత! యాః శ్రుత్వా మోదతే నృపః । భారతాదికథానాం తు యత్రాస్య రమతే మనః । । ౩౫ అసావపి మహాతేజాః శ్రుత్వా భావం మహామతేః । వ్యాసస్య ద్విజశార్దూల! ఋషీణాం చాపి సర్వశః । । ౩౬ చకార వక్తుం స మనస్తస్మై రాజ్ఞే మహామతిః । వ్యాసస్య శాసనాద్విప్ర! ఋషీణాం చైవ సర్వశః । । ౩౭ అథ రాజా మహాతేజా ఆజమీఢో ద్విజోత్తమమ్ । ప్రణమ్య శిరసాత్యర్థం ప్రవక్తుముపచక్రమే । । ౩౮ శతానీక ఉవాచ పుణ్యాఖ్యానం మమ బ్రహ్మన్! పావనాయ ప్రకీర్తయ । శ్రుత్వా యద్బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠ! ముచ్యేఽహం సర్వపాతకాత్ । । ౩౯ సుమన్తురువాచ నానావిధాని శాస్త్రాణి సన్తి పుష్పాని భారత । యాని శ్రుత్వా నరో రాజన్! ముచ్యతే సర్వకిల్బిషైః । । 1.1.౪౦ కిమిచ్ఛసి మహాబాహో! శ్రోతుం యత్త్వాం బ్రవీమి వై । భారతాదికథానాం తు యాసు ధర్మాదయః స్థితాః । । ౪౧ శతానీక ఉవాచ మతాని కాని విప్రేన్ద్ర ౧! ధర్మశాస్త్రాణి సువ్రత! । యాని శ్రుత్వా నరో విప్ర! ముచ్యతే సర్వకిల్బిషైః । । ౪౨ సుమన్తురువాచ శ్రూయన్తాం ధర్మశాస్త్రాణి మనుర్విష్ణుర్యమోఽఙ్గిరాః । వసిష్ఠదక్షసంవర్తశాతాతపపరాశరాః । । ౪౩ ఆపస్తమ్బోఽథ ఉశనా కాత్యాయనబృహస్పతీ । గౌతమఃశఙ్ఖలిఖితౌ హారీతోఽత్రిరథాపి వా । । ౪౪ ఏతాని ధర్మశాస్త్రాణి శ్రుత్వా జ్ఞాత్వా చ భారత! । వృన్దారకపురం గత్వా మోదతే నాత్ర సంశయః । । ౪౫ శతానీక ఉవాచ యాన్యేతాని త్వయోక్తాని ధర్మశాస్త్రాణి సువ్రత! । నేచ్ఛామి శ్రోతుం విప్రేన్ద్ర! ౩ శ్రుతాన్యేతాని హి ద్విజ! । । ౪౬ త్రయాణామపి వర్ణానాం ప్రోక్తానామపి పణ్డితైః । శ్రేయసే న తు శూద్రాణాం తత్ర మే వచనం శృణు । । ౪౭ చతుర్ణామిహ వర్ణానాం శ్రేయసే యాని సువ్రత! । భవన్తి ద్విజశార్దూల! శ్రుతాని భువనత్రయే । । ౪౮ విశేషతశ్చతుర్థస్య వర్ణస్య ద్విజసత్తమ! । । ౪౯ బ్రాహ్మణాదిషు వర్ణేషు త్రిషు వేదాః ప్రకల్పితాః । మన్వాదీని చ శాస్త్రాణి తథాఙ్గాని సమన్తతః । । 1.1.౫౦ శూద్రాశ్చైవ భృశం దీనాః ప్రతిభాన్తి ద్విజప్రభో । ధర్మార్థకామమోక్షస్య శస్తాః స్యురవనే కథమ్ । । ౫౧ ఆగమేన విహీనా హి అహో కష్టం మతం మమ్ । కశ్చైషామాగమః ప్రోక్తః పురా ద్విజమనీషిభిః । । త్రివర్గప్రాప్తయే బ్రహ్మఞ్ఛ్రేయసే చ తథోభయోః । । ౫౨ సుమన్తురువాచ సాధు సాధు మహాబాహో! శృణు మే పరమం వచః । చతుర్ణామపి వర్ణానాం యాని ప్రోక్తాని శ్రేయసే । । ౫౩ ధర్మశాస్త్రాణి ౧ రాజేన్ద్ర! శృణు తాని నృపోత్తమ । విశేషతశ్చ శూద్రాణాం పావనాని మనీషిభిః । । ౫౪ అష్టాదశపురాణాని చరితం రాఘవస్య చ । రామస్య కురుశార్దూల! ధర్మకామార్థసిద్ధయే । । ౫౫ తథోక్తం భారతం వీర! పారాశర్యేణ ధీమతా । వేదార్థసకలం యోజ్య౩ ధర్మశాస్త్రాణి చ ప్రభో! । । ౫౬ కృపాలునా కృతం శాస్త్రం చతుర్ణామిహ శ్రేయసే । వర్ణానాం భవమగ్నానాం కృతం పోతో హ్యనుత్తమమ్ । । ౫౭ అష్టాదశపురాణాని అష్టౌ వ్యాకరణాని చ । జ్ఞాత్వా సత్యవతీసూనుశ్చక్రే భారతసంహితామ్ । । ౫౮ యాం శ్రుత్వా పురుషో రాజన్! ముచ్యతే బ్రహ్మహత్యయా । ప్రథమం ప్రోచ్యతే బ్రాహ్మం ద్వితీయం చైన్ద్రముచ్యతే । । ౫౯ యామ్యం ప్రోక్తం తతో రౌద్రం వాయవ్యం వారుణం తథా । సావిత్రం చ తథా ప్రోక్తమష్టమం వైష్ణవం తథా । । 1.1.౬౦ ఏతాని వ్యాకరణాని పురాణాని నిబోధ మే । బ్రాహ్మం పాద్మం వైష్ణవం చ శైవం భాగవతం తథా । । ౬౧ తథాన్యన్నారదీయం చ మార్కణ్డేయం చ సప్తమమ్ । ఆగ్నేయమష్టమం వీర భవిష్యం నవమం స్మృతమ్ । । ౬౨ దశమం బ్రహ్మవైవర్త్తం లైఙ్గమేకాదశం స్మృతమ్ । వారాహం ద్వాదశం ప్రోక్తం స్కాన్దం చైవ త్రయోదశమ్ । । ౬౩ చతుర్దశం వామనం చ కౌర్మం పఞ్చదశం స్మృతమ్ । మాత్స్యం చ గారుడం చైవ బ్రహ్మాణ్డం చ తతః పరమ్ । । ౬౪ ఏతాని కురుశార్దూల ధర్మశాస్త్రాణి పణ్డితైః । సాధారణాని ప్రోక్తాని వర్ణానాం శ్రేయసే సదా । । ౬౫ చతుర్ణామిహ రాజేన్ద్ర శ్రోతుమర్హాణి సువ్రత । కిమిచ్ఛసి మహాబాహో శ్రోతుమేషాం నృపోత్తమ । । ౬౬ శతానీక ఉవాచ భారతం తు శ్రుతం విప్ర తాతస్యాఙ్కగతేన తు । రామస్య చరితం చాపి శ్రుతం బ్రహ్మన్సమన్తతః । । ౬౭ పురాణాని చ విప్రేన్ద్ర భవిష్యం న తు సువ్రత । పురాణం వద విప్రేన్ద్ర! భవిష్యం కౌతుకం హి మే । । ౬౮ సుమన్తురువాచ సాధు సాధు మహాబాహో సాధు పృష్టోఽస్మి ౪ మానద । శృణు మే వదతో రాజన్ పురాణం నవమం మహత్ । । ౬౯ యచ్ఛ్రుత్వా సర్వపాపేభ్యో ముచ్యతే మానవో నృప । అశ్వమేధఫలం ప్రాప్య గచ్ఛేద్ భానౌ న సంశయః । । 1.1.౭౦ ఇదం తు బ్రహ్మణా ప్రోక్తం ధర్మశాస్త్రమనుత్తమమ్ । విదుషా బ్రాహ్మణేనేదమధ్యేతవ్యం ప్రయత్నతః
౭౧ శిష్యేభ్యశ్చైవ వక్తవ్యం చాతుర్వర్ణ్యేభ్య ఏవ హి । అధ్యేతవ్యం న చాన్యేన బ్రాహ్మణం క్షత్రియం వినా । । శ్రోతవ్యమేవ శూద్రేణ నాధ్యేతవ్యం కదాచన
ఈ ధర్మశాస్త్రాన్ని నాలుగు వర్ణాల వారికి మాత్రమే చదవాలని, బ్రాహ్మణుడు క్షత్రియుడిని లేకుండా చదవకూడదని, శూద్రుడు మాత్రం ఎప్పుడూ చదవకూడదని శిష్యులకు చెప్పాలి.
౧౦౫ తచ్ఛ్రుత్వా పురుషో భక్త్యా ఇదం ఫలమవాప్నుయాత్ । ఋద్ధిర్వృద్ధిస్తథా శ్రీశ్చ భవన్తి తస్య నిశ్చితమ్ । । ౧౦౬ ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహమే పర్వణి కథాప్రస్తావనే ప్రథమోఽధ్యాయః
ఈ పురాణాన్ని భక్తితో వినినవాడు, ధన, వృద్ధి, శ్రీ, కీర్తి లభిస్తాయి.
అథ ద్వితీయోఽధ్యాయః సృష్టివర్ణనం పురాణానాం బ్రహ్మపఞ్చమాస్యాదుత్పత్తివర్ణనఞ్చ సుమన్తురువాచ శృణుష్వేదం మహాబాహో పురాణం పఞ్చలక్షణమ్ । యచ్ఛ్రుత్వా ముచ్యతే రాజన్పురుషో బ్రహ్మహత్యయా । । ౧ పర్వాణి చాత్ర వై పఞ్చ కీర్తితాని స్వయమ్భువా । ప్రథమం కథ్యతే బ్రాహ్మం ద్వితీయం వైష్ణవం స్మృతమ్ । । ౨ తృతీయం శైవమాఖ్యాతం చతుర్థం త్వాష్ట్రముచ్యతే । పఞ్చమం ప్రతిసర్గాఖ్యం సర్వలోకైః సుపూజితమ్ । । ౩ ఏతాని తాత పర్వాణి లక్షణాని నిబోధ మే । సర్గశ్చ ప్రతిసర్గశ్చ వంశో మన్వన్తరాణి చ । । ౪ వంశానుచరితం చైవ పురాణం పఞ్చలక్షణమ్ । చతుర్దశభిర్విద్యాభిర్భూషితం కురునన్దన । । ౫ అఙ్గాని చతురో వేదా మీమాంసా న్యాయవిస్తరః । పురాణం ధర్మశాస్త్రం చ విద్యా హ్యేతాశ్చతుర్దశ । । ౬ ఆయుర్వేదో ధనుర్వేదో గాన్ధర్వశ్చైవ తే త్రయః । అర్థశాస్త్రం చతుర్థం తు విద్యా హ్యష్టాదశైవ తాః । । ౭ ప్రథమం కథ్యతే సర్గో భూతానామిహ సర్వశః । యచ్ఛ్రుత్వా పాపనిర్ముక్తో యాతి శాన్తిమనుత్తమామ్ । । ౮ జగదాసీత్పురా తాత తమోభూతమలక్షణమ్ । అవిజ్ఞేయమతర్క్యం చ ప్రసుప్తమివ సర్వశః । । ౯ తతః స భగవానీశో హ్యవ్యక్తో వ్యఞ్జయన్నిదమ్ । మహాభూతాని వృత్తౌజాః ప్రోత్థితస్తమనాశనః
ఇప్పుడు రెండవ అధ్యాయము ప్రారంభమైంది. సృష్టి మరియు పురాణాల లక్షణాలను వివరించబడుతుంది.
1.2.౧౦ యోఽసావతీన్ద్రియోఽగ్రాహ్యః సూక్ష్మోఽవ్యక్తః సనాతనః । సర్వభూతమయోఽచిన్త్యః స ఏష స్వయముత్థితః । । ౧౧ యోఽసౌ షడ్వింశకో లోకే తథా యః పురుషోత్తమః । భాస్కరశ్చ మహాబాహో పరం బ్రహ్మ చ కథ్యతే । । ౧౨ సోఽభిధ్యాయ శరీరాత్స్వాత్సిసృక్షుర్వివిధాః ప్రజాః । అత ఏవ ససర్జాదౌ తాసు వీర్యమవాసృజత్ । । ౧౩ యస్మాదుత్పద్యతే సర్వం సదేవాసురమానుషమ్ । బీజం శుక్రం తథా రేత ఉగ్రం వీర్యం చ కథ్యతే । । ౧౪ వీర్యస్యైతాని నామాని కథితాని స్వయమ్భువా । తదణ్డమభవద్ధైమం జ్వాలామాలాకులం విభో । । ౧౫ యస్మిఞ్జజ్ఞే స్వయం బ్రహ్మా సర్వలోకపితామహః । సురజ్యేష్ఠశ్చతుర్వక్త్రః పరమేష్ఠీ పితామహః । । ౧౬ క్షేత్రజ్ఞః పురుషో వేధాః శమ్భుర్నారాయణస్తథా । పర్యాయవాచకైః శబ్దైరేవ బ్రహ్మా ప్రకీర్త్యతే । । ౧౭ సదా మనీషిభిస్తాత విరఞ్చిః కఞ్జజస్తథా
శాశ్వతమైన, సూక్ష్మమైన, అందరికీ అందని, అన్ని భూతాలకు మూలమైన పరబ్రహ్మను ఈ లోకంలో సూర్యుడు, పురుషోత్తముడు, భాస్కరుడు అని కూడా పిలుస్తారు.
అథ తృతీయోఽధ్యాయః గర్భాధానాదారభ్య సమాసాత్సర్వసంస్కారవర్ణనమాచమనాదివిధివర్ణనఞ్చ శతానీక ఉవాచ జాతకర్మాదిసంస్కారాన్వర్ణానామనుపూర్వశః । ఆశ్రమాణాం చ మే ధర్మం కథయస్వ ద్విజోత్తమ । । ౧ సుమన్తురువాచ గర్భాధానం పుంసవనం సీమన్తోన్నయనం తథా । జాతకర్మాన్నప్రాశశ్చ చూడామౌఞ్జీనిబన్ధనమ్ । । ౨ బైజికం గార్భికం చైనో ద్విజానామపమృజ్యతే । స్వాధ్యాయేన వ్రతైర్హోమైస్త్రైవిద్యేనేజ్యయా శ్రుతైః । । ౩ మహాయజ్ఞైశ్చ బ్రాహ్మీయం యజ్ఞైశ్చ క్రియతే తనుః । శృణుష్వైకమనా రాజన్యథా సా క్రియతే తనుః । । ౪ ప్రాఙ్నాభికర్తనాత్పుంసో జాతకర్మ విధీయతే । మన్త్రవత్ప్రాశనం చాస్య హిరణ్యమధుసర్పిషామ్ । । ౫ నామధేయం దశమ్యాం తు కేచిదిచ్ఛన్తి పార్థివ । ద్వాదశ్యామపరే రాజన్మాసి పూర్ణే తథా పరే । । ౬ అష్టాదశేఽహని తథాఽన్యే వదన్తి మనీషిణః । పుణ్యే తిథౌ ముహూర్తే చ నక్షత్రే చ గుణాన్వితే । । ౭ మఙ్గల్యం తాత విప్రస్య శివశర్మేతి పార్థివ । రాజన్యస్య విశిష్టం ౧ తు ఇన్దువర్మేతి కథ్యతే
రాజు శుద్ధమైన హృదయంతో, అపవిత్రమైన ఆలోచనలు, చర్యలు లేకుండా కర్మలు చేయాలి.
వైశ్యస్య ధనసంయుక్తం శూద్రస్య చ జుగుప్సితమ్ । ధనవర్ధనేతి వైశ్యస్య సర్వదాసేతి హీనజే । । ౯ మనునా చ తథా ప్రోక్తం నామ్నో లక్షణముత్తమమ్ । శర్మవద్బ్రాహ్మణస్య స్యాద్రాజ్ఞో రక్షాసమన్వితమ్ । । 1.3.౧౦ వైశ్యస్య పుష్టిసంయుక్తం శూద్రస్య ప్రేష్యసంయుతమ్ । స్త్రీణాం సుఖోద్యమక్రూరం విస్పష్టార్థమనోరమమ్ । । ౧౧ మఙ్గల్యం దీర్ఘవర్ణాన్తమాశీర్వాదాభిధానవత్ । ద్వాదశేఽహని రాజేన్ద్ర శిశోర్నిష్కమణం గృహాత్ । । ౧౨ చతుర్థే మాసి కర్త్తవ్యం తథాన్యేషాం మతం విభో । షష్ఠేఽన్నప్రాశనం మాసి యథేష్టం మఙ్గలం కులే । । ౧౩ చూడాకర్మ ద్విజాతీనాం సర్వేషామనుపూర్వశః । ప్రథమేఽబ్దే తృతీయే వా కర్తవ్యం కురునన్దన । । ౧౪ గర్భాష్టమేఽబ్దే కుర్వీత బ్రాహ్మణస్యోపనాయనమ్ । గర్భాదేకాదశే రాజన్క్షత్రియస్య వినిర్దిశేత్ । । ౧౫ ద్వాదశేఽబ్దేఽపి గర్భాత్తు వైశ్యస్య వ్రతమాదిశేత్ । బ్రహ్మవర్చసకామేన కార్యం విప్రస్య పఞ్చమే । । ౧౬ బలార్థినా తథా రాజ్ఞః షష్ఠే ఽబ్దే కార్యమేవ హి । అర్థకామేన వైశ్యస్య అష్టమే కురునన్దన । । ౧౭ ఆషోడశాద్బ్రాహ్మణస్య సావిత్రీ నాతివర్తతే । ద్వావింశతేః క్షత్రబన్ధోరాచతుర్వింశతేర్విశః । । ౧౮ అత ఊర్ధ్వం తు యే రాజన్యథాకాలమసంస్కృతాః । సావిత్రీపతితా వ్రాత్యా వ్రాత్యస్తోమాదృతే ౩ క్రతోః । । ౧౯ న చాప్యేభిరపూతైస్తు ఆపద్యపి హి కర్హిచిత్ । బ్రాహ్మం యౌనం చ సమ్బన్ధమాచరేద్బ్రాహ్మణైః సహ । । 1.3.౨౦ భవన్తి రాజంశ్చర్మాణి వ్రతినాం త్రివిధాని చ । కార్ష్ణరౌరవవాస్తాని బ్రహ్మక్షత్రవిశాం నృప । । ౨౧ వశీరంశ్చానుపూర్వ్యేణ వస్త్రాణి వివిధాని తు । బ్రహ్మక్షత్రవిశో రాజఞ్ఛాణక్షౌమాదికాని చ । । ౨౨ మౌఞ్జీ త్రివృత్సమా శ్లక్ష్ణా కార్యా విప్రస్య మేఖలా । క్షత్రియస్య చ మౌర్వీజ్యా వైశ్యస్య శణతాన్తవీ । । ౨౩ ముఞ్జాలాభే తు కర్తవ్యా కుశాశ్మన్తకబల్వజైః । త్రివృత్తా గ్రన్థినైకేన త్రిభిః పఞ్చభిరేవ చ । । ౨౪ కార్పాసముపవీతం స్యాద్విప్రస్యోర్ధ్వవృతం త్రివృత్ । శణసూత్రమయం రాజ్ఞో వైశ్యస్యావికసౌత్రికమ్ । । ౨౫ పుష్కరాణి తథా చైషాం భవన్తి త్రివిధాని తు । బ్రహ్మణో బైల్వపాలాశౌ తృతీయం ప్లక్షజం నృప । । ౨౬ వాటఖాదిరౌ క్షత్రియస్తు తథాన్యం వేతసోద్భవమ్ । పైలవోదుమ్బరౌ వైశ్యస్తథాశ్వత్థజమేవ హి । । ౨౭ దణ్డానేతాన్మహాబాహో ధర్మతోఽర్హన్తి ధారితుమ్ । కేశాన్తికో బ్రాహ్మణస్య దణ్డః కార్యః ప్రమాణతః । । ౨౮ లలాటసమ్మితో రాజ్ఞః స్యాత్తు నాసాన్తికో విశః । ఋజవస్తే తూ సర్వే స్యుర్బ్రాహ్మణాః సౌమ్యదర్శనాః । । ౨౯ అనుద్వేగకరా నౄణాం సత్వచో నాగ్నిదూషితాః । ప్రగృహ్య చేప్సితం దణ్డముపస్థాయ చ భాస్కరమ్ । । 1.3.౩౦ సమ్యగ్గురుం తథా పూజ్య చరేద్భైక్ష్యం యథావిధి । భవత్పూర్వం చరేద్భైక్ష్యముపనీతో ద్విజోత్తమః । । ౩౧ భవన్మధ్యం తు రాజన్యో వైశ్యస్య భవదుత్తరమ్ । మాతరం వా స్వసారం వా మాతుర్వా భగినీం నిజామ్ । । ౩౨ భిక్షేత భైక్ష్యం ప్రథమం యా చైనం నావమానయేత్ । సువర్ణం రజతం చాన్నం సా పాత్రేఽస్య వినిర్దిశేత్ । । ౩౩ సమాహృత్య తతో భైక్ష్యం యావదర్థమమాయయా । నివేద్య గురవేఽశ్నీయాదాచమ్య ప్రాఙ్ముఖః శుచిః । । ౩౪ ఆయుష్యం ప్రాఙ్ముఖో భుఙ్క్తే యశస్యం దక్షిణాముఖః । శ్రియం ప్రత్యఙ్ముఖో భుఙ్క్తే ఋతం ౧ భుఙ్క్తే ఉదఙ్ముఖః । । ౩౫ ఉపస్పృశ్య ద్విజో రాజన్నన్నమద్యాత్సమాహితః । భుక్త్వా చోపస్పృశేత్సమ్యగద్భిః ఖాని చ సంస్పృశేత్ । । ౩౬ తథాన్నం పూజయేన్నిత్యమద్యాచ్చైతదకుత్సయన్ । దర్శనాత్తస్య హష్యేద్వై ప్రసీదేచ్చాపి భారత। । ౩౭ అభినన్ద్య తతోఽశ్నీయాదిత్యేవం మనురబ్రవీత్ । పూజితం త్వశనం నిత్యం బలమోజశ్చ యచ్ఛతి। । ౩౮ అపూజితం తు తద్భుక్తముభయం నాశయేదిదమ్
శ్రీ గణేశాయ నమః. భగవంతుడు వాసుదేవునికి నమస్కారం. నారాయణునికి, ఉత్తమ పురుషునికి, దేవీ సరస్వతికి నమస్కరించి, విజయాన్ని కోరాలి.
౭౨ దేవార్చాం పురతః ౧ కృత్వా బ్రాహ్మణైశ్చ నృపోత్తమ । శ్రోతవ్యమేవ శూద్రైశ్చ తథాన్యైశ్చ ద్విజాతిభిః । । ౭౩ శ్రౌతం స్మార్తం హి వై ధర్మం ప్రోక్తమస్మిన్నృపోత్తమ । తస్మాచ్ఛూద్రైర్వినా విప్రాన్న శ్రోతవ్యం కథఞ్చన । ౭౪ ఇదం శాస్త్రమధీయానో బ్రాహ్మణః సంశితవ్రతః । మనోవాగ్దేహజైర్నిత్యం కర్మదోషైర్న లిమ్పతే । । ౭౫ శృణ్వన్తి చాపి యే రాజన్ భక్త్యా వై బ్రాహ్మణాదయః । ముచ్యన్తే పాతకైః సర్వైర్గచ్ఛన్తి చ దివం ప్రభో । । ౭౬ శ్రావయేచ్చాపి యో విప్రః సర్వాన్వర్ణాన్నృపోత్తమ । స గురుః ప్రోచ్యతే తాత వర్ణానామిహ సర్వశః । । ౭౭ స పూజ్యః సర్వకాలేషు సర్వైర్వర్ణైర్నరాధిప । పృథివీం చ తథైవేమాం కృత్స్నామేకోఽపి సోఽర్హతి । । ౭౮ ఇదం స్వస్త్యయనం శ్రేష్ఠమిదం బుద్ధివివర్ధనమ్ । ఇదం యశస్యం సతతమిదం నిఃశ్రేయసం పరమ్ । । ౭౯ అస్మిన్ధర్మోఽఖిలేనోక్తో గుణదోషౌ చ కర్మణామ్ । చతుర్ణామపి వర్ణానామాచారశ్చాపి శాశ్వతః । । 1.1.౮౦ ఆచారః ప్రథమో ధర్మః శ్రుత్యుక్తశ్చ నరోత్తమ । తస్మాదస్మిన్సమాయుక్తో నిత్యం స్యాదాత్మవాన్ద్విజః । । ౮౧ ఆచారాద్విచ్యుతో విప్రో న వేదఫలమశ్నుతే । ఆచారేణ చ సంయుక్తః సమ్పూర్ణఫలభాక్స్మృతః । । ౮౨ ఏవమాచారతో దృష్ట్వా ధర్మస్య మునయో గతిమ్ । సర్వస్య తపసో మూలమాచారం జగృహుః పరమ్ । । ౮౩ అన్యే చ మానవా రాజన్నాచారం సంశ్రితా సదా । ఏవమస్మిన్పురాణే తు ఆచారస్య తు కీర్తనమ్ । । ౮౪ వృత్తాన్తాని చ రాజేన్ద్ర తథా చోక్తాని పణ్డితైః । త్రిలోక్యాస్తు సముత్పత్తిః సంస్కారవిధిరుత్తమః । । శ్రవణం చేతిహాసస్య విధానం కథ్యతే నృప । । ౮౫ తథాస్మిన్కథ్యతే రాజన్మాహాత్మ్యం వాచకస్య తు । వ్రతచర్యాశ్రమాచారాః స్నాతకస్య పరో విధిః । । ౮౬ దారాదిగమనం చైవ వివాహానాం చ లక్షణమ్ । పుంసాం చ లక్షణం రాజన్యోషితాం చాత్ర కథ్యతే । । ౮౭ మహాయజ్ఞవిధానం చ శాస్త్రకల్పం చ శాశ్వతమ్ । పృథివ్యా లక్షణం తాత దేవార్చాయాః సులక్షణమ్ । । ౮౮ వృత్తీనాం లక్షణం చైవ స్నాతకస్య వ్రతాని చ । భక్ష్యాభక్ష్యం చ శౌచం చ ద్రవ్యాణాం శుద్ధిరేవ చ । । ౮౯ స్త్రీధర్మయోగస్తాపస్యం మోక్షః సంన్యాస ఏవ చ । రాజ్ఞశ్చ ధర్మో హ్యఖిలః కార్యాణాం చ వినిర్ణయః । । 1.1.౯౦ మాహాత్మ్యం సవితుశ్చాత్ర తీర్థానాం చ విశామ్పతే । నారాయణస్య మాహాత్మ్యం తథా రుద్రస్య కథ్యతే । । ౯౧ మహాభాగ్యం చ విప్రాణాం మాహాత్మ్యం పుస్తకస్య చ । దుర్గాదేవ్యాస్తథా చోక్తం సత్యస్య చ మహామతే । । ౯౨ సంక్షిప్తం ౧ సంవిధానం చ ధర్మం స్త్రీపుంసయోరపి । విభాగం ధర్మద్యూతం చ కథకానాం చ శోధనమ్ । । ౯౩ వైశ్యశూద్రోపచారం చ సంకీర్ణానాం చ సంభవమ్ । ఆపద్ధర్మం చ వర్ణానాం ప్రాయశ్చిత్తవిధిం తథా । । ౯౪ సంధ్యావిధిం ప్రేతశుద్ధిం స్నానతర్పణయోర్విధిమ్ । వైశ్వదేవవిధిం చాపి తథా భోజ్యవిధిం నృప । । ౯౫ లక్షణం దన్తకాష్ఠస్య చరణవ్యూహముత్తమమ్ । సంసారగమనం చైవ త్రివిధం కర్మసమ్భవమ్ । । ౯౬ నైఃశ్రేయసం కర్మణాం చ గుణదోషపరీక్షణమ్ । దారాణాం లక్షణం ప్రోక్తం తథా పాత్రపరీక్షణమ్ । । ౯౭ ప్రసూతిం చాపి గర్భస్య తథా కర్మఫలం నృప । జాతిధర్మాన్కులధర్మాన్వేదధర్మాంశ్చ ౧ పార్థివ । । ౯౮ వైతానవ్రతికానాం చ తథాసౌ ప్రోక్తవాన్విభుః । బ్రహ్మా కురుకులశ్రేష్ఠ శంకరాయ మహాత్మనే । । ౯౯ శంకరేణ తథా విష్ణోః కథితం కురునన్దన । విష్ణునాపి పునః ప్రోక్తం నారదాయ మహీపతే । । 1.1.౧౦౦ నారదాత్ప్రాప్తవాఞ్ఛక్రః శక్రాదపి పరాశరః । పరాశరాత్తతో వ్యాసో వ్యాసాదపి మయా విభో । । ౧౦౧ ఏవం పరమ్పరాప్రాప్తం పురాణమిదముత్తమమ్ । శృణు త్వమపి రాజేన్ద్ర మత్సకాశాత్పరం హితమ్ । । ౧౦౨ సర్వాణ్యేవ పురాణాని సంజ్ఞేయాని నరర్షభ । ద్వాదశైవ సహస్రాణి ప్రోక్తానీహ మనీషిభిః । । ౧౦౩ పునర్వృద్ధిం గతానీహ ఆఖ్యానైర్వివిధైర్వృష । యథా స్కాన్దం తథా చేదం భవిష్యం కురునన్దన । । ౧౦౪ స్కాన్దం శతసహస్రం తు లోకానాం జ్ఞాతమేవ హి । భవిష్యమేతదృషిణా లక్షార్ద్ధం సంఖ్యయా కృతమ్
పూజను ముందు బ్రాహ్మణులకు సమర్పించి, శూద్రులు మరియు ఇతర ద్విజులు వినాలి. ఈ గ్రంథంలో చెప్పిన ధర్మం, శ్రౌత, స్మార్త విధానాలు, నాలుగు వర్ణాల ఆచారాలు, త్రిలోక సృష్టి, సంస్కారాలు, వ్రతాలు, వివాహ లక్షణాలు, భక్ష్యాభక్ష్యాలు, శౌచం, స్త్రీధర్మం, రాజధర్మం, నారాయణుని, రుద్రుని మహాత్మ్యం, పుస్తక మహిమ, దుర్గాదేవి, సత్యం, ధర్మవిభాగాలు, వైశ్య-శూద్రుల ఉపచారాలు, అపద్ధర్మం, ప్రాయశ్చిత్తాలు, సంధ్యావిధి, ప్రేతశుద్ధి, భోజ్యవిధి, దంతకాష్ట లక్షణాలు, సంసారగమనము, దారుల లక్షణాలు, ప్రసూతి, జాతి-కుల-వేదధర్మాలు, వ్రతాలు, బ్రహ్మ, శంకరుడు, విష్ణువు, నారదుడు, పరాశరుడు, వ్యాసుడు, మయుడు ఇలా పరంపరగా ఈ పురాణం అందింది. ఈ పురాణాన్ని భక్తితో వినినవాడు, శ్రద్ధతో చదివినవాడు, శుభం, యశస్సు, బుద్ధి, మోక్షం పొందుతాడు.
వైశ్యుని సంపదకు అభివృద్ధి, శూద్రుని సంపదకు తక్కువ విలువ ఉంటుంది. సద్గుణాలు కలిగిన స్త్రీకి మంగళమైన పేరు, శుభమైన లక్షణాలు ఉండాలి.