నవీనజలదశ్యామ శ్రీమన్కమలలోచన
కొత్త మేఘంలా నలుపుగా, కాంతిమంతుడిగా, తామరపువ్వు కన్నులవాడిగా.
శంఖపాల ఇతి ఖ్యాత జలాధారప్రతీక్షక 2.3.2.
శంఖపాలుడని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, నీటిని మోసుకొచ్చేవాడిని ఎదురుచూస్తున్నవాడు.
అతిపీత సువర్ణాభ చన్ద్రార్ధాంకితమస్తక
చాలా పసుపు, బంగారు వర్ణంతో, చంద్రార్ధం గుర్తు తలపై ఉన్నవాడు.
కులీర నాగరాజేంద్ర సర్వసత్త్వహితే రత
ఓ కులీర నాగరాజా, అన్ని జీవుల మేలుకోసం నిత్యం కృషి చేసేవాడా.
యః సువర్ణేన వర్ణేన పద్మపత్రాయతేక్షణః తస్మై తే పద్మనాగేన్ద్ర తీవ్రరూప నమోఽస్తు తే
బంగారు వర్ణంతో, తామరాకు లాంటి పొడవైన కన్నులతో ఉన్న ఓ పద్మనాగేంద్రా, భయంకరమైన రూపంతో ఉన్న నీవు, నీకు నా నమస్కారం.
నాగిన్యో నాగకన్యాశ్చ తథా నాగకుమారకాః
నాగినులు, నాగకన్యలు, అలాగే నాగ కుమారులు కూడా ఉన్నారు.
స్వగృహ్యోక్తేన విధినా కృత్వాగ్నిస్థాపనం బుధః
తన ఇంటి నియమం ప్రకారం, జ్ఞాని అగ్ని ప్రతిష్ఠను చేయాలి.
ఆదిత్యాదిగ్రహాంశ్చైవ బ్రహ్మాణం కృష్ణమేవ చ
ఆదిత్యులు, ఇతర గ్రహాలు, బ్రహ్మ, కృష్ణులను కూడా ఆహ్వానించాలి.
ప్రాదేశమాత్రం సంప్రోక్ష్య యూపం చాస్య ప్రమాణకమ్
ఒక ప్రాదేశమంత పొడవున్న యూపాన్ని నీటితో ప్రోక్షణ చేసి, దాని కొలతను సరిగ్గా చూసుకోవాలి.
కూపే నిక్షిప్య తాన్నాగాన్పఞ్చరత్నం క్షిపేత్తతః
ఆ నాగులను బావిలో ఉంచి, తర్వాత అయిదు రకాల రత్నాలను అక్కడ వేసాలి.
రఞ్జితః కదలీవృక్షం వరుణాయ సముత్సృజేత్ కర్ణవేధం తతః కృత్వా ఉత్సృజేద్వాక్యముచ్చరన్
రంగు వేసిన అరటి చెట్టును వరుణునికి అర్పించి, తర్వాత చెవి చీల్చే కర్మ చేసి, నిర్ణీత మంత్రాన్ని పలికి దానిని విడిచివేయాలి.
ఓం అద్యేత్యాది సర్వభూతేభ్యః ఫలపుష్పపత్రచ్ఛాయావృతముఖ్యనానాతరువిరచితమారామం వనస్పతిదేవతం సుపూజితం వేదవ్యాసాద్యుక్తఫలావాప్తయే అముకఋషిసగోత్రః అముకదేవ శర్మాహముత్సృజే వృక్షాగ్రాత్పతితస్యాపి ఆరోహాత్పతితస్య వా ।। 2.3.2.
'ఓం, ఈ రోజు, అన్ని జీవుల కోసం, వేదవ్యాసుడు మొదలైన వారు చెప్పిన ఫలితాల కోసం, నేను అముక ఋషి గోత్రానికి చెందిన అముక దేవ శర్మగా, ఫలాలు, పువ్వులు, ఆకులు, నీడతో అలంకరించబడిన, అనేక చెట్లతో తయారైన ఈ వనదేవతను, ఎక్కడి నుండైనా పడిపోయినా, విడిచిపెడుతున్నాను' అని మంత్రాన్ని చెప్పాలి.
మరణే చాస్థిభంగే వా కర్తా పాపైర్న లిప్యతే
మరణం లేదా ఎముక విరిగినప్పుడు, ఆ కర్మచేయువాడు పాపానికి లోనవాడు కాడు.
తద్దోశమనార్థాయ తస్యాప్యేతత్ప్రతిష్ఠితమ్
ఆ దోషం, దురదృష్టం పోవడానికి ఇది ఏర్పాటు చేయబడింది.
మధులాజాక్షతం దద్యాదఞ్జనం మాల్యమేవ చ
తేనె, వేయించిన ధాన్యాలు, అక్షతలు, కాజలు, పూలమాల కూడా సమర్పించాలి.
వేష్టయేత్క్షీరధారాం చ పాతయేద్ఘృతధారయా
పాలు పోసి చుట్టిపెట్టాలి, నెయ్యి ధారగా పోయాలి.
క్షుద్రారామప్రతిష్ఠావర్ణనమ్ అమండలే శుభే స్థానే ద్విహస్తేఽప్యథ స్థండిలే
సరిగా వలయాకారంగా కాని, లేక రెండు ముళ్ల పొడవున్న సమతల స్థలంలో చిన్న తోటను ఏర్పాటు చేసినట్లు చెప్పబడింది.
స్థాపయేత్కలశం తత్ర విష్ణుం సోమం సమర్చయేత్
ఆ స్థలంలో ఒక కలశాన్ని ఉంచి, విష్ణువు, సోముని పూజించాలి.
వృక్షాన్మాల్యైరలంకృత్య భూషయేద్భూషణాదినా
చెట్లను పూలమాలలతో అలంకరించి, ఆభరణాలు మొదలైన వాటితో శోభాయమానంగా చేయాలి.
భోజయేత్పఞ్చవిప్రాన్హి పురతస్తం విశేషయేత్
ఐదుగురు బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి, వారిని ముందుగా గౌరవించాలి.
దద్యాద్యూపం మధ్యదేశే రోపయేత్కదలీం తతః
మధ్యభాగంలో యూపాన్ని పెట్టి, తర్వాత అరటి చెట్టును నాటాలి.
అష్టావష్టౌ చ జుహుయాదన్యేషాం చ ఘృతేన తు
ఇతరుల కోసం ఎనిమిది లేదా పదహారు నెయ్యి ఆహుతులు సమర్పించాలి.
దక్షిణాం చ తతో దద్యాత్పూర్ణాం దత్త్వాహుతిం వ్రజేత్
తర్వాత, నిర్ణయించిన దక్షిణా సమర్పించి, పూర్తిగా హవనం చేసి అక్కడినుంచి వెళ్లాలి.
ఏకాదివృక్షం వృక్షాణాం విధిం వక్ష్యే ద్విజోత్తమాః
మీరందరూ శ్రేష్ఠులైన ద్విజులారా, వృక్షాల్లో ఒక్క వృక్షానికి సంబంధించిన విధానాన్ని ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను.
వృక్షమూలే యజేద్ధర్మం పృథివీ చ విశం తథా
ఆ వృక్షం వేరుళ్లో ధర్మార్థంగా, భూమి కోసం, ప్రజల కోసం యజ్ఞం చేయాలి.
ధేనుం చ దక్షిణాం దద్యాద్దోహదం వృక్షపూజనమ్ 2.3.3.
దక్షిణగా ఒక ఆవును ఇవ్వాలి; వృక్షాన్ని పూజించేటప్పుడు దాని ఫలితాన్ని కోరుకుంటూ ఆ పూజ చేయాలి.
క్షుద్రారామప్రతిష్ఠావర్ణనమ్ స్థండిలం కారయేత్తత్ర చందనేనోక్షితం తథా
అక్కడ ఒక మంటపాన్ని తయారు చేసి, దానిని చందనంతో పూయాలి.
పద్మం ప్రకల్పయేత్తత్ర సామాన్యార్ఘ్యం విధాయ చ
అక్కడ ఒక పద్మాన్ని ఏర్పాటు చేసి, సాధారణ అర్ఘ్యం సిద్ధం చేయాలి.
స్థాపయేద్వారిణా పూర్ణం కయా నేతి చ గన్ధకమ్
నీటితో నిండిన పాత్రను ఉంచి, దానిలో గంధకాన్ని కూడా కలపాలి.
దద్యాద్దూర్వాక్షతం కల్పే బ్రాహ్మణత్రయభోజనమ
నియమానుసారం దర్భలు, అక్షతలను సమర్పించి, ముగ్గురు బ్రాహ్మణులకు భోజనం ఏర్పాటుచేయాలి.