హిరణ్యగర్భేతి ఋచా పఞ్చరత్నాని నిక్షిపేత్ సవితా దేవతా చాస్య రత్నన్యాసేతి యోజ యేత్
'హిరణ్యగర్భ' మంత్రంతో అయిదు రత్నాలను ఉంచాలి; దేవత సవిత, ఇది రత్నాల స్థాపనకు వర్తించాలి.
అమృతీకరణం కుర్యాద్దైవశుల్బనమేవ చ
అమృతాన్ని తయారు చేయాలి, అలాగే దైవిక కొలతను కూడా చేయాలి.
శ్రీశ్చ తే ఇతి మన్త్రేణ దద్యాత్పుష్పం సచన్దనమ్
'శ్రీశ్చ తే' మంత్రంతో పుష్పాలు, గంధాన్ని సమర్పించాలి.
కాణ్డాదితి చ మన్త్రేణ దద్యాద్దూర్వాక్షతం పునః
'కాండాదితి' మంత్రంతో మళ్లీ దర్భ, అక్షతలను సమర్పించాలి.
తిలాశ్చ మాషా ముద్గాశ్చ శ్యామాకాః శాలయః స్మృతాః
నువ్వులు, మినుములు, పెసర్లు, సజ్జలు, బియ్యం ఇవే నియమించబడ్డవి.
మాసవర్ణనమ్ క్రియతే తద్విధం సంఖ్యే భవేన్మాస శ్చతుర్విధః
మాసాల వివరము: లెక్క ప్రకారం నెలలు నాలుగు విధాలుగా ఉంటాయి.
చాన్ద్రః సౌరః సావనశ్చ నాక్షత్రశ్చ తథాపరః
ఆ నెలలు చంద్రమాసం, సౌరమాసం, సావనమాసం, నక్షత్రమాసం అని పిలుస్తారు.
ఏకరాశౌ రవిర్యావత్స మాసః సౌర ఉచ్యతే
సూర్యుడు ఒక రాశిలో ఉండే కాలాన్ని సౌరమాసం అంటారు.
నాక్షత్రమాసోఽశ్విన్యాదిరేవత్యన్తో హి విశ్రుతః
నక్షత్రమాసం అశ్విని నుండి రేవతి వరకు కొనసాగుతుంది.
తంత్రేణైకతిథేర్భాగకాలో దివస ఐన్దవః
లెక్క ప్రకారం ఒక తిథి కాలాన్ని 'ఐందవ దినం' అంటారు.
అహోరాత్రం తు తన్నైవం సౌరేఽపి భాగమానతః
కానీ సౌరమాసంలో, పగలు-రాత్రి ఇలా భాగాలుగా లెక్కించబడతాయి.
సౌరే చాన్ద్రే తూపగణౌ త్రింశద్భాగే త్వదర్శనాత్
సౌరమాసం, చంద్రమాసంలో ముప్పై భాగాలుగా విభజన జరుగుతుంది, అవి కనబడవు.
అతిభాగవ్యవస్థాయాం ప్రాయశ్చిత్తక్రియాసు చ
లెక్కలో అధికం లేదా తక్కువ ఉన్నప్పుడు, ప్రాయశ్చిత్త క్రియల్లో కూడా ఇదే పద్ధతి.
కరస్య గ్రహణే రాజ్ఞో వ్యవహారేషు మాఃసు చ
పన్నులు వసూలు చేయడంలో, రాజకార్యాల్లో, నెలలకు సంబంధించిన న్యాయ విషయాల్లో కూడా ఇదే విధానం.
సౌరమాసో వివాహాదౌ యదాద్యైః సుప్రగృహ్యతే 2.2.6.
పెళ్లి వంటి శుభకార్యాల్లో సౌరమాసాన్ని అనుసరిస్తారు.
చాన్ద్రస్తు పార్వణే గ్రాహ్యో వార్షికేష్వష్టకాసు చ
పౌర్ణమి యాగాల్లో, అష్టకా వ్రతాల్లో చంద్రమాసాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
నాక్షత్రః సోమపాదీనామార్యభాగవిచారణే
సోమాది కర్మల్లో నక్షత్రాల గణన కోసం నక్షత్రమాసాన్ని తీసుకుంటారు.
తద్వచ్చైత్రాదిమాసోక్తం తిథ్యుక్తం కర్మ దృశ్యతే
చైత్రాది మాసాలు, తిథుల ప్రకారం చెప్పిన కర్మలు కూడా అలాగే నిర్వహించాలి.
రాజోక్తౌ సావనః ప్రోక్తే తిథిసంభాగకర్మణి
రాజాజ్ఞల్లో, తిథి విభాగ కర్మల్లో సావనమాసాన్ని పేర్కొంటారు.
చిత్రానక్షత్రయోగేన చైత్రీ సా పూర్ణిమా స్మృతా
చైత్రమాసపు పౌర్ణమి, చిత్రా నక్షత్రం కలిసినప్పుడు వస్తుంది అని భావిస్తారు.
స చ తిథ్యాత్మకో మాసశ్చాన్ద్రః శ్రవణభాస్కరః
ఆ చంద్రమాసం తిథుల ఆధారంగా ఉండి, శ్రవణభాస్కరమని పిలవబడుతుంది.
గౌణోఽప్యసౌ యుగాద్యాదేరనురోధేన వర్ధనాత్
అది కూడా యుగాది మొదలైన వాటి అనుసరణతో పెరుగుతూ, ద్వితీయంగా పరిగణించబడుతుంది.
చైత్రాద్యాశ్చాన్ద్రమాసా యే ద్వాదశాపి తు యోగతః
చైత్రమాసం మొదలుకొని మొత్తం పన్నెండు చంద్రమాసాలు, వాటి సంయోగాల ప్రకారం నిర్ణయించబడతాయి.
విశాఖయాద్యేషు యా వా తథా భాద్రపదేన వా
విశాఖ మొదలైన వాటిలో అయినా, లేదా భాద్రపదమాసంలో అయినా ఇదే విధంగా జరుగుతుంది.
యోఽసౌ యద్యపి చైత్రాదౌ నైష్ఠికోఽపి ప్రలభ్యతే 2.2.6.
అది చైత్రమాసం మొదట కనిపించకపోయినా, నైష్ఠికంగా లభించవచ్చు.
తథా చ మాససామాన్యే యోగేనాయం భవేత్క్వచిత్
అలాగే, సాధారణ మాసాలలో కూడా, సంయోగం వల్ల ఇది కొన్ని సందర్భాల్లో కలుగుతుంది.
సంయుక్తా లభ్యతే యత్ర భవేద్రాజ్యవినాశనమ్
ఎక్కడ సంయోగం జరుగుతుందో అక్కడ రాజ్యానికి నాశనం సంభవిస్తుంది.
దణ్డద్వయే భుక్తశేషే న భుఞ్జీత కదాచన
రెండు దండలు మిగిలిన తర్వాత, మళ్లీ భోజనం చేయకూడదు.
యత్ర వింశత్తిథిస్తస్మాత్సఞ్చితైకా భవేదితి
ఎక్కడ ఇరవై తిథులు ఉంటాయో, అక్కడ ఒకటి మాత్రమే సేకరించబడుతుంది.
స చాధికో యతో మాసస్తతః స్యాదధిమాసకః
ఆ మాసం అధికంగా ఉండటం వల్ల, దాన్ని అధికమాసమని అంటారు.