మార్జయేత్స్వస్తికాకారం తుర్యమాత్రం యథా భవేత్
స్వస్తిక ఆకారంలో నేలను శుద్ధి చేసి, అది నాలుగవ భాగం పరిమాణంలో ఉండేలా చూడాలి.
స్యోనా పృథివీతి మంత్రేణ కుర్యాద్భూభిపరిగ్రహమ్ ఋషిర్నారాయణోఽస్య స్యాద్గాయత్రీ దేవతా రవిః
'స్యోనా పృథివీ' మంత్రంతో భూమిని స్వాధీనం చేసుకోవాలి; దీనికి ఋషి నారాయణుడు, ఛందస్సు గాయత్రీ, దేవత సూర్యుడు.
వినియోగః స్థాపనే చ తథా భూమిపరిగ్రహః
ఈ మంత్రాన్ని కలశ స్థాపనకు, అలాగే భూమిని స్వాధీనం చేసుకునేందుకు ఉపయోగిస్తారు.
అస్య మన్త్రస్య చ ఋషిర్గౌతమః పరికీర్తితః
ఈ మంత్రానికి ఋషిగా గౌతముడు చెప్పబడ్డాడు.
ఆజిఘ్రం కలశం మహ్యాం స్థాపయేత్కలశం తతః
కలశాన్ని వాసన చూసిన తర్వాత, భూమిపై ఆ కలశాన్ని ఉంచాలి.
విన్యాసశ్చైవ కర్తవ్యస్త్ర్యంగులే బ్రహ్మముద్రయా పంక్తిశ్ఛన్దశ్చ ఉద్దిష్టో దేవతా విష్ణురవ్యయః
మూడు వేలులతో బ్రహ్మ ముద్రతో ఏర్పాటును చేయాలి; ఛందస్సు పంక్తి, దేవత అవినాశి విష్ణువు.
కలశస్థాపనే చైవ సోమయాగే చ యోజయేత్
ఈ విధానాన్ని కలశ స్థాపనలోను, సోమయాగంలోను పాటించాలి.
దేవతా పరమా త్రిష్టుబ్దేవతా సోమభావితః
పరమదేవత త్రిష్టుప్; దేవత సోమ ప్రభావంతో ఉన్నది.
యాః ఫలినీతి మంత్రేణ ప్రదద్యాత్సఫలాక్షతమ్ త్రిష్టుప్ఛన్దో గణపతిర్దేవతా పరికీర్తితా ।। 2.2.5.
'యా ఫలినీ' మంత్రంతో పండ్లను, పగలని అక్షతను సమర్పించాలి; ఛందస్సు త్రిష్టుప్, దేవతగా గణపతి చెప్పబడ్డాడు.
బదరం నాగరం చైవ ధాత్రీ చ పిచుమర్దకమ్
బదరి, నాగరము, ధాత్రి, పిచుమర్దకము ఉపయోగించాలి.
హిరణ్యగర్భేతి ఋచా పఞ్చరత్నాని నిక్షిపేత్ సవితా దేవతా చాస్య రత్నన్యాసేతి యోజ యేత్
'హిరణ్యగర్భ' మంత్రంతో అయిదు రత్నాలను ఉంచాలి; దేవత సవిత, ఇది రత్నాల స్థాపనకు వర్తించాలి.
అమృతీకరణం కుర్యాద్దైవశుల్బనమేవ చ
అమృతాన్ని తయారు చేయాలి, అలాగే దైవిక కొలతను కూడా చేయాలి.
శ్రీశ్చ తే ఇతి మన్త్రేణ దద్యాత్పుష్పం సచన్దనమ్
'శ్రీశ్చ తే' మంత్రంతో పుష్పాలు, గంధాన్ని సమర్పించాలి.
కాణ్డాదితి చ మన్త్రేణ దద్యాద్దూర్వాక్షతం పునః
'కాండాదితి' మంత్రంతో మళ్లీ దర్భ, అక్షతలను సమర్పించాలి.
తిలాశ్చ మాషా ముద్గాశ్చ శ్యామాకాః శాలయః స్మృతాః
నువ్వులు, మినుములు, పెసర్లు, సజ్జలు, బియ్యం ఇవే నియమించబడ్డవి.
మాసవర్ణనమ్ క్రియతే తద్విధం సంఖ్యే భవేన్మాస శ్చతుర్విధః
మాసాల వివరము: లెక్క ప్రకారం నెలలు నాలుగు విధాలుగా ఉంటాయి.
చాన్ద్రః సౌరః సావనశ్చ నాక్షత్రశ్చ తథాపరః
ఆ నెలలు చంద్రమాసం, సౌరమాసం, సావనమాసం, నక్షత్రమాసం అని పిలుస్తారు.
ఏకరాశౌ రవిర్యావత్స మాసః సౌర ఉచ్యతే
సూర్యుడు ఒక రాశిలో ఉండే కాలాన్ని సౌరమాసం అంటారు.
నాక్షత్రమాసోఽశ్విన్యాదిరేవత్యన్తో హి విశ్రుతః
నక్షత్రమాసం అశ్విని నుండి రేవతి వరకు కొనసాగుతుంది.
తంత్రేణైకతిథేర్భాగకాలో దివస ఐన్దవః
లెక్క ప్రకారం ఒక తిథి కాలాన్ని 'ఐందవ దినం' అంటారు.
అహోరాత్రం తు తన్నైవం సౌరేఽపి భాగమానతః
కానీ సౌరమాసంలో, పగలు-రాత్రి ఇలా భాగాలుగా లెక్కించబడతాయి.
సౌరే చాన్ద్రే తూపగణౌ త్రింశద్భాగే త్వదర్శనాత్
సౌరమాసం, చంద్రమాసంలో ముప్పై భాగాలుగా విభజన జరుగుతుంది, అవి కనబడవు.
అతిభాగవ్యవస్థాయాం ప్రాయశ్చిత్తక్రియాసు చ
లెక్కలో అధికం లేదా తక్కువ ఉన్నప్పుడు, ప్రాయశ్చిత్త క్రియల్లో కూడా ఇదే పద్ధతి.
కరస్య గ్రహణే రాజ్ఞో వ్యవహారేషు మాఃసు చ
పన్నులు వసూలు చేయడంలో, రాజకార్యాల్లో, నెలలకు సంబంధించిన న్యాయ విషయాల్లో కూడా ఇదే విధానం.
సౌరమాసో వివాహాదౌ యదాద్యైః సుప్రగృహ్యతే 2.2.6.
పెళ్లి వంటి శుభకార్యాల్లో సౌరమాసాన్ని అనుసరిస్తారు.
చాన్ద్రస్తు పార్వణే గ్రాహ్యో వార్షికేష్వష్టకాసు చ
పౌర్ణమి యాగాల్లో, అష్టకా వ్రతాల్లో చంద్రమాసాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
నాక్షత్రః సోమపాదీనామార్యభాగవిచారణే
సోమాది కర్మల్లో నక్షత్రాల గణన కోసం నక్షత్రమాసాన్ని తీసుకుంటారు.
తద్వచ్చైత్రాదిమాసోక్తం తిథ్యుక్తం కర్మ దృశ్యతే
చైత్రాది మాసాలు, తిథుల ప్రకారం చెప్పిన కర్మలు కూడా అలాగే నిర్వహించాలి.
రాజోక్తౌ సావనః ప్రోక్తే తిథిసంభాగకర్మణి
రాజాజ్ఞల్లో, తిథి విభాగ కర్మల్లో సావనమాసాన్ని పేర్కొంటారు.
చిత్రానక్షత్రయోగేన చైత్రీ సా పూర్ణిమా స్మృతా
చైత్రమాసపు పౌర్ణమి, చిత్రా నక్షత్రం కలిసినప్పుడు వస్తుంది అని భావిస్తారు.