క్షణరుచోఽశనిగణాన్రోహితేన్ద్రధనూంషి చ । ధూమకేతూంస్తథా చోల్కా నిర్యాతాఞ్జ్యోతిషాం గణాన్
సూర్యుడు అప్పటికే తరగిలే పదగారవంతులైన క్షిప్రవేగ జ్వాలాని సృష్టించాడు, బాణధారులైన యోధులను, ధూమధ్వజులైనవారిని మరియు వెలుగు భరించే వారిని—ప్రకాశమయ సమూహాలను.
మనుష్యాన్కిన్నరాన్మత్స్యాన్వరాహాంశ్చ విహఙ్గమాన్ । గజానశ్వానథ పశూన్మృగాన్వ్యాలాంశ్చ భారత
అక్కడ మనుష్యులు, కిన్నరుల వంటి ప్రజలు, మత్స్యులు, వరాహాలు మరియు రెక్కలున్న పక్షులు ఉన్నవి; ఏకకాలంలో ఏనుగులు, గుర్రాలు మరియు ఇతర జంతువులు, మృగాలు మరియు సర్పాలు భారతదేశంలో ఉనికిలో వచ్చాయి.
కృమికీటపతఙ్గాంశ్చ యూకాలిక్షకమత్కుణాన్ । సర్వం చ దంశమశకం స్థావరం చ పృథగ్విధమ్
చిన్నకాలాలు, పురుగులు మరియు విమానప్రాణులు, గుహలో నివాసముచేసేవారు మరియు ఎక్కిపోతున్నవారూ దర్శించబడ్డారు; కాటే, ముచ్చటే జంతువులు మరియు అనేకవిధ స్థిరప్రాణులు.
ఏవం స భాస్కరో దేవః ససర్జ భువనత్రయమ్ । యేషాం తు యాదృశం కర్మ భూతానామిహ కీర్తితమ్
ఇలా దేవుడు భాస్కరుడు త్రిలోకాన్ని ఉత్పత్తి చేశాడు; ఈ వివిధ ప్రాణులను ఏ కార్యచరణలు ఎలా సృష్టించాయో నేను ఇక్కడ వివరిస్తాను.
కథయిష్యామి తత్సర్వం క్రమయోగం చ జన్మని । గజా వ్యాలా మృగాస్తాత పశవశ్చ పృథగ్విధాః
నేను అన్ని వాటిని క్రమంగా, జననంతో సంభంధింపజేసుకుని వర్ణిస్తాను: ఇవే ఏనుగులు, సర్పాలు, మృగాలు మరియు ఇకపైన ఇతర ప్రత్యేక జంతువుల వర్గాలు.
పిశాచా మానుషాస్తాత రక్షాంసి చ జరాయుజాః । ద్విజాస్తు అణ్డజాః సర్పా నక్రా మత్స్యాః సకచ్ఛపాః
భూతులు మరియు పిశాచులు ఉన్నారు, తరువాత జంటల నుండి జన్మించిన మనుష్యులు మరియు రాక్షసులు; ద్విజజాతులు బీజ జన్ములుగా, సర్పులు, మాగరాలు, మత్స్యాలు మరియు కాయలా ఉండేవి.
ఏవంవిధాని యానీహ స్థలజాన్యౌదకాని చ । స్వేదజం దంశమశకం యూకాలిక్షకమత్కుణాః
ఇలా భూమ్యా నుండి జన్మించిన భౌమికులు మరియు జలజ ప్రాణులు; అలాగే చెమ్మదొరికినవారు గిరిగుడ్లు, కాటుకు, ఎక్కే జీవులూ ఉత్పత్తి అయ్యేలా ఉన్నారు.
ఊష్మణా చోపజాయన్తే యచ్చాన్యత్కిఞ్చిదీదృశమ్ । ఉద్భిజ్జాః స్థావరాః సర్వే బీజకాణ్డప్రరోహిణః
ఉష్ణత్వం నుండి కూడా ఇలాంటి ఇతర ఏవైనా ఉద్భవించాయి: అన్ని విత్తనమూలంగా పెరిగే, భూమిలో స్థిరంగా ఉండే మొక్కలు.
ఓషధ్యః ఫలపాకాన్తా నానావిధఫలోపగాః । అపుష్పాః ఫలవన్తో యే తే వనస్పతయః స్మృతాః
జీర్ణమయ్యే ఔషధద్రవ్యాలు, పండ్లుగా మారే వనరులు, విభిన్న ఫలాలు ఇచ్చే రకాలు మరియు పుష్పం లేకూడా ఫలం ఇచ్చే వారే — ఇవే అరణ్యముల మొక్కలుగా గుర్తించబడ్డాయి.
పుష్పిణః ఫలినశ్చైవ వృక్షాస్తూభయతః స్మృతాః । గుచ్ఛగుల్మం తు వివిధం తథైవ తృణజాతయః
పుష్పించి ఫలం ఇచ్చే ఉక్కనలు ఇలా గుర్తించబడ్డాయి; అలాగే వివిధ రకాల గుచ్ఛాలైన కునుక్కు చెట్లు మరియు పంటగోట్ల కుటుంబాలు.
బీజకాణ్డరుహాణ్యేవ ప్రతానా వల్ల్య ఏవ చ । తమసా బహురూపేణ వేష్టితాః కర్మహేతునా
విత్తులు మరియు చెక్కు ముల్లు వంటి మూలికా సూక్ష్మములు ప్రధాన వేర్లే; ముంగిటెత్తులు అవే ముడుచుకుపోయే కణకాలువలా ఉంటాయి; బహుశః అనేక రూపాలు చీక‌ట్లో ముంచబడి, కర్మలకు కారణమగును.
అన్తఃసంజ్ఞా భవన్త్యేతే సుఖదుఃఖసమన్వితాః । ఏతావత్యస్తు గతయః ప్రోద్భూతాః కురునన్దన
ఇవి అంతఃస్మృతులుగా మారి ఆనందాన్ని మరియు విషాదాన్ని తోడుగా కలిగిస్తాయి; ఇలాంటి వివిధ పురోగతులు ఏలుకొన్నవీటే, కురుకులవా ఓ వంశక!
తస్మాద్దేవాద్దీప్తిమన్తో భాస్కరాచ్య మహాత్మనః । ఘోరేఽస్మింస్తాత సంసారే నిత్యం సతతయాయిని
అద్వ తే దేవా మహాదినివ్వృత్తిని వలె ప్రకాశంతస్తే ఆ భయంకర లోకంలో నివసిస్తారు; ఆ జీవనచక్రశాశ్వతప్రవాహంలో వారు నిరంతరంగా ప్రకాశిస్తారు.
ఏవం సర్వం స సృష్ట్వేదం రాజఁల్లోకగురుం పరమ్ । తిరోభూతః స భూతాత్మా కాలం కాలేన పీడయన్
అలా ఆయన ఈ సమస్త లోకాన్ని సృష్టించి ప్రజలలో పరమోద్ఘాటక ఉపాధ్యాయుడయ్యారు; ఆత్మగా జీవులలో ప్రవేశించి కాలాన్ని కాలమేరగా శిక్షిస్తాడు.
యదా స దేవో జాగర్తి తదేదం చేష్టతే జగత్ । యదా స్వపితి శాన్తాత్మా తదా సర్వం నిమీలతి
అది జాగృతి చెందే కాలంలో లోకం కార్యకలాపాన్ని నిర్వహిస్తుంది; శాంతియుత ఆత్మ నిద్రలో పొంగితే అన్ని విషయాలు వెనక్కు çekుతు మూసివేస్తాయి.
తస్మిన్స్వపితి రాజేన్ద్ర జన్తవః కర్మబన్ధనాః । స్వకర్మభ్యో నివర్తన్తే మనశ్చ గ్లానిమృచ్ఛతి
ఆ రాజుని నిద్రలో జీవులు క్రియల బంధనములో ఉంటారు; వారి కర్మలు నిలిచిపోతాయి మరీ మనస్సు మాంద్యస్థితిలో పడగా ఉంటుంది.
యుగపత్తు ప్రలీయన్తే యదా తస్మిన్మహాత్మని । తదాయం సర్వభూతాత్మా సుఖం స్వపితి భారత
అవేగముగా, ఆ మహాత్మా లయం చెందగా అన్ని విఘటయంతే; అప్పుడే భూతుల ఆత్మ ఆనంద నిద్రలో విశ్రాంతి పొందుతుంది హే భరత.
తమో యదా సమాశ్రిత్య చిరం తిష్ఠతి సేన్ద్రియః । న నవం కురుతే కర్మ తదోత్క్రామతి మూర్తితః
ఇదే విధంగా ఇంద్రియాలు దీర్ఘకాలం చీకటిలో వున్నప్పుడు కొత్త కార్యములు చేయవు; శరీరసహితుడు కొత్త కర్మలను స్వీకరించడు.
యదాహంమాత్రికో భూత్వా బీజం స్థాస్ను చరిష్ణు చ । సమావిశతి సంసృష్టస్తదా మూతిం విముఞ్చతి
నేను కేవలం విత్తు రూపమాత్రంగా ఉండి విత్తువాగి తిరిగేను అయితే, సృష్టించబడిన లోకం నేను içine వచ్చే కాలంలో నేను విమోచనను విరమిస్తాను.
ఏవం స జాగ్రత్స్వప్నాభ్యామిదం సర్వం జగత్ప్రభుః । సంజీవయతి చాజస్రం ప్రమాపయతి చావ్యయః
అందుచేత లోకేశుడు జాగృతి నిద్ర ద్వారా జీవులన్నింటిని పునఃజీవింపజేసి, విఫలంకాని విధంగా వాటిని వెనక్కు తీసుకెళ్తాడు.
కల్పాదౌ సృజతే తాత అన్తే కల్పస్య సంహరేత్ । దినం తస్యేహ యత్తాత కల్పాన్తమితి కథ్యతే
హే కుమారా, కల్పదిన శుభోదయంలో లోకాలు ఉత్పన్నమై కల్పాంతసమయంలో లీనమవుతాయ్; అిష్టే కాలం ఇక్కడ కల్పదినం అనే పేరు పొందింది.
కాలసంఖ్యాం తతస్తస్య కల్పస్య శృణు భారత । నిమేషా దశ చాష్టౌ చ అక్ష్ణః కాష్ఠా నిగద్యతే
భరతా, ఆ కల్పకాలం గణన విని: పది నిమిషాలు మరియు ఎనిమిది నిమిషాలు కలిసి ఒకాక్ష్ణము అంటారు, అలాగే ఒక కష్టా పేరుతో సూచించబడుతుంది.
త్రింశత్కాష్ఠాః కలామాహుః క్షణస్త్రింశత్కలాః స్మృతాః । ముహూర్తమథ మౌహూర్తా వదన్తి ద్వాదశ క్షణమ్
ముప్పై కష్టాలు ఒక కాలగా, ముప్పై కాలాలు ఒకక్షణగా అంటారు; ఒక ముఖూర్త లేదా దాని సగం పన్నెండు క్షణాలుగా అంటారు.
త్రింశన్ముహూర్తముద్దిష్టమహోరాత్రం మనీషిభిః । మాసస్త్రింశదహోరాత్రం ద్వౌ ద్వౌ మాసావృతుః స్మృతః
విభాకు తెలుపుచుంటుంది ముప్పై ముఖూర్తలు దినరాత్రి కలిపి ఏర్పడతాయ్; ఒక్క నెలా ఇలాంటి ముప్పై దినరాత్రులుగా ఉంటుంది, నెలలు జోడులుగా చక్రం పూర్తి చేస్తాయి.
ఋతుత్రయమప్యయనమయనే ద్వే తు వత్సరః । అహోరాత్రే విభజతే సూర్యో మానుషదైవికే
ఒక సంవత్సరంలో మూడు ఋతువులు మరియు రెండు అఘనాల (అయనాలు) ఉంటాయి; సూర్యునికి దినరాత్రి పంపిణీ చేయబడతాయి, మానవులకు గానీ దైవ గణనకు గానీ.
రాత్రిః స్వప్నాయ భూతానాం చేష్టాయై కర్మణామహః । పిత్ర్యే రాత్ర్యహనీ మాసః ప్రవిభాగస్తు పక్షయోః
రాత్రి జీవుల నిద్రకోసం, చేసి నిలిచే కార్యాలకోసం; దినం ఆత్మవంశులకే — నెలను రెండు చంద్ర దశలుగా విభజిస్తారు.
కర్మ చేష్టాస్వహః కృష్ణః ముక్తః స్వప్నాయ శర్వరీ । దైవే రాత్ర్యహనీ వర్షం ప్రవిభాగస్తయోః పునః
కృష్ణపక్షం కార్యసాధన‑ప్రమదకు, శుక్లపక్షం స్వప్నం మరియు విమోచనకకు; దైవ గణనలో సంవత్సరం కూడా మళ్లీ రాత్రి‑దినంగా విడగొలుస్తారు.
అహస్తత్రోదగయనం రాత్రిః స్యాద్దక్షిణాయనమ్ । బ్రాహ్మస్య తు క్షపాహస్య యత్ప్రమాణం మహీపతే
సూర్యుడు ఎగువవైపు మళ్ళినప్పుడు దినం, దిగువకు మళ్ళినప్పుడు రాత్రి — దక్షిణ దిశోదయం అయితే రాత్రి; బ్రాహ్మణుడి దినం రాజు నిర్దేశానికి అనుగుణంగా కొలవాలి.
ఏకైకశో యుగానాం తు క్రమశస్తన్తిబోధ మే । చత్వార్యాహుః సహస్రాణి వర్షాణాం తత్కృతం యుగమ్
నేను నీకు ప్రతి వంద యుగాల క్రమాన్ని శిథిలంగా చెప్పును: యుగం నాలుగు భాగాలుగా ప్రతి భాగం వెయ్యి సంవత్సరాలుగా ఏర్పడ్డట్లు చెప్పబడింది.
తస్య తావచ్ఛతీ సన్ధ్యా సన్ధ్యాంశశ్చ తథావిధః । త్రేతా త్రీణి సహస్రాణి వర్షాణి చ విదుర్బుధాః
ఆ యుగానికి నిర్ధారితంగా కొన్ని సంద్యా కాలాలు మరియు వాటి భాగాలు ఉన్నాయి; త్రేతా కాలం కోసం మునులు మూడుసార్లు వెయ్యి సంవత్సరాలున్నట్లు తెలియచేస్తారు.